فرهنگ و هنر

آشنایی با هنر ‌دست مردمان خطه کویر در موزه زیلو میبد

فهرست مطالب

شهرستان میبد استان یزد یکی از مراکز اصلی و مهم گردشگری استان محسوب می‌شود. میبد قلب‌ تپنده زیلو و سفال ایران است و در سال ۱۳۹۷ به‌نام شهر زیلو ثبت جهانی شد. امروز به میبد می‌رویم تا بیشتر با شهر زیلو و موزه زیلو میبد یکی از دیدنی های یزد آشنا شویم. در نابرو همراهمان باشید.

دیدنی‌های میبد

کاروانسرای رباط میبد یکی از کامل‌ترین کاروانسراهای بین‌راهی به‌جامانده از دوران صفوی است و بازدید از آن، فرصتی برایتان فراهم می‌کند که علاوه‌بر دیدن یخچال و کاروانسرا، سری هم به موزه زیلو و سفال و همچنین چاپارخانه میبد بزنید.

موزه زیلو میبد

به‌محض ورود به محوطه کاروانسرا با حجره‎‌هایی مواجه می‌شویم که گویی ما را به قرن‌ها قبل می‌برند. شب و سکوت کویر با ساز استاد کیهان کلهر و صدای سحرانگیز استاد شجریان کامل می‌شود و شب‌هنگام در دل این کاروانسرا جان می‌دهد به نوایش گوش جان سپرد.

امروزه محوطه کاروانسرا مکانی برای فروش صنایع دستی متنوع است و هر یک از حجره‌ها برای نمایش و فروش صنایع دستی اجاره شده‌اند، به‌خصوص در ایام تعطیل و چه خوب است برای بیشتر غرق‌شدن در حس‌وحال خوش این فضا، روزهای تعطیل را برای رفتن به این مکان انتخاب کنید.

موزه زیلو میبد

موزه زیلو و سفال میبد

این موزه در سالن شرقی کاروانسرای فرهنگی‌تاریخی میبد، جنب حصار تاریخی شارستان واقع شده است. به‌محض ورود به محوطه کاروانسرا تابلوی موزه را سمت راست این سازه تاریخی می‌بینید.

احتمالا راه مستقل میبد به خراسان و ارتباط و تبادلات فرهنگی مردمان این دو منطقه، باعث انتقال این هنر از خطه خراسان به میبد شده است.


اگر خوش‌اقبال باشید، بافنده‌ای در موزه خواهد بود و می‌توانید به تماشای کارش بنشینید. دیدن دار زیلو دستان زنانی زحمت‌کش را به ذهنم می‌آورد که در گذشته پای دار زیلو می‌نشستند

اولین دست‌بافته بشری حصیر است. زیلو نیز مثل حصیر است و یکی از استفاده‌هایش در گذشته، فرش‌کردن مساجد و اماکن متبرکه بوده است. زیلو یکی از دست‌بافته‌های کهن بشری محسوب می‌شود که به‌عنوان زیرانداز استفاده می‌شود.

یکی از زیلوهای قدیمی این مکان، زیلوی مسجد جامع میبد است که قدمتش به سال ۸۰۸ می‌رسد. نفیس‌ترین زیلوی میبد مربوط به قرن ۱۲ هجری قمری است که رویش ۲۴ سجاده طراحی شده است. تاریخ ۱۱۸ هجری قمری روی این زیلو نقش بسته است و ۵۰درصدش از بین رفته است. این زیلو زیراندازی بوده که در زیر زیلویی دیگر استفاده می‌شده است و امروزه در این موزه نگهداری می‌شود.

بعد از ورود به سالن ورودی موزه زیلو این بخش می‌توانید بلیت تهیه کنید. در اطراف این سالن مواد خام تهیه زیلو و دستگاه‌های نخ و پنبه‌ریسی را می‌بینید. حس خوب دیدن نخ‌های رنگارنگ و محیط پوشیده از زیلوها برای من بسیار دلپذیر و خوشایند بود.

موزه زیلو میبد

احتمالا زیلو‌بافی از حصیر‌بافی الهام گرفته شده است و تکمیل‌شده این هنر به‌دست بشر گذشته است. شهر میبد آخرین بازمانده زنده‌نگه‌دارنده این هنر در ایران‌زمین است. علی‌رغم کاهش تعداد بافنده‌های زیلو، هنوز می‌توان با کمی تحقیق و پرس‌وجو بافنده‌های این هنر اصیل ایرانی را در میبد یافت.

آنچه این فرش اصیل ایرانی را از گلیم متمایز می‌کند، مواد خام مصرفی و نوع بافت آن است. زیلو با زندگی روستایی و کشاورزی سازگار بوده است و با توجه به اقلیم مردمان یکجانشین فلات مرکزی ایران مواد خامش پنبه است. گلیم با سبک زندگی عشایری و دامداری سازگاری بوده است و مواد خام به‌کاررفته در آن پشم است که مختص مناطق سردسیری است.

موزه زیلو میبد

در محوطه ورودی موزه زیلو نقش‌های زیلو را روی تابلوهایی بزرگ به نمایش گذاشته‌اند: نقش کلید، نقش لچک، چهار گنگ یا چهار چشم، هشت‌پر شاخ گاوی کوچک، هشت‌پر بریده و گچ‌بر. همه این نقش‌ها برگرفته از زندگی روزمره ساکنان این منطقه و طرح‌های جاری در زندگی آن‌ها هستند، گاهی سراغ افسانه‌ها و داستان‌های اساطیری رفته‌اند و گاهی در زندگی روزانه خود به جست‌وجوی این نقش‌ها پرداخته‌اند.

بخش اصلی موزه زیلو سالنی طولانی دارد که در دو سرش دستگاه‌های بافت زیلو قرار گرفته است؛ در طول مسیر هم زیلوها یا مانند تابلوفرش از دیوار آویزان شده‌اند یا در محفظه‌های شیشه‌ای محافظ قرار گرفته‌اند.

آنچه مرا به حیرت وا داشت، سادگی نقش‌ها و تنوع رنگ کم در بافت این فرش‌ها و در عین حال هماهنگی خاص آن‌ها بود. رنگ‌های زیلوهای خانگی در مقایسه با زیلوهای مساجد متنوع‌تر هستند و رنگ‌های آبی، سفید، سبز، نارنجی، قرمز و قهوه‌ای دارند که همگی از گیاهان کویری بدست می‌آیند؛ گیاهانی چون روناس برای تهیه رنگ قرمز استفاده می‌شوند، نیل برای رنگ آبی و پوست گردو برای رنگ قهوه‌ای.

موزه زیلو میبد

امکان لمس زیلوهای قدیمی به‌علت حفاظت از آن‌ها و جلوگیری از آسیب‌دیدنشان وجود ندارد. البته باید اشاره کرد که شیوه فعلی مراقبت از آن‌ها در موزه هم مطلوب نیست و بسیاری از محفظه‌ها آسیب دیده‌اند یا در وضعیتی نامناسب قرار دارند. بخش انتهایی سالن این حس را در من ایجاد کرد که انگار به حال خود رها شده است.

موزه زیلو میبد

در سمت چپ انتهای سالن حجره‌ای کوچک قرار دارد که به‌نظر می‌رسد قرار است برای نمایش سفال‌گری و محصولاتش استفاده شود، البته هنوز فعال نیست و امیدواریم به‌زودی فعال شود.

این مجموعه ۵۰ تخته زیلو دارد که بسیاری از آن‌ها مربوط به دوران صفوی و قرن نهم هستند.

اگر خوش‌اقبال باشید، بافنده‌ای در موزه خواهد بود و می‌توانید به تماشای کارش بنشینید. دیدن دار زیلو دستان زنانی زحمت‌کش را به ذهنم می‌آورد که در گذشته پای دار زیلو می‌نشستند و نقش خاطرات، آرزوها، محنت‌ها و سختی‌ها و مشقت‌های روزگار را بر دل و جان زیلو می‌انداختند.

موزه زیلو میبد

دیدن این دستگاه‌های پیچیده که از دلشان چنین طرح‌های ساده و زیبایی بیرون می‌آید، برای بیننده جالب‌توجه است. دستگاه زیلوبافی قسمت‌های فراوانی دارد، از آسون یا همان ستون اصلی دستگاه گرفته تا تنگ یا همان دماغه چوبی و شمشه و پشت‌بند و چنگک. برای آشناشدن با بخش‌های دستگاه و نحوه کارش از مسوول موزه خواهش کنید که برایتان بیشتر توضیح بدهد.

معمولا در هر کارگاه زیلوبافی دو دار عمودی قرار دارد که در بافت آن دو نفر، یکی استاد و دیگری شاگرد، همکاری می‌کنند. وظیفه استاد نشستن پای دار و وظیفه شاگرد نقشه‌خوانی و کوبیدن نخ است. تعامل و همکاری دو انسان در خلق یک اثر هنری، بدون شک نمونه‌ای بارز و درخشان از مفهوم هنر در قلب ایران‌زمین است. چه روزگار خوشی بوده است که شاگرد نقشه می‌خوانده و استاد نقش خیال بر دل و جان زیلو می‌انداخته است.

موزه زیلو میبد

بی‌شک دیدن هر گوشه‌ای از هنر ایران‌زمین برای چشمان ما هدیه‌ای گرانبها به ارمغان می‌آورد و ما را با خود به بخش‌هایی از تاریخ این مرز و بوم خواهد برد. دیدن معماری کاروانسرای عباسی در کنار تار‌ و پود این هنر دست و دستگاه، برای من بزرگ‌ترین دستاورد بود بازدید از این مجموعه بود. با ما همراه شوید و تجربه و حس‌وحال خود را بعد از دیدن این نقش و نگاره‌ها با ما در میان بگذارید.

راه دسترسی و ساعت بازدید

موزه و کاروانسرا در بلوار قاضی میرحسین میبد واقع شده است.

موزه از ساعت ۹ صبح تا پنج بعدازظهر پذیرای گردشگران است و همه‌روزه به‌جز روزهای تاسوعا و عاشورا، رحلت امام خمینی، شهادت امام علی (ع) و رحلت پیامبر و امام جعفر صادق (ع) پذیرای مهمانان است.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن