تاریخ و تمدن

خانه‌ توکلی مشهد؛ یادگاری زیبا از مشهد قدیم

فهرست مطالب

خانه توکلی یکی از خانه‌­های قدیمی شهر مشهد است. این خانه که اطراف حرم امام رضا قرار دارد، داستان­‌های بسیاری را در خود جای داده است. خانه تاریخی توکلی نشانه­‌هایی از تاریخ شهر مشهد را نیز با خود همراه دارد. در این مطلب از نابرو با من همراه باشید تا سری به این خانه در محله پایین خیابان مشهد بزنیم.

تاریخ در خانه‌ توکلی

شهر مشهد علاوه‌بر ماهیت زیارتی خود، شهری تاریخی و قدیمی محسوب می­‌گردد. جالب است بدانید در این شهر خانه‌های فراوانی با قدمت تاریخی و زیبایی معمارانه وجود دارد که از نظرها پنهان مانده‌اند. یکی از آن‌ها خانه تاریخی توکلی است. این خانه­‌ها در کوچه پس کوچه­‌های اطراف حرم امام رضا (ع) قرار گرفته‌­اند که می­‌توانید علاوه‌بر زیارت، به برخی از این خانه‌ها که نشانه‌هایی اصیل از تاریخ و هویت ارزشمند این شهر به حساب می‌آیند، سر بزنید و از اصالت، هویت و شکوه آن‌ها شگفت‌زده شوید.

خانه توکلی مشهد

معرفی خانه تاریخی توکلی مشهد

یکی از جاهای دیدنی مشهد که در بافت تاریخی قرار گرفته، خانه تاریخی توکلی است. این خانه یادگاری از دوران قاجار به شمار می‌رود و با معماری سنتی ایرانی توجه شما را به خود جلب می‌کند.

شما می­‌توانید با تماشای آجرکاری‌ها، کاشی‌ها و تزیینات چوبی زیبای این بنا غرق لذت شوید. همچنین با قدم زدن در حیاط‌ قدیمی و دور حوض آن با گلدان‌های خوش عطر و دل‌انگیز، خاطرات خوش گذشته را به یاد آورید و در پستوهای این خانه با ارزش، آرامشی وصف نشدنی را همچون قدیم تجربه کنید.

تاریخچه خانه توکلی مشهد

خانه توکلی در محله پایین خیابان که از جمله محله‌های متراکم و پر جمعیت مشهد محسوب می‌گردد، قرار گرفته است. این خانه در سال 84 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است. بر طبق مستندات موجود و پرونده ثبتی اثر، این بنا متعلق به دوره قاجاریه و توسط اسحاق خان قرایی احداث گردیده است. مالک اولیه بنا آقای کشمشیان بوده که از تجار معروف خشکبار آن دوران محسوب می­‌شد.

این بنا تا دوره پهلوی اول عملکرد خود را به‌عنوان محل سکونت آقای کشمشیان حفظ نمود. پس از آن به دلیل فوت او، حدود 50 سال بعد توسط آقای توکلی خریداری شد. بعد از ترک خانه توسط آقای توکلی، خانه تا چندین سال متروکه و فاقد سکنه بود. اما در حال حاضر به همت شهرداری ثامن در سال 1389 مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته است. امروزه خانه توکلی به عنوان پایگاه میراث فرهنگی مشهد استفاده می‌شود و بازدید برای عموم امکان پذیر است.

خانه توکلی مشهد

ویژگی‌های خانه توکلی مشهد

از مهم­‌ترین ویژگی‌های خانه توکلی مشهد می‌توان به استفاده از کاشی­‌کاری و آجرکاری بسیار نفیس آن اشاره نمود. از ورودی ساختمان گرفته تا نمای بیرون و حتی داخل بنا از تزیینات خالی نیست. همچنین ایجاد ستون‌های آجری در نمای بنا که در بالای آن کتیبه‌ای وجود داشته، جلوه‌ای خاص به بنا بخشیده است. فضاهای داخلی طبقه بالایی خانه که به وسیله ارسی زیبایی از یکدیگر جدا شده‌اند، از ویژگی­‌های بارز این بنا است.

کاربرد پله به‌عنوان یک عنصر نمایان در معماری خانه‌های دوره­ قاجار به تقلید از معماری اروپا رواج پیدا کرد. این موضوع در خانه تاریخی توکلی هم مشاهده می­‌شود. ایوان ستون­‌دار، یکی دیگر از مشخصه‌های بارز دوره قاجار است. در این دوره با ورود ایوان‌ها، تغییراتی عمده در نمای بناها به وجود آمد. در خانه توکلی نیز ایوان به زیبایی به کار رفته و بر جذابیت آن افزوده شده است. این خانه دو طبقه است و مجموعا پنج ستون دارد.

بررسی فضاها و معماری خانه تاریخی توکلی مشهد

سردر اصلی

سر در ورودی خانه توکلی که از حاشیه کوچه عسگریه باز می‌شود، برطبق شواهد تنها ورودی خانه توکلی بود. به همین دلیل این بخش با ظرافت و تزیینات زیادی اجرا شده است. سردر دو کتیبه کاشی­‌کاری شده دارد که روی یکی آیه «انا فتحنالک فتحا مبینا» و در دیگری سوره «و ان یکاد» با کاشی­‌کاری معقلی نقش بسته است.

در دیواره قسمت ورودی نمونه­‌هایی از آجرکاری به چشم می‌خورد. طاق ورودی را با رسمی بندی همراه با کاشی­­‌کاری تزیین نموده‌اند. دیواره­‌ای که روی آن آیه انا فتحنا نقش بسته، با آجرهای به صورت خفته راسته پوشانده‌­اند. بالای سر در با دو لچکی مزین به کاشی­کاری خاتمه می­‌یابد. سردر، در چوبی نفیسی است که از چوب گردو و به‌صورت دو لتی ساخته شده و هر لت آن نیز یک الوار یک تکه است.

خانه توکلی مشهد

هشتی و راهروی ورودی

هشتی در خانه توکلی از الگوی هندسی معماری ایرانی تبعیت نکرده است. ولی با توجه به کارکرد این فضا، در این خانه از آن به‌عنوان هشتی می‌توان نام برد. این فضا از خانه را می‌توان فضایی نیمه خصوصی قلمداد نمود. هشتی از  مسیر مستقیم به راهرو و از جانب چپ به طبقه اول راه ارتباط داشته و در این خانه نقش فضایی ارتباطی را به خوبی ایفا نموده است. در این فضا به دلیل عدم مکث و استفاده کم، حداقل میزان تزیینات به کار رفته است و پس از هشتی فضا به یک‌باره گشاده می‌گردد. فضای راهرو مسیرهای ارتباطی را خصوصی‌تر کرده و شخص را به فضای زیر زمین، اتاق‌های طبقه همکف و حیاط مرتبط می‌سازد. تزیینات در فضای راهرو به دلیل مکث بیشتر اشخاص منزل، بیشتر است.

زیر زمین

این فضا قسمت چپ راهرو اصلی قرار گرفته و بنا به نوع کاربری بسیار ساده و بدون تزیینات اجرا گردیده است. در دوره معاصر سقف طاقی این فضا تخریب شده و به‌صورت تیر پوش اجرا شده است. با توجه به اینکه این فضا کنار ورودی اصلی قرار گرفته، به‌نظر می‌رسد در گذشته به‌عنوان انبار غلات و آذوقه حیوانات و یا اصطبل حیوانات مورد استفاده بوده و در سال‌های اخیر نیز پس از اجرای الحاقات به خانه توکلی از این فضا به‌عنوان انبار استفاده می‌شده است. در حال حاضر زیر زمین دو نورگیر دارد و بر آن دو طبقه سازه جدید اضافه گردیده است.

اتاق نشیمن طبقه همکف

این فضا جهت استفاده ساکنین خانه در فصل زمستان طراحی گردیده است. قرابت این فضا به انبار و مطبخ سبب گردیده تا در فصل سرد زمستان کم‌ترین عبور و مرور در حیاط و فضای بیرونی انجام شود و ساکنین را از سرمای سوزان در بعد از ظهر و شب در امان دارد. در روز نیز تا آن‌جا که امکان داشته با ایجاد بازشوها و پنجره‌ها رو به حیاط و در جهت تابش خورشید انرژی تابشی خورشید را جذب نموده‌­اند. قرارگیری فضای نشیمن وسط بنا سبب گردیده تا کم‌ترین اتلاف انرژی در فصول سرد حاصل گردد. در این فضا تزییناتی از قبیل طاق‌نماها و لمبه‌­کوبی استفاده شده است.

خانه توکلی مشهد

مطبخ

این فضا کنار اتاق نشیمن قرار گرفته و با انبار، حیاط و اتاق نشیمن مرتبط بوده است. با توجه به نوع کاربری، آسیب­‌های زیادی به این فضا وارد آمده است. فضای زیر پله حیاط در گذشته به‌عنوان اجاق مطبخ مورد استفاده بوده که بعدها این قسمت به سرویس بهداشتی تغییر کاربری داده است.

حیاط اصلی

خانه توکلی به صورت دو عمارت در دو طرف حیاط مرکزی ساخته شده است. بدین ترتیب حیاط در بنا نقش بسیار مهمی در ارتباط بین فضاهای مختلف خانه به‌خصوص قسمت‌های تابستان­‌نشین و زمستان­‌نشین داشته است. علی‌رغم اینکه زمین خانه توکلی شکلی غیرمنتظم داشته، معمار بنا با مهارتی خاص حیاط را به‌صورت کاملا منتظم در آورده تا حیاط بتواند نقش خود را به صورت فضایی ارتباطی موثر و همچنین جلوه‌گاه هنرهای تزیینی پیرامون خود ایفا نماید. دیواره‌های پیرامون حیاط مرکزی با طاق‌نماها تزیین گردیده و دورادور حیاط قوس‌های تزیینی و سازه‌ای، چشم را نوازش می‌دهند.

نمای جنوبی رو به حیاط با آجرکاری بسیار نفیس و پرکاری پوشیده شده است. در این نمای آجری بیش از 20 نوع آجر قالبی و تراشیده شده به‌صورتی زیبا به کار رفته است. این نوع نما مختص خانه توکلی بوده و با توجه به مطالعات میدانی به‌عمل آمده در جزییات با سایر نمای بناهای اطراف تفاوت دارد.

از جلوه‌های نمای اصلی که کاملا تخریب گردیده، دو عدد پیشخان بود که بالای راه پله‌های ارتباطی به طبقه اول قرار داشته است. این پیشخوان‌ها که با ستون‌های گرد و نیم گرد از کف حیاط اجرا شده به روش طاقی پوشش یافته و در تمام آن از آجر قالبی و تراش استفاده شده است.

خانه توکلی مشهد

نشیمن طبقه اول

این فضا بیشتر جنبه ارتباطی بین فضاها را بر عهده داشته، به‌طوری که با راه پله‌ با حیاط اصلی و سرای پشتی ارتباط داشته است. اما از آنجا که به اتاق سه دری متصل بوده، به صورت زیبا با سقف کاذب قاب‌بندی شده و با طاق‌نماهای تزیینی مزین گشته است. این اتاق دارای کمترین آسیب بوده و نسبت به سایر فضاها از اصالت بیشتری برخوردار است.

اتاق سه دری

مهم‌ترین واحد در کل فضای زمستان­نشین را اتاق سه دری تشکیل داده است. بدین سبب معمار بنا سعی کرده تا بهترین و ظریف‌ترین تزیینات داخلی را در این فضا به‌کار ببرد. این اتاق از دو طرف شرقی و غربی با فضاهای مجاور خود و از دو طرف شمالی و جنوبی با فضای بیرونی ارتباط داشته است. اتاق سه دری که تقریبا 20 متر مساحت دارد، با هنر زیبای ارسی چوبی با طرح گره چینی اسلیمی دو طرفه تزیین شده است. ارسی چوبی با شیشه­‌های رنگی جلوه‌ای خاص به این فضا بخشیده است و اتاق سه دری را به اتاق نشیمن مجاور متصل می‌نماید.

اتاق نشیمن طبقه اول

این اتاق به‌صورت کامل تخریب شده بود. کنار اتاق سه دری در درجه دوم اهمیت قرار داشته است. بدین ترتیب ارسی چوبی در سمت رو به این فضا با شیشه‌های ساده اجرا شده است. پشت این اتاق پستویی قرار دارد.

پستو

پستو فضایی است که اغلب به‌عنوان فضایی پشتیبان کنار فضاهای اصلی ساخته می‌شد. در خانه توکلی فضای پستو به عنوان فضایی پرکننده پشت سردر اصلی قرار گرفته تا استحکام سردر حفظ گردد. در حال حاضر پستو به فضاهای الحاقی متصل شده است. پستو با طاق‌نماهای تزیینی و پروازهای لمبه کوبی شده تزیین گردیده است.

خانه توکلی مشهد

 

مواد و مصالح به کار رفته در خانه تاریخی توکلی مشهد

در سازه‌های سنتی منطقه مورد مطالعه مواد و مصالحی که اکثرا در گذشته مورد استفاده قرار می‌گرفته، آجر و چوب بوده است. نوع آب و هوا و همچنین فراوانی چوب نیز سبب گردیده تا پوشش‌ سقف‌ها با تیر پوش چوبی انجام پذیرد. بدین ترتیب بدنه­ها با خشت و آجر و سقف با پوشش‌ها چوبی بوده است. سقف خانه توکلی نیز به همین ترتیب تیرپوش و دیوارهای آن از آجر است.

در خانه توکلی آجر عمده‌ترین مصالح مورد استفاده بوده و به دو گونه استفاده شده است. گونه اول به عنوان استفاده در دیوار چینی، کفپوش‌ها و گونه دوم به عنوان آجرهای تزیینی در نمای اصلی حیاط بکار رفته است. آجر‌های ساده از نوع آجر 20.20 بوده و آجر تزیینی با طرح‌­های گوناگون به دو صورت آجر قالبی و تراش استفاده گردیده است.

دخل و تصرفات (الحاقات) مشهد

خانه توکلی دو فضای اصلی زمستان­‌نشین و تابستان­‌نشین بود. متاسفانه فضای تابستان­‌نشین آن که در جبهه جنوبی بنا قرار داشته، پس از وقف و واگذاری مالک اصلی بنا به کاروانسرای مجاور، تخریب می‌شود. از جمله دخل و تصرفات دیگر بنا می‌توان به الحاقات جبهه شمالی اشاره نمود که در این قسمت نیز توسط مالک اصلی در دهه 30-40 شمسی، سه باب فضای تجاری و یک باب منزل مسکونی به خانه توکلی الحاق گردیده است.

با توجه به اظهارات مالک (آقای توکلی) تا قبل از رها کردن خانه، تعمیر خاصی در بنا صورت نگرفته است. بدین ترتیب شرایط زندگی در این منزل سخت و بنا رها شده است. اما بنا همچنان هویت خود را حفظ نموده تا طی اقداماتی که جهت مرمت و احیای این خانه‌ زیبا صورت گرفته، دوباره زندگی در آن جریان یافته است.

کلام آخر

در هنگام بازدید از خانه تاریخی توکلی، حتما دوربین عکاسی با خود همراه داشته باشید تا کنار عزیزانتان از بودن در این مکان زیبا لذت ببرید و خاطره‌های خوش خود را ثبت کنید. گذر در تاریخ و تماشای آثار ارزشمند به جای مانده از مشهد قدیم، برای شما تجربه‌ی بسیار جالب و به یادماندنی خواهند بود.

خانه­ توکلی در نزدیکی حرم مطهر قرار دارد و فاصله‌ آن تا حرم امام رضا (ع) حدود 550 متر است. اگر شما نیز به مشهد سفر می‌کنید به هیچ عنوان از دیدن این خانه‌ تاریخی و بسیار زیبا غافل نشوید؛ چرا که بخشی از هویت، فرهنگ و گذشته‌ هر ایرانی در چنین مکان‌هایی یافت می‌شود.

آدرس خانه توکلی مشهد

مشهد، خیابان نواب صفوی، کوچه عسگریه، سمت چپ، پلاک 29، خانه تاریخی توکلی

 

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن