فرهنگ و هنر

آیین های سنتی کردستان؛ میراث معنوی سرزمین غیور

فهرست مطالب

فرهنگ ‌و ‌رسوم هر ملت و قومی، یکی از باارزش‌ترین سرمایه‌های آن‌هاست. آیین‌های سنتی مانند مراسم‌های مذهبی، مراسم‌های شکرگذاری و درخواست برکت، مناسبت‌های خاص، موسیقی و رقص محلی و حتی بازی‌هایشان. ایران کشوری با تنوع قومی بسیار است. کرد، لر، بلوچ، مازنی و … همه در کنار هم در این خاک زندگی می‌کنند و آداب و رسوم خاص خودشان را دارند. کردستان یکی از زیباترین و قدیمی‌ترین استان‌های ایران است. تاریخ، فرهنگ و طبیعتی دیدنی و شنیدنی دارد. به همین دلیل در این مطلب از نابرو آیین های سنتی کردستان را معرفی کرده‌ایم تا فرهنگ مردم این منطقه بیشتر آشنا شوید. می‌توانید تاریخ سفرتان را با یکی از این مراسم‌ها هماهنگ کنید تا برای چند روز هم که شده خودتان را کرد بدانید و از هم‌نشینی با آن‌ها لذت ببرید. با ما همراه باشید.

۱- مراسم هه لپه رکی

شاید نام این مراسم به گوشتان ناآشنا باشد؛ اما حتما آن را از نزدیک دیده‌اید. رقص کردی یا «هه لپه رکی»، یکی از زیباترین آیین های سنتی کردستان است. هرچند تماشای رقص کردی زیباست، اما زمانی آن را تمام و کمال درک می‌کنید که در میانه جمعیت باشید، دستان‌تان در دست آن‌ها گره بخورد و شانه‌هایتان به آن‌ها چسبیده باشد. آنجاست که عظمت رهه لپه رکی را احساس می‌کنید. هم زمان که حواستان به حرکت شانه و پاهایتان است به نفر اول نگاه می‌کنید که چطور دستمال سفید را در هوا حرکت می‌دهد و خودتان را یکی از آن‌ها می‌دانید.

رقص هه لپه رکی به صورت دسته‌جمعی انجام می‌شود و نفر اول یا رهبر نظم گروه را بر عهده دارد. دستمالی که در دست رهبر و نفر آخر هست نیز نشانه صلح و آشتی با اقوام دیگر است و «سه رچوپی» نام دارد. این دستمال جای سپر و شمشیری که در گذشته استفاده میشد را گرفته است. هورای هنگام مراسم نیز برای ترساندن دشمن است، کوبیدن پا بر زمین یعنی این خاک وطن من است و «ره ش به له ک» یا رقص زن و مرد با هم نیز نشانه برادری و خواهری در بین مردم است. اگر در تاریخ به دنبال قدمت هه لپه رکی باشید، به کتیبه‌ای در قلعه «هه پیر» می‌رسید که متعلق به هزاره اول قبل از میلاد است و بر روی آن تصویر سرنا، دهل و افرادی که در حال رقص‌اند حک شده است.

کلمه هه لپر به معنی جنبش و حمله کردن است و نمادی از حرکات جنگی. این رقص مهمان مراسم‌های عرفانی-مذهبی شادی و غم اهالی کردستان است.

آیین های سنتی کردستان

۲- مراسم کوسه بر نشستن یا کوسه گردی

مراسم کوسه بر نشستن یا کوسه گردی مژده فرارسیدن نوروز را می‌دهد. کوسه نیز نقش اول این مراسم سنتی و پیام‌آور شادی است. کوسه شاخ‌هایی از چوب، ریشی از پنبه، سبیل درازی از مو بز و داسی در دست دارد. کوسه شب قبل از فرا رسیدن نوروز به همراه زن و همراهانش که دهل می‌زنند در کوچه‌ها حرکت می‌کند و بر در هر خانه‌ای که می رسد با اهدا انواع خشکبار، تخم‌مرغ و کره از او استقبال می‌شود.

هرچه باشد کوسه اینجاست تا تولد دوباره زمین، دور شدن بلایا و فرا رسیدن نوروز را مژده بدهد. کوسه و همسرش هر دو لباس‌های بزرگ و کوچک و خنده‌دار بر تن دارند. از آنجایی که نقش زنه کوسه را یکی از جوانان روستا بازی می‌کند، سرخاب و سفید آب صورتش حسابی باعث خنده اهالی می‌شود. پیشینه این مراسم سنتی کردستان به دوره ساسانی برمی‌گردد و هنوز هم در شهرهای کوچک و روستاهای این استان مانند «آرمرده» اجرا می‌شود.

آیین های سنتی کردستان

۳- مراسم میرمیرین یا امیر بهادری

یکی دیگر از آیین های سنتی کردستان که مخصوص نوروز است، میرمیرین یا امیر بهادری نام دارد. در این مراسم اهالی قبل از رسیدن سال نو برای شادی و تفریح دور هم جمع می‌شدند و به اجرای نمایش می‌پرداختند. در این میان هم با شوخی و خنده و تمثیل‌های فکاهی از حاکم مستبد و یا فرمانروای زورگو زمانه خودشان انتقاد می‌کردند.

آیین های سنتی کردستان

۴- مراسم سمنو پزان

پخت سمنو قبل ار رسیدن نوروز یکی از آیین های سنتی کردستان است. اهالی مناطق کردنشین معتقدند که سمنو، مهریه فاطمه زهرا(س) است. به همین خاطر در بازه زمانی پانزده روزه مراسم‌های زنانه برگزار می‌کنند و دور هم سمنو می پزند. در گذشته این مراسم همراه با پایکوبی و جشن و شادی بوده است. زن‌ها زییاترین لباس‌هایشان را تن می‌کردند و دور دیگ سمنو هل‌هله‌کنان جمع می‌شدند. این روزها اما مراسم با خواندن دعا و روضه همراه شده است و هنوز هم در روستاهایی مثل «قلعه قروه» برگزار می‌شود.

آیین های سنتی کردستان

۵- مراسم شه و چله

شب یلدا را در کردستان «شه و چله» یا «شه و زمسان» می‌نامند. اهالی کردستان برای جشن گرفتن بلندترین شب سال رسوم خاص خودشان را دارند. در کردستان نیز مانند سایر شهرهای ایران، اقوام در خانه بزرگ فامیل برای شب‌نشینی دور هم جمع می‌شوند. خوراکی‌های این شب نیزدلمه برگ مو یا کلم، «كاله ک تُورش» یا خربزه ترش، خشکبار، هندوانه و سایر و میوه‌ها است. یکی از خوش‌طعم‌ترین خشکبار منطقه کردستان هسته زردآلو است که با سماق حرارت می‌دهند و مغز گردو و گندم برشته‌ای كه با شيره گز مخلوط شده است.

در بعضی از روستاهای کردستان، گردویی را وسط می‌گذارند و آن را می‌شکند. پوچ و یا پر بودن گردو نیز شانس و اقبال هرفرد تا سال آینده را پیش‌بینی می‌کند. خوانچه بردن برای نامزد ار طرف خانواده داماد نیز یکی از رسوم شب یلدا در کردستان است. تمام خوراکی‌های شب‌نشینی شه و چله باید برای خانواده عروس برده شود. علاوه‌بر اینها معمولا پارچه‌ای باارزش و یا طلا نیز به عنوان هدیه برای عروس در خوانچه گذاشته می‌شود.

آیین های سنتی کردستان

۶- مراسم کوله چوارشه‌مه

کوله چوارشه‌مه یا چهارشنبه‌سوری در کردستان رسم‌و‌رسوم خاص خودش را دارد. هرچند در اینجا نیز مانند تمامی ایران آتش روشن می‌کنند، از روی آن می‌پرند و به شب‌نشینی در کنار اقوام می‌پردازند. اما تفاوتی که با سایر شهرها دارد این است که به جای ترقه و فشفشه، جاروهای کهنه را آتش می‌‌زنند.

یکی دیگر از رسوم قدیمی این است که زنان روستا به دشت می‌روند و چند مو از سر بچه‌هایشان را قیچی کرده و دور می‌اندازند تا درد و ناراحتی در سال جدید از آن‌ها دور باشد. در راه برگشت به سمت روستا نیز معمولا چهار سنگ برمی‌دارند و در حال حرکت از روی شانه‌هایشان به پشت سر پرتاب می‌کنند. در منطقه روستایی دیگر از کردستان نیز اهالی پیش ار طلوع آفتاب کنار آب روان می‌روند و نگاه کردن به آب را به فال نیک می‌گیرند. سپس کوزه سفالی که تا به حال در آن آب نریخته‌اند را پر از آب می‌کنند، از روی آن سه بار می‌پرند و سپس ناخن‌ها و چند تار موی سر خود را در آب چشمه یا رودخانه می‌ریزند. زنان سرمه بر چشم می‌کشند و آب‌های داخل کوزه نیز بین اهالی روستا تقسیم می‌شود.

بعضی از افراد نیز صبح روز چهارشنبه‌سوری در کنار چشمه و یا رودخانه دست و صورت‌شان را می‌شویند و لباس‌هایشان را عوض می‌کنند. در شهر سنندج نیز تا همین چند سال پیش زنان به دباغ خانه می‌رفتند. آن‌ها کمی از آب بدبو را به صورت‌شان می‌مالیدند و باغی را گوشه‌و‌کنار خانه می‌ریختند زیرا معتقد بودند که کثیفی و پلیدی جز با کثیفی و پلیدی از بین نمی‌رود. درنتیجه در سال جدید از ناخوشی، ناراحتی و پایدی دور بودند. رسم «گزکه کوته‌ره»، فالگوش، سوزاندن اسپند و «هه‌لپه‌رکی» نیز از دیگر رسوم کوله چوارشه‌مه و آیین های سنتی کردستان است.

آیین های سنتی کردستان

۷- مراسم شال انداختن

شال انداختن یا شال‌اندازی یکی از رسوم چهارشنبه‌سوری در کردستان است. جوانان روستا با بستن شال‌های حریر ورنگی به همدیگر که بیشتر شال دور کمرشان است، طنابی بلند به ارتفاع سه متر می‌بافند. طناب را از روزنه دودکش یا پشت‌بام وارد خانه‌ها می‌کنند و با چند سرفه بلند از صاحبخانه می‌خواهند پیشکشی را که از قبل آماده کرده است به آن گره بزنند. سپس جوان‌ترها هدیه چهارشنبه‌سوری‌شان را باز می‌کنند. اگر پیشکشی نان باشد نشانه نعمت است. اگر شیرینی باشد نشانه شیرین کامی و شادمانی است. اگر بادام و فندق باشد نشانه استقامت، بردباری و پربارانی در سال جدید است. اگر انار باشد نشانه فرزند زیاد و اگر گردو باشد نشانه طول عمر است.

۸- مراسم هه لاوه مه لاوه

هه لاوه ملاوه یکی دیگر از آیین های سنتی کردستان است. با فرا رسیدن روز پایانی سال، این بازی کودکانه که بهانه‌ای برای گرفتن عیدی است در بیشتر روستاها و شهرهای این استان انجام می‌شود. بچه‌ها با کیسه‌ای در دست در خانه‌ها را می‌کوبند و سریعا می‌خوانند که “هه لاوه مه لاوه، بيستانی سوور و ساوا، كورتان ببی به زاوا، كچ تان نه بی به چاوا، شتيک مان بو بخنه بن تاوا.” به معنی اینکه بوستان‌تان سرسبز و آباد، پسرتان داماد شود، دخترتان چشم نخورد، چيزي برايمان بياور. صاحبخانه نیز که از قبل تنقلاتی مانند آب نبات، شيريني، بیستکویت، تخم‌مرغ رنگ شده و سكه برایشان آماده کرده است با روی خوش به استقبال‌شان می‌رود.

هدیه‌ها درون یک سینی و یا سبد بسته‌بندی شده و زیبا پیش روی کودکان قرار می‌گیرند تا از میان آن‌ها با ذوق بچه‌گانه خود یکی را انتخاب کنند. گاهی بعضی از کودکان نیز کلمه هه لاوه مه لاوه که در اصطلاح به معنی درخواست عیدی است را چندین بار تکرار می‌کند تا سهم بیشتری داشته باشد. صاحبخانه نیز با بخشش بسیار هدیه‌ای دیگر به آن‌ها می‌دهد زیرا می‌داند برایش خیر و برکت در سال جدید به همراه دارد. مراسم هه لاوه مه لاوه از ساعات اوليه صبح روز پايانی سال تا غروب ادامه دارد.

۹- مراسم بوکه بارانه یا عروس باران

خشکسالی که به کردستان می‌زند، اهالی مراسم عروس باران را برگزار می‌کنند، مراسم دعا و درخواست برای بارش باران را. در عروس باران، یکی از مادران یا مادربزرگ‌های روستا، بر تن عروسک و یا چوبی بلند لباس‌های زیبا محلی زنانه می‌کند. دختران نیز آن را خانه به خانه با خواندن ترانه محلی «هه ناران و مناران» دور می‌گردانند.

صاحبخانه‌ها نیز با شنیدن صدای آواز با کاسه‌ای آب بیرون می‌آیند، به سینه عروسک سنجاق دختران جوان را وصل می‌کند و بر روی آن آب می‌ریزد. به دختران جوان هم تخم‌مرغ، نقل، کشمش، گردو یا سکه و… می‌دهند. سپس در پیشگاه خداوند زانو می‌زنند و برای بارش باران دعا می‌کنند و نماز می‌خوانند. آن‌طور که تاریخ‌شناسان می‌گویند، قدمت مراسم بوکه بارانه یا عروس باران به دوران زرتشت برمی‌گردد که از آناهیتا، ایزدبانوی آب، درخواست برکت و باران برای سرزمین‌شان داشتند. این مراسم هنوز هم در شهرهایی مانند سنندج و بوکان برگزار می‌شود.

آیین های سنتی کردستان

۱۰- مراسم شه ره هیلکه

مراسم شه ره هیلکه یکی از آیین های سنتی کردستان است. این مراسم در ایام نوروز و برای شادی و شگون انجام می‌شود. شه ره به معنای پرت کردن و هیلکه به معنای تخم‌مرغ است و شه ره هیلکه بازی سنتی که هنوز هم در بانه و سنندج برگزار می‌شود. در این بازی باید تخم‌مرغ‌ها را نوبتی به تخم‌مرغ دیگری بزنند. کسی که تخم‌مرغ‌اش بشکند باید بقیه تخم‌مرغ‌هایش را زمین بگذارد و از بازی کنار برود. این بازی آن‌قدر ادامه پیدا می‌کند تا یک نفر که تخم‌مرغ نشکسته دارد، باقی تخم مرغ‌ها را ببرد.

آیین های سنتی کردستان

۱۱- مراسم نوروز باستانی پالنگان

نوروز باستانی پالنگان یکی از شادترین آیین های سنتی کردستان است، جشنی پر از رنگ و رقص و آتش. هرساله در ابتدای اسفند ماه، اهالی روستای پالنگان چه زن و چه مرد، زیباترین لباس‌هایشان را تن می‌کنند و به پشت‌بام و کوچه می‌آیند. لباس رنگی زنان در میان خانه‌های روستایی که در کمرکش کوه ساخته شده‌اند، یکی از زیباترین منظره‌های که تا به حال دیده‌اید را به‌وجود می آورد. جوانان روستا پالنگان با رقص و آواز، مشعل‌ های افروخته‌ای که در دست دارند را بالای صخره‌ها می‌برند.

تماشای رقص محلی مردمان کرد، شنیدن صدای دهل و آواز محلی و دیدن همدلی و خنده روی لب اهالی، باعث می‌شود فکر کنید نوروز شاید از این روستای تاریخی شروع می‌شود و فرودین به خانه‌های ما می‌رسد. هرساله افراد زیادی از داخل و خارج کشور برای بازدید از این مراسم باستانی راهی پالنگان می‌شوند. بنابراین اگر فرصت‌اش را دارید، شرکت در این مراسم را از دست ندهید.

آیین های سنتی کردستان

۱۲- مراسم بیلن دانا یا بیل دانا

برای قرن‌هاست که صبح روز پانزدهم بهمن ماه مراسم بیلن دانا یا بیل دانا در مناطق کردنشین ایران برگزار می‌شود. مراسم از شب قبل شروع می‌شود یعنی زمانی که جوانان با شعر، آواز، رقص و بازی‌های محلی، مراسمی شاد را برگزار می‌کنند. عده‌ای از اهالی نیز وظیفه انجام آخرین هماهنگی‌ها در خانه پیر روستا را برعهده دارند. با فرا رسیدن روز مراسم، جوان‌ترها نیز برای روشن کردن آتش مقدس بیلن دانا به دنبال هیزم می‌روند. اهالی روستا نیز کم کم خودشان را به محل جشن می‌رسانند. هیزم‌ها وسط میدان قرار داده می‌شود و وسط آتش نیز پارو گذاشته می‌شود. در چهار طرف آتش نیز از چوب چهار عنصر گوشت، آب، نان و بلوط را آویزان می‌کنند. میوه بلوط نشانه افزایش محصول‌های جنگلی است، آب نشانه سالی پر از بارش باران و آب، گوشت نشانه زیاد شدن تعداد دام‌ها و نان نشانه افزایش رزق و روزی اهالی است.

سوارکاران با مشعل‌های افروخته به سمت هیزم ها می‌آیند و جوانان نیز مشغول آواز و رقص محلی‌اند. آتش روشن می‌شود و مراسم پایکوبی و شادی تا زمانی که پارو وسط آتش بسوزد و به یک طرف خم شود، ادامه پیدا می‌کند. خم شدن پارو به سمت هرکدام از عناصر نشانه برکت آن در سال آینده برای اهالی است. آن‌طور که تاریخ‌شناسان می‌گویند قدمت مراسم بیلن دانا یا بیل دانا به سه تا چهار هزار سال پيش از ميلاد مسيح برمی‌گردد و این روزها نیز در روستاهایی مانند شيلان آباد برگزار می‌شود.

۱۳- بازی محلی کلاوریزان

در این بازی باید یک نفر کلاهی پر از سنگ‌ریزه را به صورت وارونه بر روی سطحی صاف قرار دهد. مرحله بعدی این است که کلاه را بدون اینکه سنگریزه‌ای جا بماند بلند کند؛ اما اگر موفق نشود باید سنگریزه‌هایی که باقیمانده است را جدا جدا طوری بردارد که بقیه آن‌ها جا‌به‌جا نشوند درغیر این صورت بازنده است. کسی که بتواند کلاه را کامل با سنگریزه‌هایش بردارد و یا سنگ‌های باقی‌مانده را تک تک و بدون تکان خوردن بقیه بردارد، برنده بازی است.

۱۴- بازی محلی هیله مارانی

در این بازی دو نفر در هرمرحله با هم روبرو می‌شوند و نفر برنده با باریکن جدید مسابقه می‌دهد. دو نفر شرکت‌کننده در این بازی باید تخم‌مرغی را در دست‌هایشان عمود نگه دارند به طوری که سر آن‌ها به سمت همدیگر باشد، یکی بالا و یکی پایین. سپس یک نفر تخم‌مرغ خود را به دیگری بزند. تخم‌مرغ هرکسی ترک بردارد یکی عقب می‌افتد. همین کار را با سمت دیگر تخم‌مرغ نیز باید انجام داد و اگر تخم‌مرغ قبلی دوباره ترک برداشت، آن فرد بازنده است. اگر هر دو تخم‌مرغ ترک بردارد اما بازنده کسی است که ترک بیشتری بر روی تخم‌مرغ‌اش باشد. فرد برنده نیز تمام تخم‌مرغ‌های ترک خورده را صاحب می‌شود. این بازی یکی از آیین های سنتی کردستان است.

آیین های سنتی کردستان

۱۵- مراسم پیر شالیار

مراسم پیر شالیار یکی از آیین های سنتی کردستان است که هرساله در میانه زمستان برگزار می‌شود. این مراسم درواقع برگزاری جشن عروسی پیر شالیار، یکی از رهبران و مغان زرتشت است که از گذشته تا به امروز در بین اهالی از احترام بالایی برخوردار بوده است. ازآنجایی که می‌گفتند پیرشالیار به لطف خداوند می‌تواند مریضی‌های سخت را درمان کند، شاه بخارا، دخترش بهار خاتون را که کر و لال بود بود به اورامان آورد. او وعده داده بود که طبیب بهار خاتون می‌تواند با او ازدواج کند. در مسیر روستا دختر شاه شفا پیدا کرد و به این ترتیب پیرشالیار با دختر شاه ازدواج کرد.

برای آنکه مراسمی درخور خانواده شاه گرفته شود، تمامی اهالی روستا یاری کردند و هرکدام وظیفه‌ای را برعهده گرفتند. این روزها نیز هر طایفه وظایف اجداد‌شان را انجام می‌دهند تا با قربانی کردن گاو و گوسفند، پخت آش و گوشت، دف‌نوازی، سماع، پخش نذری، خواندن نماز و ذکر و شب‌نشینی، مراسم برگزار شود. این مراسم هفت مرحله دارد، خبر، کوته کوته، کلاه و روچنی، ذبح حیوانات، آیین سماع، مراسم شب نیشت و تربی. هرساله افراد زیادی در بهمن ماه از داخل و خارج از کشور راهی روستای زیبای اورامان می‌شوند تا از نزدیک مراسم باشکوه پیر شالیار را تماشا کنند.

آیین های سنتی کردستان

آیین های سنتی کردستان بش مهمی از آداب و رسوم سنتی ایرانی است. آیین‌های سنتی شهر شما چیست؟

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن