خیابان گردی

محله سرچشمه؛ قلب بافت تاریخی شهر گرگان

سرچشمه یکی از قدیمی‌ترین محلات گرگان و در حقیقت قلب بافت تاریخی این شهر محسوب می‌شود. مهم‌ترین بناهای تاریخی شهر گرگان را می‌توان در این محله پیدا کرد. سرچشمه پر است از خاطرات رنگ‌ووارنگ کودکان دیروز گرگان و سالمندان امروز آن. در این مطلب در نابرو با من همراه باشید تا در این محله قدیمی با هم گردشی کنیم.

محله سرچشمه، قدیمی و ناب

پای صحبت پدربزرگ و مادربزرگ‌های گرگانی که بنشینید با گذشته‌های دور بیشتر آشنا خواهید شد. آن‌ها در تعریف خاطرات کودکی و جوانی خود نام یک محل را بیشتر از همه به زبان می‌آورند. محله سرچشمه! کوچه‌پس‌کوچه‌هایش، خانه‌هایش، تکایا و خاطرات شب‌های محرم و طوق‌گردانی و… همه خاطرات مشترک بیشتر پیرمردان و پیرزنان گرگانی است.

زمانی‌که خودتان به قصد دیدن آثار باستانی و جاذبه‌های تاریخی شهر گرگان پای پیاده راه بیافتید و وارد بافت تاریخی شهر شوید، خیلی زود متوجه می‌شوید هسته اصلی بافت تاریخی شهر در همین محل است. محله‌ای که گوشه‌ای از آن سرای باقری‌ها را می‌بینید که شما را به سوی خود فرا می‌خواند. خانه‌ای که چند سالی می‌شود به یک کافه دلنشین و دوست‌داشتنی تبدیل شده است. گوشه‌ای دیگر خانه تقوی‌ها با همه زیبایی و عظمتش شما را به خود جذب می‌کند. سر که بچرخانید، مناره آجری آرامگاه امام‌زاده نور و معماری زیبای مسجدش را می‌بینید. مسجدی که در جایی دور از انتظار، درست وسط یک خیابان قامت بلند کرده و شما را از بالا نظاره می‌کند. در جای‌جای این محل، کارگاه‌های قدیمی نجاری، درها و پنجره‌های چوبی قدیمی، تکایا، دکان‌هایی با قدمت ده‌ها سال و البته مردمی به مهربانی و دل‌پاکی همان سال‌های دور را خواهید دید.

محله سرچشمه گرگان

وجه تسمیه محله سرچشمه

اینکه نام سرچشمه برای این محل انتخاب شده، به وجود قناتی در این محل بازمی‌گردد که آب موردنیاز مردم این منطقه را تامین می‌کرده است. درحال‌حاضر اطلاع دقیقی از محل آن قنات در دست نیست.

سرچشمه، میزبان سازمان میراث فرهنگی

سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان گلستان به‌منظور ساخت اداره خود در شهر گرگان محله سرچشمه را برگزید. این سازمان ساختمان اداری این سازمان در یکی از خانه‌های قدیمی این محل، درست نزدیک سرای تقوی‌ها قرار دارد. به‌این‌ترتیب، افرادی که سروکارشان با این اداره است، می‌توانند از قدم زدن در محله سرچشمه و بازدیدی هرچند مختصر و گذرا از آثار تاریخی این قسمت از شهر لذت ببرند. از طرف دیگر، این اقدام سازمان میراث فرهنگی باعث نظارت و کنترل هرچه بیشتر بناهای تاریخی اطراف خواهد شد.

امام‌زاده نور سرچشمه، یادگار سلجوقیان

امام‌زاده‌اسحاق‌ابن‌موسی‌ابن‌جعفر یکی از بزرگ‌ترین علمای شهر گرگان بود. گفته می‌شود وی برادر تنی امام رضا، امام هشتم شیعیان است. این بنا با نام امام‌ زاده نور یا مقبره شاهزاده اسحاق هم شناخته می‌شود. همانطور که از معماری این بنا و مناره‌های کوتاه آجری آن مشخص است، ساخت آن به دوره سلجوقیان بازمی‌گردد. البته گفته می‌شود پیکره اصلی بنا در عهد سلجوقیان ساخته شده؛ اما تزیینات گچی آن را ایلخانیان انجام داده‌اند.

محله سرچشمه گرگان

درهای چوبی و منبت‌کاری‌شده امام‌زاده و صندوق چوبی که داخل بنا وجود دارد، به سده ۸۶۷ هجری قمری مربوط می‌شود. همچنین روی دیوارهای بنا هم آیاتی از قرآن به خط کوفی نوشته شده است. نظیر معماری بنای امام‌زاده اسحاق گرگان، به‌ویژه در بخش‌های مقرنس‌کاری‌شده در نوع خود کم‌تر یافت می‌شود. در سال ۱۳۸۴ سازمان میراث فرهنگی گرگان با حفر یک چاه به عمق یک‌ونیم متر، در ضلع شمالی امام‌زاده به قطعات و ظروف ارزشمندی از ادوار مختلف، از جمله اواخر دوره ساسانیان یا اوایل اسلام و سده‌های سوم تا هفتم هجری دست یافت. آثار به دست آمده شامل سازه‌های معماری، قطعات آبگینه، ظروف سفالین و… بودند.

خانه‌های قدیمی محله سرچشمه

اغلب خانه‌های قدیمی به‌جا مانده در محله سرچشمه برای دوره قاجار است. از جمله این آثار می‌توان به خانه شفیعی، خانه فاطمی، خانه مفیدیان، خانه میرشهیدی، سرای تقوی‌ها و خانه باقری‌ها اشاره کرد. سرای تقوی‌ها را می‌توانید درست مقابل درب ورودی سازمان میراث فرهنگی پیدا کنید. سرای باقری جایی دنج و آرام برای نوشیدن یک لیوان دمنوش آرام‌بخش و شنیدن صدای فواره آب میان حوضی فیروزه‌ای است. شما می‌توانید چند دقیقه‌ای از وقت خود را به تجربه این حس خوشایند اختصاص دهید.

محله سرچشمه گرگان

خانه تقوی‌ها هم چند متری دورتر واقع شده است. البته بعضی افراد درحال‌حاضر مشغول بازسازی آن هستند. هرچند این بازسازی نه با هدف احیا و افزایش عمر بنا، بلکه با اهداف سودجویانه و تبدیل خانه به رستوران انجام می‌شود. با این هدف به‌احتمال زیاد از همه شکوه و خاطرات آن خانه، تنها نام سنتی آن باقی خواهد ماند. با همه این اوصاف، محله سرچشمه هنوز هم دیدنی‌های بسیاری در گوشه‌وکنار خود دارد.

چنار قدیمی سرچشمه

گرگان را به درختان چنارش می‌شناسند. در جای‌جای این شهر درختان چنار زیادی وجود دارند که به چهره شهر نوعی صلابت می‌دهند. بعضی از این درختان چنار سال‌های بسیار دور در شهر کاشته شده‌اند. به‌طوری‌ که اکنون از جاذبه‌های شهر گرگان به‌شمار می‎آیند. به‌طور مثال تا همین چند سال پیش درخت چنار بزرگ و قطوری در محله سرچشمه وجود داشت که قدمت آن به چند صد سال پیش می‌رسید.

نکته جالب این درخت اتاقک بالای آن بود. اهالی محله سرچشمه از سال‌ها پیش اتاقی کوچک بالای این درخت ساخته بودند که در ادوار مختلف نوعی محل کسب برای کاسبان محله محسوب می‌شد. گفته می‌شود این اتاقک درختی در دوره‌ای آرایشگاه بود. دوره‌ای دیگر یک ماست‌بند آن‌جا مشغول به کار بوده و در دوره‌ای هم به قهوه خانه تبدیل شده بود. حالا این درخت چند سالی می‌شود که از بین رفته است. عده‌ای بر این باور هستند که درخت آتش گرفت. گرچه در سال‌های اخیر دیوار محافظی اطراف این درخت کهن‌سال ساخته شده بود؛ اما عده‌ای هم می‌گویند برای جلوگیری از خطر شکستن درخت و آسیب به افراد، درخت پیر سرچشمه توسط اهالی قطع شد.

محله سرچشمه گرگان

مساجد، تکایا و آیین‌های مذهبی در محله سرچشمه

محلات قدیم گرگان از جمله سرچشمه از تکایا و مساجد پر هستند. از خم هرکوچه که می‌گذرید خود را مقابل کاشی‌های فیروزه‌ای یک مسجد یا نرده‌ها و پله‌های چوبی یک تکیه می‌بینید. معماری خاص تکایای ساخته شده از چوب، بخشی از فرهنگ و البته ظاهر شهر گرگان است. این تکایا هنوز هم در محله سرچشمه پابربرجا هستند. تکایا و مساجد قدیمی گرگان در طول سال به‌ویژه در ماه محرم برای مناسبت‌های مذهبی از مردم گرگان میزبانی می‌کنند. مردمی که در هرجای شهر ساکن باشند، در این شب‌ها خود را به تکایای قدیمی می‌رسانند و به رسم دوران کودکی عزاداری، آیین و مناسک مذهبی را به جا می‌آورند. از جمله آیین‌های مذهبی که همچنان در تکیه سرچشمه برگزار می‌شود، می توان به طوق‌گردانی، پاممبری و دسته‌چوبی اشاره کرد.

این محله قدیمی در دل گرگان همیشه محبوبیت خاصی بین اهالی دارد. سرچشمه همیشه زنده است و هرلحظه می‌توانید جریان زندگی را در هر گوشه آن احساس کنید. پیشنهاد می‌کنم اگر روزی به گرگان سفر کردید، سری به این محله بزنید تا روزهای خوش قدیم برایتان زنده شود.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن