تاریخ و تمدن

سازه‌ های آبی شوشتر؛ نبوغ و خلاقیت دوره ساسانی

شوشتر یکی از تاریخی‌ترین و نام‌آشناترین شهرهای خوزستان است که به‌لطف داشتن مکان‌های تاریخی متعدد گردشگران و مسافران زیادی از آن بازدید می‌کنند. یکی از آثار تاریخی موجود در این شهر، سازه‌ های آبی شوشتر هستند. این سازه تاریخی سالانه گردشگران زیادی را به شوشتر از جاهای دیدنی خوزستان می‌کشاند. اگر شما هم مایل هستید از این سازه بیشتر بدانید، با من در نابرو همراه باشید.

سازه‌ های آبی شوشتر از گذشته تاکنون

حدود 1700 سال پیش «والرین امپراطور روم شرقی» در طول جنگ خسارات متعددی به ایران وارد کرد. بنابراین «شاپور اول» برای جبران این خسارات به مهندسی به نام «برانوش» دستور ساخت سازه‌های آبی شوشتر را داد. این سازه‌ها به کنترل سیلاب‌ها، تامین آب کشاورزی و تاسیسات آبخیزداری، تامین آب مورد نیاز سکنه و… کمک می‌کرد.

برانوش با الگوگیری از سازه‌های هخامنشی از سربازان رومی برای ساخت این آثار کمک گرفت. باتوجه به بخش باقی‌مانده این سازه، متوجه مهارت سازندگان این مجموعه خواهید شد. اگر این سازه‌ها در طول ادوار بعد موردتوجه شاهان قرار می‌گرفت، شاید شاهد تخریب قسمت‌هایی از آن نبودیم. نمونه‌ای که در هیچ کجای ایران مشابه عظمت و تنوع آن دیده نمی‌شود. به همین دلیل است که بعضی شوشتر را برای پایتخت همیشگی آب ایران می‌نامند.

یکی از دلایل شهرت این اثر و تفاوت آن با دیگر سازه‌های آبی ایران یا سایر نقاط جهان، خاصیت هیدرودینامیکی بناها است. این ویژگی یعنی اختلال در عملکرد یک سازه، موجب بروز اختلال در سایر سازه‌ها می‌شود. جالب است بدانید این سازه‌های آبی به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که می‌توانند مقابل اثرات دینامیکی ناشی از فشار آب مقاومت کنند. در اغلب پایه‌های پل‌ها پیش‌آمدگی‌های مثلثی شکل یا نیم‌دایره‌ای وجود دارد. این برآمدگی‌ها موج شکن یا آب‌بر نامیده می‌شدند و نقش مهمی در کنترل جریان آب داشتند.

سازه‌ های آبی شوشتر، شاهکاری بی‌نظیر از نبوغ و خلاقیت معماران ایرانی است. این اثر در سال 2009 میلادی (1388 شمسی) به عنوان دهمین اثر ایران در فهرست آثار جهانی یونسکو قرار گرفت.

این مجموعه از 14 سازه تاریخی تشکیل شده است. مجموعه آبشارها و آسیاب‌ها، بند میزان، پل بند شادروان، پل بند برج عیار، بند خداآفرین یا ماهی‌بازان، پل بند لشگر، پل بند شاه‌علی، بند عقیلی، بند خاک، پل بند شراب‌دار، پل‌های تک دهانه مستوفی و باطنی، نهر داریون، پل حاجی خدایی، پل بند گرگر که به اختصار به معرفی چندی از این آثار می‌پردازم.

سازه های آبی شوشتر خوزستان

مجموعه آبشارها و آسیاب‌های شوشتر

این مجموعه که یکی از مهم‌ترین آثار شوشتر است، به جریان‌های آبی دستکند خود شهرت دارد. شما می‌توانید از روی پل شریعتی ساعت‌ها محو زیبایی و پیچیدگی مجموعه آبشارها و آسیاب‌های شوشتر، این شاهکار جهانی باشید. این مجموعه از ابعاد مختلفی قابل دیدن است و در شرایط مساعد آب‌وهوایی می‌توانید وارد آن شوید. به‌این‌ترتیب از نزدیک شاهد ورودی‌ها و خروجی‌های مختلف آب خواهید بود. گفته می‌شود حدود 40 آسیاب برای تهیه آرد در این مجموعه وجود داشته که برخی از آن‌ها عبارت هستند از آسیاب دو برادران، داراب خان، حاج مندل، راتق، خدایی و…

در جنوب محوطه آبشارها، پلکان سنگی دست‌ساز با بیش از 200 پله وجود دارد. این پله‌ها محوطه آبشارها را به نقاط مسکونی مشرف به این مجموعه عظیم متصل کرده است. در مسیر پلکان اتاق‌هایی با سقف کوتاه تعبیه شده که محل استقرار نگهبانان این سازه بود. از دیگر ویژگی‌های مهم این اتاقک‌ها هم می‌توان به پنجره‌های موازی آن اشاره کرد که روبه‌روی دهانه آبشارها است. این اتاقک‌ها برای انجام وظیفه نگهبانی بوده‌اند. هرودوت نیز 2500 سال پیش در نوشته‌های خود به این پلکان اشاره کرده و آن را هزار ساله دانسته است.

زیر پلکان محوطه غربی و بر بام آسیابی به نام لوعلی، ساختمانی با سقفی گنبدی دیده می‌شود. این ساختمان ظاهری شبیه به آتشکده دارد و در ایام قدیم از آن به عنوان نمازخانه و استراحتگاه آسیابان استفاده می‌کرده‌اند. این اتاقک به صورت چهارطاقی با طاق‌های جناغی بوده و از سه طرف باز است.

بند میزان

بند میزان، بند و پل والرین یا بند خاقان، بنای ارزشمند دوره ساسانی که بین رودخانه کارون و بند گرگر ساخته شده است. این بند که گفته می‌شود به دستور شاپور اول ساخته شده، بسیار محکم بنا شده است. بعضی معتقد هستند این بند زمانی برای عبور قسمتی از آب‌های طغیانی رودخانه کارون درنظر گرفته شد. بند میزان رودخانه کارون را در بخش شمال‌شرقی شوشتر به دو شاخه تقسیم می‌کند. این بند با دو بازو از جهت شمال‌شرقی آغاز و با چرخشی دایره مانند به طرف غرب کشیده شده است. به‌علاوه، بند میزان 9 دهانه دارد که کف آن‌ها قدری پایین‌تر از پایین‌ترین سطح آب رودخانه است.

محمدعلی میرزای دولتشاه در سال 1189 ه.ش. اقدام به تعمیر بند میزان کرد؛ اما این بند در سال 1211 ه.ش. به دلیل طغیان آب رودخانه خراب شد. پس از این تعمیرات بود که بند میزان به نام بند محمدعلی میرزا هم شناخته شد. پس از آن هم باز این بنا چندین بار تعمیر شد و در اثر سیلاب آسیب دید.

سازه های آبی شوشتر در خوزستان

پل بند شادروان

پل شادروان یا شاپوری در 300 متری غرب بند میزان قرار دارد. این پل یکی از سالم‎ترین سازه‌ های شوشتر آبی پس از بند میزان است. شواهد تاریخی نشان می‌دهد این پل بند در دوره ساسانیان ساخته و بنای آن از دو قسمت بند و پل تشکیل شده است. طول آن بیش از 500 متر بوده و 44 دهانه با طاق قوسی‌شکل دارد که بخش‌های زیادی از آن تخریب شده است. همچنین 8 دهانه بی‌طاق و چند طاق کوچک در طرفین طاق بزرگ و دو دیوار شمالی جنوبی که به صورت مورب، بدنه اصلی پل را قطع می‌کرده‌اند.

پل بند شادروان در گذشته یکی از دروازه‌ها و راه‌های اصلی ارتباطی شوشتر و دزفول بود. این پل با سنگ رودخانه، قلوه سنگ و ملات گچ کهنه ساخته شده است. در جبهه جنوبی آن هم آثار اتاقی کوچک و یک نیم ستون مربع مستطیل به چشم می‌خورد. گمان می‌رود این اتاقک به‌منظور  محافظت و مراقبت از پل شادروان و نظارت بر آب رود چهاردانگه ایجاد شده باشد.

رستوران موزه مستوفی هم که از آثار قاجار است با چشم‌اندازی زیبا رو به رود کارون و پل شادروان قرار گرفته است. شما می‌توانید در حیاط آن به تماشای پل و رودخانه بنشینید و غذا میل کنید. اگرچه کیفیت غذاهای این رستوران در حد جاذبه‌های بصری‌اش نیست.

پل بند برج عیار

آثار کمی از بند برج عیار یا بند صابی‌کش واقع در رودخانه گَرگَر باقی مانده است. این بند در گذشته، سد و پل عبوری بوده است. به گفته برخی، برج عیار نام ظرفی است که درگذشته برای نگهداری زیورآلات زنان استفاده می‌شد. این برج هم با ذخیره طلای یکی از زنان بازسازی شده است. علت نام صابی‌کش هم آن است که چندی قبل، صابئیان در نزدیکی آن زندگی می‌کرده‌اند.

بند برج عیار از سه بخش تشکیل شده است: دو قسمت 150 متری از آن به موازی رود گرگر در دو طرف رودخانه قرار گرفته‌اند. بخش سوم هم از شرق به غرب به راس قسمت اول و دوم متصل است و قسمتی از آن در وسط رودخانه باقی مانده است. پی بند برج عیار هم مانند پی بند ماهی‌بازان از سنگ خارا بوده است.

سازه های آبی شوشتر در خوزستان

بند خداآفرین یا ماهی‌بازان

بند خداآفرین یا ماهی‌بازان هم روی رودخانه گرگر قرار گرفته و آثار کمی از آن قابل مشاهده است.

قلعه سلاسل

قلعه سلاسل روی صخره‌های سنگی و کنار شاخه‌های شطیط در شمال شهر شوشتر ساخته شده است. درحال‌حاضر به جز چند دخمه و ویرانه‌های پراکنده، چیز دیگری از آن باقی نمانده است. تاریخ بنای این اثر به دوران پیش از اسلام برمی‌گردد. این قلعه در طول زمان بارها بازسازی و تعمیر شده است. در سال 1340، باقی مانده قلعه را ویران کردند. درعین ناباوری از مصالح آن در قسمت غربی قلعه، ساختمان‌های دارایی، قند و شکر، غله و دخانیات را ساختند. این پروژه بیشترین میزان خسارت و صدمه را به این اثر تاریخی وارد کرد.

گفته می‌شود که «سلاسل» نام غلام والی فارس است که به حکومت شوشتر منصوب شده بود. وی این قلعه را بنا کرد و دست به شورش زد. والی فارس به مدت شش ماه قلعه را محاصره کرد؛ اما نتوانست آن را بگشاید. پس دست از محاصره برداشت. سلاسل پس از اتمام محاصره، از قلعه بیرون آمد و اظهار اطاعت کرد. اما چون این دژ پیش از اسلام بنا شده، وجود کسی به نام سلاسل در آن دوران بعید به نظر می‌رسد.

پل بند لشگر

پل بند لشگر در دوره ساسانیان ساخته شده است. این پل 13 دهانه آبرو دارد و در مصالح آن از ماسه سنگ و ملات ساروج استفاده شده است. پل بند لشگر 124 متر طول دارد و میانگین ارتفاع آن 35.8 متر است. در قسمت شمالی این پل تاسیساتی قرار دارد که احتمالا بقایای آسیاب‌ها بوده است. آبی که از زیر این بند عبور می‌کند، رقط نام دارد. این پل در واقع راه ارتباطی شوشتر و آبادی‌های جنوبی آن بوده است. پل بند لشگر در زمان صفویان تعمیر شد؛ اما در زمان حشمت‌الدوله قاجار 5 دهانه آن تخریب شد. پس از آن به‌دلیل هزینه‌های بالای تعمیرات به حال خود رها شد. گفته می‌شود مردم سعی کردند این پل را به وسیله الوار تعمیر کنند؛ اما تلاش ایشان موفقیت‌آمیز نبود.

سازه های آبی شوشتر در خوزستان

بند عقیلی

بند عقیلی در شمال شوشتر و روی رودخانه کارون ساخته شد. متاسفانه بقایای آن در سال 1347 به کل از بین رفت.

پل بند شاه علی

پل بند شاه علی، پایین‌تر از پل بند لشگر در شعبه شرقی کانال داریون قرار گرفته است. این پل در حال حاضر سه دهانه دارد. پل بند شاه علی با صخره سنگی بزرگی که در ضلع شمالی پل قرار داشت، به پل بند لشگر متصل می‌شد. پل جدیدی به نام پل ملت هم کنار این پل ساخته شده است.

بند خاک

بند خاک، آب را از نهر داریون به نهر رقط منتقل می‌کرد. در زمان طغیان نهر داریون هم که خطر سیل دشت میناب را تهدید می‌کرد، قسمتی از آب را به نهر رقط هدایت کرده است. علت نام‌گذاری آن به بند خاک را هم به دو ستون خاکی اطراف آن ربط می‌دهند. قسمتی از این بند پنج دهانه 72/1 متری و ستون هایی به ارتفاع حدود 33/1 متر دارد. دیواره اصلی بند جهت غربی-شرقی دارد. قسمت شرقی بند هم به‌صورت یک بازو به سمت شمال شرق ادامه پیدا می‌کند. از بازوی بند، دیواری به سمت شمال کشیده شده است که با یک بازوی دیگر در جهت غرب ارتباط دارد. در واقع این بازوها و خود بند اصلی یک مخزن نگهداری آب را شکل می‌دهند و دیوارهای الحاقی در جنوب آن برای خروج آب ساخته شده‌اند.

پل بند شراب‌دار

بند شرابدار در جنوب شوشتر و روی شاخه‌ای از نهر داریون قرار گرفته است. پیشینه ساخت این بنا را به زمان اشکانیان نسبت می‌دهند. حدود 2 متر از بقایای آن پشت کمیته سوخت دیده می‌شود. به نظر می‌رسد که پل بند شراب‌دار، راه ارتباطی قلعه نظامی باروی خرم با شمال نهر داریون بوده باشد.

این بند با بالا آوردن سطح آب باعث سیراب کردن قسمتی از اراضی کشاورزی و باغ‌های اطراف می‌شد. گفته می‌شود به دلیل وجود باغ‌های انگور در اطراف آن، نام شراب‌دار را به آن نسبت داده‌اند.

سازه های آبی شوشتر

بند گَرگَر

بند گرگر روی رودخانه گرگر و در فاصله 700 متری جنوب بند میزان ساخته شده است. طول تاج این بند 50 متر و ارتفاع آن حدود 20 متر است. به نظر می‌رسد که بند قدیمی که هنوز آثاری از آن پابرجاست، در زمان قاجار و بر اثر سیل از بین رفته است.

این بند با مسدود کردن رودخانه گرگر موجب بالا آمدن آب رودخانه و رسیدن آن به تونل‌های سه گانه مجموعه به نام‌های تونل بلیتی، تونل دهانه شهر و تونل سه کوره می‌شود. این تونل‌ها در 3 سطح متفاوت ساخته شده و حجم معینی از آب را برای به حرکت در آوردن پره‌های آسیاب منتقل می‌کردند. آب از طریق انشعابات فرعی برای تولید انرژی در آسیاب‌ها و همچنین آبیاری باغ‌ها به کار می‌رفته است. این انشعابات فرعی در اصطلاح محلی نِیْر نامیده می‌شوند که به معنی نهر است و به تونل‌های کوچک آبی اشاره دارد.

بازدید از سازه‌ های آبی شوشتر

برای بازدید از سازه‌های آبی شوشتر می‌توانید به طرق مختلف به این شهر یا شهرهای اطراف سفرکنید. فاصله تهران تا شوشتر حدود 734 کیلومتر است. برای ورود به مجموعه آسیاب‌های آبی باید در ساعات معینی اقدام به بازدید کنید و حدود یک ساعت از وقت خود را برای این مجموعه لحاظ کنید.

اقامت در شوشتر

برای بازدید از سازه‌های آبی می‌توانید داخل شوشتر اقامت داشته باشید. همچنین متناسب با برنامه سفرتان می‌توانید در شهرهای اطراف آن جایی را برای اقامت درنظر بگیرید. اقامتگاه سنتی افضل شوشتر و هتل‌های سنتی چون هتل سرابی و هتل طبیب نیز می‌توانند گزینه‌های خوبی برای اقامت باشند.

اگر تاکنون از سازه‌ های آبی شوشتر بازدید کرده‌اید، نظرتان را درباره این بنای تاریخی با نابرو و مخاطبان آن به اشتراک بگذارید.

منبع: کتاب خوزستان و تمدن دیرینه آن به قلم ایرج افشار سیستانی، روزنامه صبح ایران شماره 1864، شماره 88 مجله هواپیمایی هما؛ سازه‌ های آبی شوشتر یادگاری از تفکر آبادانی در ایران باستان به قلم دکتر عبدالکریم بهنیا، کتاب ایران Lonely Planet

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن