تاریخ و تمدن

کبوترخانه ورزنه؛ پناهگاهی برای کبوتران ورزنه

فهرست مطالب

کبوترخانه‌ها ازجمله مکان‌هایی‌ هستند که شاید امروزه کمی عجیب‌وغریب به نظر برسند، ولی زمانی از بناهای کاربردی و معروف برخی از شهرهای ایران محسوب می‌‌شده‌اند. درواقع در هر منطقه‌ای که کبوترهای صحرایی به‌تعداد زیادی وجود داشته‌اند، این بناها را می‌ساختند. بسته‌به تعداد کبوترهای هر منطقه، تعداد این بناها نیز متفاوت بود. ازجمله مناطقی که اکنون این بناها را می‌توان در آن‌ها دید، اصفهان و یزد است. تراکم چشمگیر این بناها در استان اصفهان است؛ به‌‌نحوی که مورخان در دوره صفوی 3000 کبوترخانه را در این استان شمرده‌اند! یکی از این کبوترخانه‌ها در شهر ورزنه استان اصفهان قرار دارد. با من در نابرو همراه باشید تا سری بزنیم به کبوترخانه ورزنه که یکی از جاهای دیدنی اصفهان به‌شمار می‌آید.

کبوترخانه‌ها و جهانگردان

ابن بطوطه مراکشی اولین سفرنامه‌نویسی است که درباره کبوترخانه‌های ایران سخن گفته است. وی در بخشی از سفر طولانی‌اش که در حدود پنج قرن پیش انجام شد، ‌‌هنگام ورود به منطقه اصفهان و نواحی اطرافش این بناهای زیبا را مشاهده کرده و در سفرنامه‌اش از وجود آن‌ها خبر داده است. عظمت و زیبایی این بناها باعث شده بود تا بیشتر جهانگردان اروپایی، که در دوره صفوی به اصفهان آمده بودند، درباره این بناها در سفرنامه‌هایشان مطالبی را بیان کنند.

کبوترخانه ورزنه

کود کبوترها برای کشاورزی

ازجمله شاهکارهای معماری ایران کبوترخانه‌ها هستند که به آن‌ها برج کبوتر یا کفترخان، ورده یا برج حمام نیز اطلاق می‌شود. کبوترخانه‌ها برج‌هایی‌اند به‌‌شکل استوانه و برای لانه‌‌گزینی پرنده‌ها به‌‌خصوص کبوترها در خاورمیانه و اروپا ساخته می‌شوند.


از نظر برخی کارشناسان زمان ساخت کبوترخانه‌ها از دوران صفوی یا قبل از آن بوده است.

از کبوترخانه‌ها برای جذب و نگهداری کبوتران صحرایی و گردآوری کودشان استفاده می‌شوند. بیشتر این کودها را در زمین‌های کشاورزی و باغ‌‌ها استفاده می‌کنند. کود این پرندگان از کودهای مناسب برای مصارف کشاورزی‌اند.

کبوترخانه ورزنه

 

کود کبوترها برای دیگر صنایع و برای خوراک

اما کمک به کشاورزی تنها مصرف برج کبوترخانه نیست. از این کودها در صنایعی همچون دباغی، چرم‌سازی و همچنین باروت‌‌سازی استفاده می‌‌کنند. کاربرد دیگر این پرندگان، استفاده از گوشتشان برای مصارف خوراکی است. شاید به همین خاطر است که شاه عباس صفوی مالیات‌‌های نسبتا سنگینی برای کبوترخانه‌‌ها وضع کرده بود. بیشتر این بناها گنجایش حدود 40000 کبوتر را دارند

کبوترخانه ورزنه

دژ نظامی کبوترها!

ازآنجاکه ایجاد زیستگاهی امن برای کبوترها در جذب آن‌ها بسیار اهمیت دارد، ساختار کبوترخانه‌ها به‌نحوی بوده است که مانند دژ نظامی در برابر دشمنان کبوترها، از آسمان و زمین نفوذناپذیر و مقاوم بوده است.

قطر تنپوشه‌ها متناسب با اندازه کبوترها در نظر گرفته می‌شوند؛ به‌نحوی که پرندگان شکاری و جغدها و کلاغ‌ها، که همه آن‌ها از کبوترها بزرگ‌ترند، از این سوراخ‌ها توانایی ورود به کبوترخانه را نداشتند. کبوترخانه ورزنه هم چنین معماری جالبی دارد.

کبوترخانه ورزنه

قدمت و پیشینه کبوترخانه‌ها

تاریخ دقیق ساخت این برج‌ها در دست نیست. از نظر برخی کارشناسان زمان ساخت کبوترخانه‌ها از دوران صفوی یا قبل از آن بوده است. از نظر دیگر باستان‌شناسان و کارشناسان تاریخی کشور، کبوترخانه‌‌ها در قرن چهارم هجری وجود داشته‌اند و از رونق خوبی نیز برخوردار بوده‌اند. بنابراین شاید بتوان گفت که قدمت این بناهای کاربردی حدود 1000 تا 1200 سال قبل باشد.

کبوترخانه ورزنه

ویژگی معماری کبوترخانه‌ها

داخل برج کبوترخانه آشیانه‌‌های کوچکی وجود دارد که هرکدامشان خانه یک کبوتر است و به اندازه یک کبوتر یا دو کبوتر برای جفت‌گیری جا دارند. بعضی کبوترخانه‌‌ها بین 5000 تا 6000 آشیانه دارند. آشیانه‌‌ها طراحی و نظم جالبی دارند.

کبوترخانه ورزنه

جنس آن‌‌ها بیشتر کاهگلی است. تابستان‌‌ها بسیار خنک می‌شوند و زمستان‌‌ها گرم‌اند و از وزش بادهای سرد در امان. ماده اصلی ساختمان برج‌های کبوتر خشت خام است که روی آن را گل‌اندود می‌کنند.

طرح معماری کبوترخانه به‌نحوی است که حداکثر تعداد لانه‌های کبوتر را با حداقل مواد و مصالح می‌سازند و عمارتی بلند و میان‌تهی اما محکم و فشرده پدید می‌آورد. کبوترخانه‌ها بر پایه طرحی مدور با ارتفاع و تزیینات مشکب متغیر ساخته می‌شوند. کبوترخانه‌ها از لحاظ شکل و نوع به سه دسته تقسیم می‌شوند: 1. کبوترخانه‌های استوانه‌ای؛ 2. کبوترخانه‌های مکعبی؛ 3. کبوترخانه‌های چند قل یا صندوقه‌ای.

کبوترخانه ورزنه

کبوترخانه ورزنه

لحظه ورود به کبوترخانه اصلا به ذهن خطور نمی‌کند که این‌قدر برای زندگی پرنده فکر کرده باشند. مانند باقی آثار تاریخی، این سازه نیز روح بزرگ و خلاق معماران در گذشته را نشان می‌دهد. کبوترخانه ورزنه دو کاربرد داشته است:

  1. پرورش کبوتران به‌منظور استفاده از فضولاتشان به‌عنوان کود برای زمین‌های کشاورزی؛
  2. استفاده از آن به‌عنوان محلی امن هنگام حمله دزدان و غارتگران به شهر و مبارزه با آنان.

کبوترخانه ورزنه

مساحت کبوترخانه ورزنه

مساحت این برج 254 متر مربع است. با استفاده از خشت و گل و در دو طبقه ساخته شده است. فضای درونی‌اش شبیه کندوی زنبور عسل است تا کبوتران بتوانند در آنجا زندگی کنند. معماری بنا و لانه کبوتران به‌صورتی است که پرندگان شکارچی مانند قوش، جغد و کلاغ نمی‌توانند به آن نفوذ کنند. همچنین شکل منحنی برج و پوشش گچی رویش باعث جلوگیری از ورود مار به برج می‌شوند.

کبوترخانه ورزنه

اگر شما هم از این کبوترخانه دیدن کرده‌اید، تجربه خود را با نابرو درمیان بگذارید.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن