فرهنگ و هنر

آیین پاسداشت آغاز زمستان، شب یلدا در گیلان

فهرست مطالب

یکی از ویژگی‌های اقوام ایرانی، برپایی جشن‌ و آیین‌ است. خیلی از این آیین‌ها، بین اقوام مشترک بوده و ریشه در پیوند‌ انسان با طبیعت دارند. این آیین‌های مشترک که نشان از اعتقادات و باورهای مردم است، ممکن است در هر قوم با تفاوت‌هایی برگزار شود. شب یلدا یا شب چله نیز، یکی از همین جشن‌ها و آیین‌های ایرانی است. از دیرباز براساس اعتقاد مردم، شب پیروزی روشنایی و نور، بر ظلمت و تاریکی و همچنین شب تولد مهر بوده است. از گذشته تا به‌حال، گیلانی‌ها نیز بر اساس نوع و شیوه معیشت، شرایط آب و هوایی و فرهنگ خوراک، آیین پاسداشت زمستان را برگزار می‌کنند. مراسم شب یلدا در این استان از جاذبه‌های گیلان محسوب می‌شود. برای آشنایی با باورها و نحوه برگزاری آداب و رسوم شب یلدا در گیلان در نابرو با من همراه باشید.

باورهای شب یلدا در گیلان

در فرهنگ مردمان گیلان، سه ماه زمستان به دو چله تقسیم می‌شود: «پیله چله» یا چله بزرگ که از اول دی آغاز و تا 10 بهمن ادامه می‌یابد و «کوچ چله» یا چله کوچک که از 10 بهمن تا ۲۰ اسفند است. پیله چله را در گویش عامیانه «پیله برار» (به معنی برادر بزرگ) می‌گفتند. آنان معتقد بودند در این مدت، هوا سرد و گزنده بوده و احتمال بارش برف زیاد است. برفی که در این مدت می‎بارد نیز، دیرتر آب می‌شود.

شب چله گیلانی

«کوچ چله» نیز با بارش برف، باران و کولاک همراه است. اما مردم گیلان معتقد بودند از آن‌جا که این ایام به بهار نزدیک است، زمین سردی خود را از دست می‌دهد و این برف، جانی ندارد. آنان بر این باور بودند که اگر در سالی چله، خشکی شود یعنی برف کم ببارد و روزهای آفتابی بیشتر باشد، سال بعد زراعت خوب نخواهد بود و مردم و دام‌ها دچار بیماری می‌شوند. از آن‌‌جا که از دیرباز معیشت گالش‌های کوهستان‌نشین مبتنی بر دامداری بوده، بنابراین بسیاری از باورهای بومیشان نیز، بر اساس رفتارهای دام‌ها شکل گرفته است.


در برخی مناطق غرب گیلان، مراسمی به نام «شم شمی» انجام می‌گیرد که یک نوع تفال است. در این مراسم هرکس که نیت و خواسته‌ای دارد، کنار در خانه‌اش، سرگذر، میدان و یا چهاراه می‌ایستد و به‌حرف‌های رهگذران گوش می‌دهد.

یلدای گیلانی در آغوش طبیعت

یکی از این باور‌ها، درباره هواشناسی روز اول دی ماه، یعنی اولین روز زمستان است. کوهستان‌نشینان گیلان در روز اول زمستان، با نیت چگونگی وضعیت هوای زمستان آن سال، در طویله را باز می‌کردند. چنان‌چه ابتدا گوسفند سفید خارج می‌شد، سفیدی آن را به زمستان پربرف نسبت می‌دادند. اگر گوسفند سیاه خارج می‌شد، زمستان را پر از ابرهای سیاه و باران‌زا می‌دیدند. اگر گوسفند قهوه‌ای یا طلایی خارج می‌شد، زمستان را خشک و سخت تعبیر می‌کردند. درنهایت اگر در ابتدا و جلوتر از همه بز از درب طویله بیرون می‌آمد، زمستان را بسیار سخت توام با یخبندان سخت معنا می‌کردند.

یکی دیگر از اعتقادات گیلانی‌ها برای شب یلدا در گیلان این است که در این شب درختان سرشان را پایین می‌آورند. اگر شخصی در لحظه پایین آمدن شاخه‌های درختان، از خواب بیدار شود و نیت و آرزویی بکند، خواسته‌اش حتما برآورده می‌شود.

سفره شام شب یلدا در گیلان

غذاهای شب چله گیلانی‌ها، بیشتر خوراک‌هایی است که با سبزی تهیه می‎شود. ترش‌تره، کوکوسبزی، آش‌ترش، آش‌سبزی، سیرقلیه، سیرابیج، سبزی‌پلو با ماهی سفید و مانند آن با چاشنی‌های خوشمزه محلی مانند: سیرترشی، ماست و بورانی، زیتون و باقالا و … از غذاهای معروف سفره شام و آیین گیلانی‌ها در شب چله است.

شب چله گیلانی

تنقلات و خوراکی‌های گیلانیان در شب چله

گیلانی‌ها بر این باورند که حتما باید در شب یلدا، 40 نوع خوراکی شامل هفت نوع میوه و 33 مدل تنقلات بخورند. آب کونوس یا ازگیل کال (رسیده شده در آب نمک) و آب خوج (گلابی وحشی رسیده در آب نمک) از مهم‌ترین خوراکی‌ها است. گیلانی‌ها در فصل پاییز، ازگیل خام و گلابی وحشی را در خمره می‌ریزند و خمره را از آب و کمی نمک، پر می‌کنند. سپس در خمره را بسته و در گوشه‌ای، خارج از هوای گرم اتاق می‌گذارند. ازگیل و گلابی سفت و خام، پس از مدتی پخته، آبدار و خوشمزه می‌شود. انار، هندوانه، انواع مرکبات و سیب از دیگر میوه‌هایی است که شب یلدا در گیلان خورده می‌شوند.

گیلانی‌ها اعتقاد دارند هرکس در شب‌چله هندوانه بخورد، در تابستان احساس تشنگی نمی‌کند، در زمستان نیز سرما را حس نخواهد کرد و بیمار نمی‌شود. مردم شهرها و روستاهای شرق گیلان در شب چله، هنگام بریدن هندوانه شعری با مضمون «امشب شب چله / خانم جیر (زیر) پله / چاقو بزنیم / هندانه کله (سر)»، می‌خوانند و هندوانه را میان مهمانان تقسیم می‌کنند.

تنقلات یلدایی

تنقلات شب یلدا در گیلان جایگاه پررنگی دارد. تنقلات گیلانی‌ها بسیار خوشمزه و پرتنوع است. دانه‌های بوداده مثل: گندم، سویا، برنج، عدس، شاهدانه، تخم کدو، خربزه، هندوانه و مانند آن که در تابه سفالی روی آتش برشته می‌شود، «بیج‌آبجی» نام دارد و بسیار خوشمزه است.

شب چله گیلانی

«وابیشته بج» نیز برنج پخته و دم نکشیده‌ای است که در روغن داغ سرخ و پفکی می‌شود و یکی از تنقلات خوشمزه پذیرایی و آیین گیلانی‌ها در شب چله است. شیرینی کویی(کدو)، کاکا، دوشاب برنج، نان لاکو و نان‌ کویی‌ کشتا نیز از خوراکی‌های محبوب چله شب گیلانی است که با چای میل می‌شود. اگر اولین شب زمستان در گیلان برفی باشد، «ورف دوشاب» نیز از خوراکی‌های مهم این شب است. ورف دوشاب از مخلوط برف شکرک‌زده تمیز با دوشاب تهیه می‌شود که بسیار خوشمزه است.

فال حافظ در شب چله

گرفتن فال حافظ در شب چله یکی از سنت‌هایی است که در این شب، در بیشتر شهرهای ایران رواج دارد. گیلانیان نیز با تفال به حافظ، تعبیر نیت خود را دریافت می‌کنند. در گیلان در شب چله، بزرگ خانواده و یا کسی که صدا و بیان خوبی دارد، حافظ‌خوانی می‌کند. او دیوان را در دست گرفته و مهمانان به ترتیب در دل نیت کرده و سپس فرد فال گیرنده کتاب را تصادفی باز کرده و شعر آمده را بلند می‌خواند و دیگران گوش می‌دهند.

گیلانی‌ها در شب چله حداکثر سه ‌بار از فال حافظ می‌گیرند. آنان معتقدند در یک مجلس بیش از سه‌بار فال گرفتن شگون ندارد و اگر این کار انجام شود، حافظ دیگر جواب آن‌ها را نمی‌دهد. در گیلان از دیرباز شاهنامه‌خوانی و نقالی در این شب رواج بسیار داشت. هنوز هم بسیاری از خانواده‌های گیلانی، رسم‌ شاهنامه‌‌خوانی را در شب چله به‌جا می‌آورند.

شب چله گیلانی

فال پوست هندوانه

در قدیم فال پوست هندوانه، از آداب و رسوم شب یلدا در گیلان بود و طرفداران زیادی داشت. البته هنوز هم، بین برخی خانواده‌های قدیمی رونق دارد. برای فال پوست هندوانه، برش نازکی از پوست محل اتصال هندوانه به‌ساقه را می‌بریدند و آن را به چهار مثلت مساوی تقسیم می‌کردند. فال‌گیرنده پوست‌ها را در دست می‌گرفت و بعد از نیت و آرزو کردن، پوست‌ها را از پشت سر خود می‌انداخت.

در این میان چهار حالت پیش می‌آید، اگر دو قاچ هندوانه، سفید‌ و دو قاچ، سبز باشد، به معنای حد وسط بودن برای نیت شخص است. اگر سه قاچ سبز و یک قاچ سفید بیفتد، نیت آن خوب است. اگر سه قاچ سفید و یک قاچ سبز باشد، نیت بد است. اگر هر چهار قاچ سبز باشد، به معنای خیلی خوب و اگر هر چهار قاچ سفید باشد، به معنای خیلی بد است. در یک کلام، هرچه رویه‌های سبز  هندوانه بیشتر باشد، فال‌گیرنده به مراد دلش نزدیک‌تر است.

فال شم‌شمی

در برخی مناطق غرب گیلان، مراسمی به نام «شم شمی» انجام می‌گیرد که یک نوع تفال است. در این مراسم هرکس که نیت و خواسته‌ای دارد، کنار در خانه‌اش، سرگذر، میدان و یا چهاراه می‌ایستد و به‌حرف‌های رهگذران گوش می‌دهد. چنانچه حرف‌های خوب از آن‌ها شنیده شود، آن را به برآورده شدن نیت خود تعبیر می‌کند و بلعکس، سخنان منفی به‌ برآورده نشدن نیت قلمداد می‌شود.

شب چله گیلانی

رسومات شب یلدا در گیلان

آخرین روز پاییز در گیلان شور و نشاط خاصی دارد. بازارها به‌ویژه بازارهای محلی گیلان در آخرین روز آذر ماه، مملو از شور و هیاهوی آغاز فصل زمستان است. طبق آیین گیلانی‌ها در شب چله، افراد در خانه‌ بزرگ فامیل گرد هم می‌آیند و شب را با قصه‌گویی، نقل‌ حکایت‌های قدیمی، ترانه‌خوانی و خاطره‌گویی پشت سر می‌گذارند.

یکی از رسومات مهم شب یلدا در گیلان رسم ارسال سینی هدیه به خانواده نوعروسانی است که همان سال نامزد و یا ازدواج کرده‌اند. در این سینی انواع میوه، خوراکی‌ و تنقلات ویژه شب چله به‌زیبایی آراسته می‌شود. وسط این سینی یک ماهی بزرگ (معمولا ماهی سفید) تازه و خام همراه با سبزیجات تزیین شده قرار می‌دهند. گیلانیان معتقدند ماهی به‌عنوان چشم‌روشنی به نوعروس، باعث خیر و برکت، فراوانی روزی زوج جدید و همچنین سلامت و باروری نوعروس می‌شود.

نوشته های مشابه

یک نظر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن