فرهنگ و هنر

مراسم های سنتی یزد؛ دیار آیین‌های دیرینه

فهرست مطالب

آیین‌های سنتی ایرانیان به‌عنوان میراث تاریخی و فرهنگی این ملت در طول تاریخ همواره نسل به نسل منتقل شده و کوشش‌های بسیاری از سوی مردم برای نگهداشت و اجرای این آیین‌های دیرینه هر ساله انجام می‎شود. استان یزد یکی از استان‌های کشور است که در آن آیین‌های سنتی و مذهبی متعددی به اجرا در می‌آید که نشان از قدمت و اصالت فرهنگ کهن ایرانیان دارد. در این استان علاوه‌بر مسلمانان اقلیت‌های مذهبی از جمله زرتشتیان نیز با آیین‌های سنتی و کهن خود که بازمانده از دوران ایران باستان هستند سعی در حفظ، اجرا و انتقال این مناسک به نسل‌های بعد دارند. در این مقاله از نابرو قصد دارم که برخی از مراسم های سنتی یزد را معرفی کنم تا علاقه‌مندان مشتاق به فرهنگ و آیین‌های دیرینه ایرانیان به طور مجمل از این رسوم دیار یادگارهای کهن اطلاعات مناسبی کسب کنند.

1- کلوخ اندازان

یکی از مراسم های سنتی یزد و شهرهای اطراف آن، مراسم کلوخ‌اندازان است. با پایان یافتن ماه شعبان و پیش از فرا رسیدن ماه مبارک رمضان، مردم خانه‌های خود را نظافت کرده و آماده استقبال از ماه رمضان می‎شوند. در آخرین روز ماه شعبان همه افراد خانواده، فرزندان و بزرگان فامیل همه به دور هم در خانه پدری جمع شده و به صرف خوردن و آشامیدن و انواع تفریح‌ها می‌پردازند. در این روز همه افراد خانواده به شادی و شور می‌پردازند و آماده استقبال از ماه مبارک رمضان می‎شوند.

در هنگام ناهار و شام انواع خوراکی‌ها را روی سفره می‌گذارند. در پایان مراسم نیز مهمانان و اهل خانه که به دور هم جمع شده‌اند، هر یک کلوخ کوچکی به سمت همدیگر پرتاب می‌کنند که به نشانه این است که مراسم خاتمه یافته و از فردا آن روز ماه رمضان آغاز می‎شود و باید روزه‌داری کنند. این مراسم عمدتا با هدف آماده شدن برای روزه‌داری و دوری از هر گونه گناه انجام می‎شود.

مراسم های سنتی یزد

2- روضه قنبر

یکی دیگر از مراسم های سنتی یزد مراسم روضه قنبر است. این مراسم از شب نوزدهم ماه مبارک رمضان شروع شده و تا شب بیست و هفتم ادامه می‌یابد. همان‌گونه که از عنوان این مراسم پیداست این مراسم بیشتر ذکر مصیبت و روضه‌خوانی ضربت خوردن و شهادت امام علی علیه‌السلام برگزار می‎شود و هر کس که نذر دارد این مراسم را در خانه خود برگزار می‌کند. در این مراسم فردی که لباس درویشان پوشیده و رنگ آن سفید است و کلاه کشکولی سفیدی بر سر گذاشته است، نقش قنبر که از غلامان امام علی علیه‌السلام بوده است، مراسم روضه را اجرا می‌کند.

دو نفر دیگر هم که یکی در نقش حضرت زینب و دیگری در نقش‌ام کلثوم هستند و با لباس مشکی که نشان‌دهنده حزن و اندوه ضربت خوردن و شهادت پدر بزرگوارشان حضرت علی علیه‌السلام هستند با خواندن شعر و مرثیه به سوگ می‌نشینند و مراسم را ادامه می‌دهند.

مراسم های سنتی یزد

3- فال کوزه

از مراسم های سنتی یزد که هنوز هم در برخی از روستاها و مناطق استان یزد رواج دارد، مراسم فال کوزه است. این مراسم بیشتر در آخرین روزهای سال برگزار می‌شد؛ اما منحصر به این روزها نبوده و در ایام مختلف سال هم اجرا می‌شود. در پنج روز پایانی سال، در یک مجلس زنانه دختر نابالغی کوزه‌ای را پر از آب می‌کند و دور تا دور زنان می‌چرخد و هر یک از زنان شی‌ای همانند سنجاق، گیره، انگشتر، شانه سر و… را با نیتی که دارد در داخل کوزه می‌اندازد. پس از پایان مراسم آن دختر کوزه را در خانه‌ای که درخت مورد یا سرو وجود دارد می‌برد و در پای آن درخت می‌گذارد.

پس از یک روز کامل که کوزه در آن‌جا می‌ماند زنانی که وسیله‌ای داخل کوزه انداخته‌اند در آن جا جمع می‌شوند. زنان مسن‌تر شروع به خواندن شعر می‌کنند و پس از پایان هر شعر آن دختر یکی از اشیا را از کوزه بیرون می‌آورد و به صاحبش می‌دهد و آن شخص از خواندن شعر و مضمون آن فال بد یا خوب را متوجه می‌شود. این رسم در ایرانیان باستان رواج بسیاری داشته و هم اکنون نیز در میان زرتشتیان یزد از اعتبار خاصی برخوردار است.

مراسم های سنتی یزد

4- شاخ به شاخ

آیین شاخ به شاخ از مراسم های سنتی یزد است که در برخی از روستاهای این استان برگزار می‎شود. این مراسم چند روز مانده به ماه محرم آغاز می‎شود و در آن مردم به استقبال ماه محرم و عزاداری شهدای کربلا می‌روند. در طی این مراسم بعد از نماز مغرب و عشا مردم در گروه‌هایی جمع می‎شوند و در کوچه‌های آبادی شروع به پرسه‌زدن می‌کنند و با خواندن اشعار و ابیاتی از مردم تقاضای هیزم می‌کنند. پس از جمع‌آوری هیزم‌ها در میدان اصلی روستا، از آن‌ها آتش برمی‌افزوزند و مردم گرداگرد یکدیگر در حلقه‌هایی قرار می‌گیرند.

گروهی که شمار افراد آن به پنج تا هفت نفر می‌رسد در وسط حلقه‌ها حلقه کوچکتری را تشکیل می‌دهند. پس از آن نوای یا حسن و یا حسین آغاز می‎شود و همه یکصدا این نواهاها را با صدای کشیده و بلند تکرار می‌کنند. مردم در حلقه‌ها با نوای یا حسن و یا حسین بر سینه و سینه خود می‌زنند و عزاداری پرشورتر می‎شود. این مراسم تا ساعاتی از شب ادامه پیدا می‌کند و نشانه این است که مردم برای استقبال از محرم آماده شوند.

5- خنچه برون

این مراسم مختص ازدواج است که طی آن در شب قبل از عقد و عروسی خانواده داماد در مجمعه‌هایی (سینی بزرگ مسی) هدایا و لوازمی را که برای عروس خریداری کرده‌اند قرار می‌دهند. تعداد مجمعه‌ها باید فرد باشد. مثلا هفت، نه و یازده مجمعه باشد. روی مجمعه و زیر آن هدایا، ترمه‌ای که در حاشیه آن گلبرگ و نقل تزیین شده است می‌کشند. درون مجمعه اول قرآن قرار داده می‎شود و به وسیله بزرگ خانواده که ترجیحا سید باشد حمل می‎شود. درون مجمعه‌های بعدی لوازم و هدایا قرار داده می‎شود و به وسیله توری پوشانده می‎شود. علاوه‌بر هدایا و لوازمی که برای عروس خریداری شده، اقلامی همانند دارچین، زنجبیل، زیره و… نیز قرار داده می‎شود.

اگر خانه عروس و داماد به هم نزدیک باشد معمولا افراد حمل‌کننده سینی‌ها و همراهان پیاده می‌روند و با زدن دایره و هلهله‌کنان به خانه عروس می‌روند و اگر خانه عروس و داماد دور باشد از وسیله نقلیه استفاده کرده و درون وسیله هم دایره زنان و افراد با هلهله و شادی راهی خانه عروس می‌شوند. پس از رسیدن مهمانان به خانه عروس، پدر عروس با قربانی کردن گوسفند و دادن هدیه کوچک به افرادی که سینی‌ها را حمل می‌کنند از آنان استقبال کرده و در آن جا مهمانان به رقص و پایکوبی می‌پردازند. این مراسم شباهت بسیاری به مراسم حنابندان در دیگر نقاط کشور دارد ولی در مجموع با آن تفاوت دارد.

مراسم های سنتی یزد

6- مهرگان

یکی دیگر از مراسم های سنتی یزد جشن مهرگان است که قدمتی طولانی دارد. در گذشته‌ها و در دوران باستان سال به دو فصل تابستان و زمستان تقسیم می‌شد. و فصول بهار و پاییز جزیی از آن‌ها محسوب می‌شد. در ابتدای فصل بهار جشن نوروز و در ابتدای فصل زمستان جشن مهرگان برگزار می‌شد. هر کدام نیز تشریفات و آداب و رسوم خود را داشت. مردم پس از ماه‌ها تلاش و کوشش در فصل تابستان با فراغ بال در جشن مهرگان شرکت می‌کردند و آغاز فصل زمستان به معنای پایان کار و کوشش کشاورزی تلقی می‌شد.

در این جشن افراد در خانه بزرگان قوم و خویش خود جمع می‎شوند و سفره‌ای به رنگ ارغوانی پهن می‌کنند. در این سفره اقلامی همانند آیینه و شمعدان، سیب، سنجد، خرمای خشک، عود، اسپند، گلاب، زعفران، خوشه‌های گندم، نان و سکه را می‌گذارند که هر کدام نماد خاص خود را دارد. و در پایان آتشی را روشن می‌کنند و به دور آن حلقه می‌زنند. زرتشتیان پس از پایان مراسم به آتشکده‌ها رفته و در آن جا به اجرای مهرگان‌خوانی و شاهنامه‌خوانی و در حین مراسم به شادی و سرور می‌پردازند.

مراسم های سنتی یزد

7- جشن سده

در ایران باستان اوج زمستان از تاریخ اول آبان تا ۱۰ بهمن به مدت ۱۰۰ روز بوده است. ایرانیان از گذشته‌ها در روز دهم بهمن هر سال گرداگرد هم جمع می‌شدند. برای انجام این جشن چند روز پیش از آن، همه افراد به صحرا و دشت رفته و به جمع‌آوری بوته‌ها می‌پردازند. پس از جمع‌آوری بوته‌ها در مکانی مشخص در شب جشن آتشی عظیم برمی‌افروزند و به شادی و سرور می‌پردازند. هر ساله این جشن با شکوه خاصی در استان یزد برگزار می‎شود و طی آن هزاران زرتشتی از سراسر کشور در شهرستان تفت جمع شده و به اجرای سرودهای زرتشتی و نیز شاهنامه‌خوانی و نقاله‌خوانی پیش از برافروختن آتش می‌پردازند.

به اعتقاد ایرانیان باستان آتش نماد عشق و زندگی است و با برافروختن آتش در روز سده بقایای سرمای زمستان نیز از بین می‌رود. این جشن مهم‌ترین جشن پس از نوروز و مهرگان است و نمونه تمام عیار یک آیین کاملا ایرانی محسوب می‌شود که هنوز هم پابرجا مانده است.

مراسم های سنتی یزد

8- کلوخک

از مراسم های سنتی یزد کلوخک است که بیشتر در میان کشاورزان رواج دارد. در گذشته‌ها به دلیل نبود امکاناتی هم چون گاز و اقلامی همانند روغن و یا کمبود آن، برای پختن سیب‌زمینی از آتش استفاده می‌کردند. در این مراسم کلوخ‌هایی از باغ‌ها و مزارع جمع‌آوری می‎شود و به شکل یک اتاقک ساخته می‌شود. سپس در زیر آن اتاقک‌ها آتشی را برمی‌افروزند و سیب‌زمینی‌ها را داخل اتاقک قرار می‌دهند و پس از آن که کلوخ‌ها کاملا حرارت دیده و داغ شدند، اتاقک را خراب می‌کنند تا آتش خاموش شده و سیب زمینی‌ها با حرارت کلوخ‌های داغ کاملا بپزند.

در حین این مراسم تا پخته شدن سیب‌زمینی‌ها اهالی محل و افراد شرکت‌کننده پیرامون مسائل مختلف به بحث و گفتگو می‌پردازند و کودکان نیز در این حین به شادی و بازی‌های کودکانه مشغول می‎شوند. پس از پخته شدن سیب‌زمینی‌ها افراد شرکت‌کننده در مراسم با شادی و خواندن ترانه مشغول خوردن سیب‌زمینی‌ها می‎شوند.

مراسم های سنتی یزد

9- علم‌گردانی

یکی دیگر از مراسم های سنتی یزد که با حلول ماه محرم برگزار می‎شود، مراسم علم‌گردانی است. این مراسم سنتی هر ساله از سوم محرم تا روز تاسوعا در برخی از روستاها و شهرهای استان یزد اجرا می‎شود. علم در باورهای شیعه نشانه علمدار بودن حضرت عباس علیه‌السلام در واقعه کربلا است که معمولا بر بالای آن یک پنچه دست فلزی نصب شده است که نشان از دست قطع شده قمر بنی‌هاشم است.

در این مراسم که عصرها برگزار می‎شود پس از ورود هیئت‌های عزاداری به حسینیه چند نفر که توانایی این کار را دارد علم‌ها را برداشته و به دور حسینیه می‌گردد و مردم و عزاداران به دنبال وی راه افتاده و نوحه‌گویان آن فرد را مشایعت می‌کنند. روی علم نیز پارچه‌ها و دستمال‌هایی با رنگ‌های مختلف که هر کدام نشان‌دهنده نذر صاحب آن هستند به علم پوشانده می‎شود. و مردم اعتقاد بسیاری به این کار دارند. این مراسم با شور و شکوه خاصی تا غروب ادامه می‌یابد و هدف از اجرای آن نگه داشتن یاد و خاطره شهدای کربلا و به ویژه رشادت‌های علمدار کربلا است.

مراسم های سنتی یزد

10- پنجه کوچک و پنجه بزرگ

یکی از رسوم کهن مردمان یزد به ویژه زرتشتیان این استان برگزاری رسم دیرینه پنجه کوچک و بزرگ است. هر ساله ده روز مانده به آغاز نوروز مراسم پنجه کوچک و پنجه بزرگ اجرا می‎شود. به گونه‌ای که پنج روز اول پنجه کوچک و پنج روز دوم را پنجه بزرگ می‌نامند. در مراسم پنچه کوچک خانه‌ها را تمیز و مرتب کرده و به عبارتی خانه‌تکانی می‌کنند. در مراسم پنجه بزرگ که به گاهنبار شهرت دارد، انواع نان‌های شیرین از جمله نان کماج، نان شیر، انواع خوراکی‌ها همانند حلوا و آش تهیه می‌کنند و درون بشقاب‌های مسی که به پسکم معروف است قرار می‌دهند و به جایگاه مراسم دینی خود روانه می‎شوند.

در آن جا پس از اجرای تشریفات خاص خودشان، سفره‌ای سفید پهن کرده و در آن اقلام و خوراکی‌هایی که تهیه کرده‌اند را به همراه تاسی مسی پر از آب، ظرف مسی دیگری که به کلجه معروف است و در آن شاخه‌های سرو و مورد می‌گذارند، یک آتشدان پر از آتش و سینی پر از میوه، سبزه، نقل و شیرینی و کاسه پر از شیر که هر کدام نماد خاص خود را دارد بر سر آن قرار می‌دهند.

مراسم های سنتی یزد

آیا تابه‌حال شاهد مراسم های سنتی یزد بوده‌اید کدام یک نظر شما را بیشتر به خود جلب کرده است؟ لطفا نظرات خود را با نابرو به اشتراک بگذارید.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن