تاریخ و تمدن

برج طغرل شهرری؛ شکوه علم ریاضیات باستان

فهرست مطالب

وقتی صحبت از جاذبه ‌های گردشگری شهرری به میان می‌آید، ناخودآگاه نام برج طغرل در ذهن برجسته می‌شود؛ زیرا بازدید از این برج زیبا برای انسان خاطره‌ای می‌سازد که اثر آن برای همیشه در روح و جان فرد باقی مانده و با گذر زمان به‌راحتی از بین نمی‌رود. پیشنهاد می‌کنم اگر روزی گذارتان به شهرری افتاد، بازدید از این برج زیبا را به تعویق نیندازید. فعلا برای آشنایی بیشتر با این اثر تاریخی جالب با من در نابرو همراه شوید.

شکل ظاهری برج طغرل

همه‌چیز ناگهانی رخ می‌دهد! روزی ‌که خود را ایستاده در مقابل برج طغرل می‌بینید، حس غریبی حافظه‌تان را از این که چگونه خود را به اینجا رسانده‌اید پاک می‌کند. نگاهتان بر بلندای برج متوقف می‌ماند و آرام‌آرام سراپای دیوارهای آجری را رو به پایین می‌پیماید. شکل ظاهری برج جالب و بی‌مانند است.

ساختمان استوانه‌ای و تو‌خالی آن از داخل دایره‌ای شکل و از بیرون شبیه ستاره ۲۴پر است. دور‌تادور قسمت بالای آن گوشه‌سازی‌های زیبایی دارد که از مشخصه‌های معماری در زمان سلجوقیان به شمار می‌آید. دو در شمالی و جنوبی برج دقیقا روبه‌روی درهای شمال و جنوبی محوطه واقع شده‌اند؛ به‌طوری‌که چهار در، در یک خط و در امتداد یکدیگر قرار گرفته‌اند.

برج طغرل شهرری

بالای در جنوبی برج، کتیبه‌ای سنگی نصب شده که نشان از تاریخچه‌ و چگونگی احداث این برج خشتی آجری دارد. دیواره برج از سه لایه مجزا و با فاصله از هم تشکیل شده‌ است. در قسمت پایین در جنوبی برج سوراخ‌هایی دیده می‌شود که به‌عنوان هواکش هوا را مابین جداره‌های دیوار به جریان انداخته و مانع ماندگی رطوبت و در نتیجه پوسیدگی خشت‌ها و آجرهای بنا می‌شود.

یکی از علل سالم‌ماندن بنا وجود همین هواکش‌ها و به‌تعبیر سنتی «گربه‌رو»ها است، که از شگفتی‌های معماری آن زمان به شمار می‌رود. با قدم‌های آهسته دور برج می‌چرخید و بالای دیواره کنار در شمالی برج، چشمتان به دری چوبی در ارتفاع هفت‌متری زمین می‌خورد که رسیدن به این در و ورود به آن جز به‌وسیله نردبان یا طناب ممکن نیست. این در از داخل به پلکانی مارپیچی و کوچک راه دارد که رفتن به بام برج را میسر می‌کند.

پنجره‌های سوراخ‌مانندی نیز به‌منظور نور‌دهی و ایجاد جریان هوا به پلکان در دیواره در نظر گرفته شده‌اند که از بیرون در قسمت بالای در قابل‌مشاهده است. در زمان قدیم از این راه به بالای بام می‌رفتند و آتشی بر فراز بام روشن می‌کردند.

برج طغرل شهرری

گذری کوتاه به گذشته این مکان

اگر علاقه‌مند به سفری رویایی به اعماق تاریخ پرفرازونشیب این برج زیبا هستید، می‌توانید پای صحبت‌های دل‌نشین راهنمای دلسوز این مکان، آقای قنبری بنشینید. ایشان با بیانی شیوا روایاتی را از گذشته اینجا برایتان بازگو می‌کنند:

در تاریخ ناصری، بالای برج، محل دیده‌بانی و نگهبانی و بر‌افروختن آتش ذکر شده؛ ولی آنچه از متون تاریخی دیگر بر‌می‌آید این است که در زمان‌های گذشته، از دژ‌هایی مثل دژ رشکان به‌عنوان محلی برای نگهبانی‌دادن استفاده می‌شده و ساخت این برج به‌منظور کاربرد علمی آن صورت گرفته است.

دیواره بالای برج با پهنای زیاد به‌اندازه‌ای است که حدودا یک اتومبیل می‌تواند روی آن دور بزند. دو ناودان سنگی نیز بالای دیواره وجود دارد که آب باران و برف را به پایین هدایت می‌کند. کف قسمت داخلی برج سطحی صیقلی دارد که در مرکز با شیبی کاسه‌مانند به سوراخ آبریز کانال آب متصل می‌گردد.

در فصل بارش، آب حاصل از باران و برف به کف برج ریخته و پس از شست‌وشوی فضله‌های کبوترانی که در حفره‌های دیواره داخلی برج لانه کرده‌اند، وارد کانال آب داخل زمین شده و سپس بعد از طی مسیری به باغ و فضای سرسبز محوطه جریان پیدا می‌کند. این آب حاوی کود حیوانی بوده و برای رشد گیاهان بسیار مفید و مثمر ثمر است.

برج طغرل شهرری

موارد استفاده برج طغرل و کاربری چند‌منظوره آن

احتمالا شما برای بازدید از این اثر تاریخی بارها به ساعت خود نگاهی انداخته و برنامه سفر کوتاه خود را تنظیم کرده‌اید. پس بی‌شک برایتان جالب است که بدانید آنچه مقابلتان قرار دارد یک ساعت آفتابی تمام‌عیار است که با دقیق‌ترین اصول مهندسی و مطابق با علم ساخت رصد‌خانه‌های قدیم ساخته شده و در روزگاران گذشته از آن برای تعیین ساعات روز استفاده می‌کرده‌اند.

با چرخش زمین و تغییر زاویه تابش نور خورشید در هر ساعت از روز، یکی از کنگره‌های بیرونی برج مقابل آفتاب قرار گرفته و زمان دقیق حتی دقایق یک ساعت را مشخص می‌کند. پس بهتر است در اینجا بی هیچ وقفه‌ای بلافاصله ساعت خود را با ساعت برج تنظیم کنید!


ارتفاع این برج کهن به‌اندازه‌ای است که از خیابان‌های اطراف کاملا قابل‌رویت است، پس مطمئن باشید اگر روزی قصد بازدید از این مکان تاریخی را داشته باشید، در پیداکردن آدرس به مشکلی بر نخواهید خورد.

در روزگاران قدیم، زمان‌هایی که مسافران از اسب و گاری و درشکه برای سفر‌های بین شهری خود استفاده می‌کردند، شهرری در مسیر جاده ابریشم قرار داشت. بازرگانانی که به هر دلیل راهی این جاده و یا مسافرانی که از سمت خراسان به‌طرف ری حرکت می‌کردند همگی به‌وسیله برج طغرل به‌سمت مقصد راهنمایی می‌شدند. در آن زمان در قسمت بالای برج که شکل گنبد مانندی داشته، آتش بزرگی روشن می‌کردند که از جاده‌های اطراف قابل‌مشاهده و راهنمای مسافران بوده است.

دیواره‌های صاف با سوراخ‌های متعدد و منظم قسمت داخلی بنا به‌صورتی ساخته شده‌اند که باعث پژواک جالبی از صدا می‌شوند. اگر شما میان برج بایستید و آهسته صحبت کنید، صدای شما چند برابر به اکو تبدیل شده و دوباره به خودتان باز‌می‌گردد. شنیدن بازگشت صدا لذت جالبی است که امیدوارم به‌زودی آن را داخل برج طغرل تجربه کنید.

کبوتران داخل برج طغرل

دیواره داخلی برج طغرل دارای سوراخ‌های منظم و متعددی است که آشیانه کبوتران است. وجود این پرندگان زیبا و صدای بال‌زدن‌ها‌یشان که با آواز بغبغو همراه می‌شود حس زندگی را به کالبد بی‌جان برج می‌دمد. جای بسی خوشحالی است که امروزه بعد از قرن‌ها این برج هنوز سر جای خود استوار و پا‌برجاست و زندگی هنوز در گوشه‌گوشه آن جریان دارد. پژواک و طنین صدای پرواز کبوتران زیر آسمان آبی برج بسیار شنیدنی و آرامش‌بخش است. پیشنهاد می‌کنم حتما شنیدن این صدا را در این فضا به روح و جانتان هدیه کنید.

برج طغرل شهرری

تاریخچه برج طغرل

دانستن تاریخچه هر مکان دیدنی ازآن‌جهت اهمیت دارد که پرده‌هایی از نا‌آگاهی را کنار زده و چشم ما را به حقایق بیشتری درمورد این که که هستیم و کجا ایستاده‌ایم بازتر می‌کند. حضور ما و شما در اینجا امتداد حضور افراد بی‌شماری از پیشینیان است؛ بزرگان و صاحب‌نظرانی که دلیل مشترک حضورشان وجود این برج زیبا بوده است.

برج طغرل، که برخی مورخان باستان آن را «برج خلیفه یزید» نامیده‌اند، یکی از آثار به‌جامانده از دوران سلجوقیان است. در دوران سلجوقی، کشور ایران سرزمین بسیار پهناوری بوده و احتمالا به‌دلیل اوضاع بسامان اقتصادی در آن زمان، ابنیه زیادی ساخته و برای دوران‌های بعد به یادگار گذاشته شده که برج طغرل نیز یکی از آن‌هاست که خوشبختانه از آسیب‌های زمانه و جنگ‌ها و حمله قوم مغول و حتی زلزله‌ عظیم ری تا حد زیادی در امان مانده است.

این بنا منسوب به طغرل اول سلجوقی و طغرل‌بیک است و به‌اعتقاد برخی محققان ساختمان آن را فردی به‌نام محمدامین معمار‌باشی ساخته است. قدمت بنای این برج به‌حدود ۹ قرن پیش و نیمه دوم قرن ششم قمری می‌رسد. در طول سالیان طولانی برج طغرل با گذر زمان پس از آسیب‌ها، بارهاوبارها مرمت شده است.

آنچه امروز از این اثر تاریخی زیبا به یادگار مانده همان برج قدیمی است؛ ولی با این تفاوت که گنبد زیبایی که بر فراز آن ساخته شده بوده اکنون تخریب شده و دیگر اثری از آن باقی نمانده است.

این بنا بعد از زلزله عظیم ری چندین ترک برداشته، ولی دیواره‌های برج به‌علت استفاده‌ از ساروج که از ترکیب آهک و سفیده تخم‌مرغ به‌دست می‌آید و از آن به‌عنوان ماده محکم و چسبنده‌ای در ساخت برج استفاده شده، توانسته تا‌کنون همچنان پابرجا و استوار باقی بماند.

این بنا در ابتدا با تزیینات داخلی ساخته شده ولی در زمان قاجار تزیینات داخلی و کتیبه آن از بین رفته و سپس در سال ۱۳۰۱ قمری به فرمان ناصرالدین شاه مرمت و بازسازی شده است. ساختمان در سال ۱۳۱۰ با شماره ثبت ۱۴ به ثبت رسیده و اکنون زیر نظر سازمان میراث فرهنگی و گردشگری اداره می‌شود.

قدیمی‌ترین عکسی که از این برج باقی‌مانده عکسی است از نمای نیمه‌ویران برج که در قرن هجدهم میلادی گرفته شده است. البته تصویر نقاشی شده‌ای نیز از این برج در کتاب پاسکال کوست که در زمان محمد‌شاه قاجار منتشر شده وجود دارد که با عنوان «برج نیمه‌ویران خلیفه یزید» از آن یاد شده و برج و فضای اطراف آن را نشان می‌دهد.

برج طغرل شهرری

برج طغرل مدفن کیست؟

در پاسخ این سوال میان محققان و تاریخ‌نگاران محل بحث فراوان است. عده‌ای از محققان ازجمله فارق سومر محقق بنام ترکیه‌ای این مکان را محل دفن یکی از پادشاهان سلجوقی به‌نام سلطان طغرل بیک سلجوقی می‌داند.

ولی برخی دیگر از مورخان برج طغرل را محل دفن خلیل سلطان یکی از فرزندان تیمور لنگ و همسرش شادالملک در قرن پانزدهم می‌دانند. عده‌ای معتقدند سلطان طغرل بیک سلجوقی لای دیوار برج دفن شده تا دشمنان نتوانند محل دفن او را پیدا کنند.

فضا و محیط برج طغرل

بعد از آن که بازدید از برج به آخر رسید و با توضیحات راهنما از ایرانی‌بودن خود حسابی احساس غرور کردید، متوجه زیبایی‌های بیشتری از محوطه کوچک برج خواهید شد. برج طغرل در میان باغ و فضای مشجر و زیبایی قرار دارد که خود به‌تنهایی دارای جاذبه زیادی است.

این فضای مصفا با دو در چوبی قدیمی در قسمت شمالی و جنوبی، باغ را مقابل دیدگانتان قرار می‌دهد که رفت‌و‌آمد بازدید‌کنندگان از طریق آن دو در صورت می‌پذیرد.

این درها هریک با گل‌میخ‌ها و کوبه‌های مخصوص زنان و مردان یادگاری ارزشمند از دوران باستان سرزمین ری است. صدای دق‌الباب کوبه زنانه زیر و صدای دق‌الباب کوبه مردانه به‌طرز ملموسی بم است. تنها شنیدن صدای این کوبه‌ها کافی است تا برای مدت‌زمان کوتاهی ذهنتان را از فضای پر‌ترافیک زندگی امروزی به اعماق تاریخ ببرد و شما را به تفکر وا‌دارد.

اینجا گوش انسان ناخودآگاه صدای زنگ آیفون آپارتمان را در ذهن تجسم کرده و کم‌ترین شباهتی با آنچه زمانی گوش‌ها با صدای آن مانوس بوده احساس نمی‌کند. در واقع لذت احساس همین تفاوت‌ها است که به قدم‌ها برای رفتن به مکان‌های تاریخی انگیزه می‌بخشد.

برج طغرل شهرری

 

روبه‌روی در شمالی محوطه برج طغرل حوض پر‌آبی دیده می‌شود که ماهی‌های کوچک قرمزی در آن شنا می‌کنند. آقای راهنما که راوی بخشی از وقایع گذشته و ویژگی‌های بنای برج و ضمنا فروشنده بلیت نیز هست، در مهمان‌نوازی و جذب گردشگران سنگ تمام گذاشته و می‌کوشد برای شما و همراهانتان لحظات خوش و خاطره‌سازی را به وجود بیاورد. احتمالا ایشان از شما و همراهانتان عکس‌های هنری زیبایی می‌اندازد و آمادگی خود را برای پاسخ‌گویی به سوالات احتمالی‌تان اعلام می‌دارد.

روبه‌روی در جنوبی محوطه، طاق نصرتی آجری به‌زیبایی تمام قد بر‌افراشته و در کنار آن آب‌سرد‌کن برای نوشیدن آب قرار داده شده است. در قسمت راست برج سنگواره‌ای بزرگ به چشم می‌خورد که روی آن توضیحاتی در مورد بنای برج طغرل بر صفحه‌ای فلزی نوشته و نصب شده است.

هر گوشه از محوطه و اطراف برج با فاصله کمی نیمکت‌هایی برای نشستن و استراحت شما وجود دارد. دکه فروش بلیت جلوی در شمالی محوطه است و قیمت بلیت، که برای بازدید‌کنندگان ایرانی ۲۵۰۰ تومان و برای بازدیدکنندگان خارجی ۴۰۰۰ تومان در نظر گرفته شده، با خط درشتی بر روی دکه نوشته و نصب شده است. ضمنا ورود وسایلی مثل دوچرخه به داخل محوطه ممنوع است و با چسباندن اعلانی از بازدیدکنندگان درخواست شده که از آوردن غذا به داخل محوطه خود‌داری کنند.

در بخش شمالی برج به مدفن شاعر معاصر، استاد فرهنگ و زبان فارسی، مورخ روزنامه‌نگار و تاریخ‌دان، سید محمد محیط طباطبایی بر‌می‌خوریم که سر‌دیس یادبودی از جنس برنز نیز از ایشان در آنجا خودنمایی می‌کند.

برج طغرل شهرری

آدرس دقیق برج طغرل

برج طغرل تقریبا در مرکز شهرری و با فاصله کمی روبه‌روی در شرقی آرامگاه شیخ صدوق (ابن بابویه) داخل خیابان شهید تقی‌پور واقع شده است. ارتفاع این برج کهن به‌اندازه‌ای است که از خیابان‌های اطراف کاملا قابل‌رویت است، پس مطمئن باشید اگر روزی قصد بازدید از این مکان تاریخی را داشته باشید، در پیداکردن آدرس به مشکلی بر نخواهید خورد.

راه‌های دسترسی

شما می‌توانید برای بازدید از برج طغرل از وسایل نقلیه عمومی مثل تاکسی و اتوبوس و مترو یا از وسیله نقلیه شخصی خود استفاده کنید. برای استفاده از تاکسی می‌توانید ابتدا خود را به میدان اصلی شهرری برسانید و سپس به‌وسیله تاکسی‌های خطی به جلوی در اصلی آستان شیخ صدوق (ابن بابویه) بروید.

با ورود به داخل خیابان شهید تقی‌پور بیش از چند قدم تا در شمالی محوطه برج طغرل فاصله نخواهید داشت. راه دیگر استفاده از مترو و اتوبوس است. متاسفانه هیچ ایستگاه متروای در نزدیکی برج وجود ندارد، ولی شما می‌توانید پس از رفتن به ایستگاه متروی شهرری در خط یک مترو، به‌وسیله اتوبوس‌های دولت‌آباد خود را به خیابان روبه‌روی ابن بابویه برسانید.

برج طغرل شهرری

درصورتی‌که تصمیم دارید از اتومبیل شخصی خود استفاده کنید نیز می‌توانید پس از طی مسیر از راه اتوبان امام علی وارد شهرری شوید یا چنانچه از مسیر اتوبان نواب به اتوبان آزادگان شرق و پس از آن به اتوبان شهید رجایی جنوب می‌روید، به اتوبان شهید آوینی شرق بروید و از خروجی خیابان شهید غیوری از اتوبان خارج شوید و به‌طرف میدان بسیج مستضعفین و خیابان ابن بابویه وارد شوید.

در صورت ضرورت با این شماره تلفن 021۳۳۷۴۶۴۰۳ با نگهبانی برج طغرل تماسی بگیرید و سوالات خود را بپرسید. چنانچه شما هم قبلا از برج این اثر باستانی زیبا دیدار کرده‌اید، تجربه دل‌نشین خود را در نابرو با ما به اشتراک بگذارید.

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن