تاریخ و تمدن

قلعه سریزد مهریز؛ شهر قلعه‌های تاریخی ایران

فهرست مطالب

مهریز یکی از شهرهای تاریخی یزد محسوب می‌شود. این شهر با داشتن باغ‌های میوه و کوچه باغ‌های زیبایش به باغ‌شهر یزد نیز مشهور است. مهریز بیش از 40 قلعه دارد که این قلعه‌ها لقب شهر قلعه‌های تاریخی را برای مهریز به ارمغان آورده‌اند. قلعه هرفته، قلعه مهرپادین، قلعه منگ‌آباد، قلعه خورمیز و قلعه سریزد از مهم‌ترین قلعه‌های شهر مهریز هستند. در این میان قلعه سریزد یکی از زیباترین و قدیمی‌ترین قلعه‌ها و از جاهای دیدنی یزد محسوب می‌شود. امروز در نابرو به سراغ این قلعه زیبا رفتیم تا با گشتی کوتاه به بخشی از رمز و رازهای این قلعه زیبا پی ببریم. با ما همراه باشید.

تاریخچه مهریز

مهریز را به مهرنگار دختر انوشیروان ساسانی نسبت می‌دهند. مهریز در دشت جنوبی و در دامنه شیرکوه قرار داشته است. در این منطقه قنات‌های بسیاری جاری بود که سرچشمه قنات‌ها بعد از 40 کیلومتر ظاهر می‌شد. مهرنگار دستور می‌دهد قنات‌هایی ایجاد کنند که سرچشمه آن‌ها با گذر مسیر کوتاهی ظاهر شوند.

این قنات‌ها آرام آرام باعث ایجاد آبادی و روستاها در این منطقه شدند و منطقه از رونق نسبی برخوردار شد. بر همین اساس به روستای جدید نام مهرگرد دادند و با گذر زمان مهرگرد به مهریجرد و بعدها به مهریز تغییر کرد. مهریز تاریخ طولانی را در خود نهان کرده است و این را از آثار تاریخی بسیاری که اطراف و داخل شهر می‌بینید، به راحتی می‌توان تشخیص داد. در این میان روستای سریزد جزو قدیمی‌ترین روستاهای مهریز محسوب می‌گردد. آثار باقی مانده از جمله قلعه سریزد، دروازه شهر، چاپارخانه، آب انبارها و کاروانسراها در سریزد نشان می‌دهد، سریزد در گذشته به ویژه در دوره‌های ساسانیان، سلجوقیان، ایلخانیان و صفویان رونق فراوانی داشته است.

قلعه سریزد مهریز

قلعه سریزد، قدیمی‌ترین صندوق امانات ایران

قلعه سریزد مهریز یکی از عجیب‌ترین و در عین حال پیچیده‌ترین سازه‌های قبل از اسلام و دوره ساسانیان است. این قلعه که در مسیر جاده ابریشم واقع شده، بسیار مورد اهمیت بود. قلعه در روستای زیبای سریزد قرار دارد. باستان‌شناسان اعتقاد دارند که این قلعه برعکس دیگر قلعه‌های دوره ساسانی، کاربرد نظامی نداشته است.


بعضی افراد می‌گویند قلعه سریزد نمونه کوچک ارگ قدیم بم بوده که 1400 سال پیش ساخته شده است. این قلعه امروز به مجتمع گردشگری تغییر کاربری داده است.

تعداد اتاق‌ها نشان می‌دهد قلعه کاربردی مانند صندوق امانت امروزی داشته است. قلعه سریزد در سه طبقه ساخته شده و مصالح مورداستفاده در ساخت آن خشت و گل است. قلعه سریزد 468 حجره یا اتاق دارد که به نظر هر حجره متعلق به یک خانواده بوده است. از حجره‌ها برای نگهداری اشیا با ارزش مانند طلا، جواهر و غلات استفاده می‌شد؛ اما کاربری حجره‌ها زمان حمله دشمن به پناهگاه تغییر پیدا می‌کرد.

معماری حجره‌ها متفاوت بوده و در ساخت برخی از آن‌ها از گچ و آجر نیز استفاده شده است. داخل حجره‌ها طاقچه، پنجره و شومینه نیز دیده می‌شود. این موارد نشان می‌دهد که حجره‌ها برای زندگی دایمی نبوده و تنها برای یک زندگی کوتاه تعبیه شده بودند.

قلعه سریزد مهریز

هر خانواده در زمان حمله دشمن به حجره خود پناه می‌برده و با توجه به این‌که داخل حجره مواد غذایی و غلات نیز وجود داشته، می‌توانستند برای مدت زمان زیادی بدون خروج از قلعه زنده بمانند.

همان‌طورکه گفته شد قلعه سریزد مهری کاربرد نظامی نداشت؛ اما زمان حمله دشمن سرپناه مهمی برای مردم منطقه بود. این موضوع در معماری بنا به‌وضوح دیده می‌شود. برای مثال معماری قلعه به شکل دو دیوار متحد‌المرکز تودرتو با برج‌وباروهای دیده‌بانی است.

قلعه سریزد مهریز

بخش‌های مختلف قلعه سریزد مهریز

قلعه سریزد مهریز را به‌عنوان قدیمی‌ترین صندوق امانات یا اولین بانک ایران می‌دانند. همان‌طورکه در بخش پیش گفته شد، معماری حجره‌ها و قلعه به‌گونه‌ای است که کاربرد نظامی قلعه را زیر سوال می‌برد. همچنین مردم در این‌جا زندگی دائمی نداشتند و تنها در زمان حمله دشمنان به این مکان پناه می‌آوردند.

قلعه سریزد مهریز

حجره‌های قلعه برای نگهداری از اموال با ارزش مردم منطقه بود. قلعه به جز حجره و برج و بارو بخش‌های دیگری نیز دارد که در ادامه آن‌ها را به طور مختصر توضیح می‌دهم:

خندق: دور تا دور دیوار بیرونی قلعه، خندقی کنده شده است. این خندق برای محافظت از قلعه ساخته شد. در زمان حضور افراد در قلعه، داخل خندق با آب یا آتش پر می‌شد.

دروازه ورودی: قلعه سریزد دو در اصلی داشت. در اول که به دروازه قلعه مشهور بود، به‌وسیله طناب و قرقره مخصوص از پایین به بالا باز و بسته می‌شد. در بیرونی زمانی که باز بود، به شکل پل روی خندق قرار می‌گرفت. این در زمانی که دشمن به منطقه حمله می‌کرد، بسته می‌شد و تسخیر قلعه را غیرممکن می‌کرد. اما زمان‌های دیگر در بیرونی برای عبورومرور به شکل پل روی خندق قرار می‌گرفت.

قلعه سریزد مهریز
حیاط بیرونی: داخل محدوده قلعه و اطراف بنای اصلی قلعه، حیاطی وجود دارد. در این حیاط چندین حجره قرار گرفته است. این حجره‌ها برای ارائه خدمات عمومی مانند پذیرش اموال، فروشگاه و حتی حمام به افرادی که داخل قلعه حجره داشتند، ساخته شده بودند.
مرکز اداری: جلوی حیاط بیرونی قسمتی وجود داشت که کاربری آن اداری بوده و مدیریت قلعه در این قسمت اقامت داشت.
آب انبار: آب آشامیدنی قلعه از طریق آب انبار سمت چپ حیاط بیرونی تامین می‌شد. آب آنبار از طریق باران و آب خندق پر می‌شد.
در اصلی: در اصلی درست پشت دروازه ورودی قلعه قرار دارد و ورودی اصلی به داخل قلعه و دسترسی به حجره‌ها بوده است. وظیفه اصلی این در، پشتیبانی دروازه قلعه بود. زمانی که دشمن در بیرونی را می‌شکست و وارد حیاط بیرونی می‌شد، در اصلی بسته می‌شد و دیگر امکان نفوذ به داخل قلعه وجود نداشت.

در اصلی از جنس آهن بود و اگر دشمن قصد شکستن در را داشت، از بالا سرب داغ یا آب جوش روی آن‌ها می‌ریختند و باعث متواری شدن دشمنان می‌شدند. حتی در زمانی که در را آتش می‌زدند، ساکنین با ریختن آب، آتش را خاموش می‌کردند.

قلعه سریزد مهریز

راه‌رو اصلی: این راه‌رو خیابان اصلی قلعه است که دو طرف آن در طبقه همکف، 12 راه‌رو فرعی و راه‌پله‌های دسترسی به طبقات بالا و برجک‌های قلعه وجود دارد.

چاه قلعه: قلعه یک چاه در خیابان اصلی دارد. زمانی که قلعه سریزد توسط دشمن تسخیر می‌شد، از چاه به‌عنوان مخفیگاه زنان و کودکان استفاده می‌شد. همچین از آب چاه برای شستشو استفاده می‌کردند.

قلعه سریزد مهریز

حجره‌ها: قلعه 468 حجره در سه طبقه داشت. هر حجره متعلق به یک خانواده بود که اشیا باارزش خود را در آن نگهداری می‌کرد. حجره‌ها شومینه، طاقچه و حتی پنجره نیز دارند. هر حجره در و کلید اختصاصی داشت که کلید آن در اختیار خانواده بود. دسترسی به حجره‌ها از طریق راه‌پله‌های ابتدا و انتهای راه‌رو امکان پذیر بود. هیچ راهرویی به راهروی کناری خود دسترسی نداشت و این نشان از دفاعی بودن قلعه دارد.

برجک‌ها: در قلعه سریزد مهریز، چهار نوع برجک دیده می‌شود. روی دروازه اصلی دو برجک وجود دارد. دو برجک، اصلی‌ترین برجک‌های قلعه هستند. دیگر برجک‌ها به شکل مربع و دو سمت حیاط بیرونی هستند. برجک‌های دایره‌ای‌، اطراف بنای قلعه بوده و به منظور دیده‌بانی و دفاع از قلعه بودند.

مطبخ: مطبخ در بخش عمومی قلعه قرار دارد و به منظور تامین مایحتاج غذایی ساکنین بوده است.

قلعه سریزد مهریز

سخن نهایی

قلعه سریزد مهریز در مقایسه با دیگر قلعه‌های منطقه از لحاظ مرتب و سالم ماندن بی‌نظیر است. بخش‌های بسیاری از قلعه همچنان در حال مرمت است؛ اما زیبایی قلعه به‌هیچ عنوان قابل پوشش نیست. بعضی افراد می‌گویند قلعه سریزد نمونه کوچک ارگ قدیم بم بوده که 1400 سال پیش ساخته شده است. این قلعه امروز به مجتمع گردشگری تغییر کاربری داده است. اگر زمان بازدید در قلعه بسته بود، می‌توانید با شماره‌هایی که روی دیوار قلعه سریزد مهریز قرار دارد، تماس بگیرید.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن