فرهنگ و هنر

کوچندگان ایل سنگسر در دامنه البرز؛ مردمانی از دیار کویر

فهرست مطالب

مردمانی از دیار کویر و مانوس با آفتاب و کوه و دشت، دل‌سپرده به طبیعت بکر خداوندی زندگی می‌کنند در این یار ناب: مهدی‌شهر. امروز سری می‌زنیم به این مردمان مانوس با آفتاب تا از گرمای وجودشان بهره‌مند شویم. با من در آشنایی با ایل سنگسر از جاهای دیدنی سمنان در نابرو همراه باشید.

مهدی‌شهر

مهدی‌شهر یکی از شهرستان‌های گردشگرپسند سلسله‌جبال البرز است، از مناطق خوش‌آب‌وهواف معتدل و کوهستانی استان سمنان. این شهرستان محل اقامت عشایر سنگسری است. مهدی‌شهر قبل از انقلاب «سنگ سرد» نامیده می‌شد و اکنون نیز بین عموم مردم به این نام شهرت دارد. مردم این شهر به‌زبان سنگسری سخن می‌گویند.

ایل سنگسر

این شهر در ۱۵کیلومتری شمال ‌شرق سمنان واقع شده و از شمال با شهمیرزاد، از غرب با سرخه و فیروزکوه و از شرق با دامغان همسایه است. قدمت مهدی‌شهر و عشایر سنگسر به قبل از میلاد می‌رسد و یکی از مشخصه‌هایش تقویم سنگسری به‌جامانده از ایران باستان و گویش سنگسری با پیشینه تاریخی ۳۶۰۹ساله است.


جشن نرون یکی از جشن‌های کهن و اساطیری ایل سنگسر است. نرون یا انیران به‌معنی روشنایی بی‌پایان است. جشن نرون در مهدی‌شهر و به‌خصوص در بین عشایر ایل سنگسر از تاریخ ششم شهریور شروع می‌شود و به‌مدت یک هفته ادامه دارد.

عشایر سنگسر شاخص‌ترین کوچندگان دامنه‌های البرز هستند. آن‌ها طولانی‌ترین مسیر کوچ جهان را طی می‌کنند. شایان ذکر است که مسیر کوچ و مراتعشان بخش‌هایی از استان‌های سمنان، تهران، قزوین، قم، مرکزی، گلستان، گیلان، مازندران، خراسان شمالی و جنوبی و رضوی و اصفهان را در برمی‌گیرد.

گوت

سیاه‌چادر یا گوت خانه عشایر سنگسر است که هنگام کوچ به ییلاق در آن سکونت می‌کنند.  همان طور که از اسمش مشخص است، این چادرها سیاه‌رنگ هستند و از پشم بز بافته شده‌اند. سیاه‌چادرها علاوه بر امنیت و استحکام داشتن، باید در برابر تابش آفتاب و خطرات مختلف از عشایر محافظت کنند. سیاه چادر یا گوت سنگسری در مقایسه با سیاه چادرهای دیگر عشایر، ساختاری ویژه دارند.

ایل سنگسر

داخل گوت‌ها اولین چیزی که توجه را به خود جلب می‌کند، تقسیمات داخل سیاه چادر سنگسری است که به معماری ایرانی می‌ماند. «پلاس» نوعی زیرانداز رنگارنگ و حاصل دست‌رنج زنان ایل سنگسر است که کف چادرها را فرش کرده است. این رواندازها، فضای چادر عشایر سنگسر را به آشپزخانه، مهمان‌خانه و محلی برای استفاده دایم خانواده تبدیل می‌کند.

توانمندی‌ها و صنایع دستی

مهدی‌شهر و عشایر سنگسر توانمندی‌های بالقوه بسیاری در زمینه‌های مختلف دارند، مانند جاذبه‌های گردشگری منحصربه‌فرد، شهرت خاص عشایر سنگسری در میان سایر عشایر ایران، آداب و رسوم ویژه، تنوع محصولات و فراورده‌های لبنی، کیفیت عالی گوشت بره سنگسری و از همه مهم‌تر مردمان سخت‌کوش و خون‌گرمش.

ایل سنگسر

عشایر ایل سنگسر نه‌تنها در پرورش دام به‌شیوه‌ای متفاوت عمل می‌کنند، بلکه استعداد و ذوق سرشارشان در بسیاری از زمینه‌ها آنان را به مردمی نمونه تبدیل کرده است.

شکم‌گردی در ایل

عشایر سنگسر از شیر گوسفند و بز بیش از ۳۲ نوع محصول لبنی تولید می‌کنند، مانند روغن زرد (وارهون)، آریشه که به‌تنهایی غذایی کامل است زیرا مقدار زیادی کلسیم و منیزیم دارد، لوریین، توک، خورش، کره، درنه، سزمه، دوونه (کشک)، سه‌جو، تفره، روهون و شکلاتی به‌اسم چیکو.

البته باید این را هم اضافه کنم که برخی از این محصولات لبنی به غیر از ارزش غذایی فراوان، جنبه‌های درمانی بسیار هم دارند. نژاد گوسفند سنگسری متعلق به عشایر ایل سنگسر است و گوشتش از حیث فرآوری بی‌نظیر است و ۶۰ درصد وزن گوسفند پیش از ذبح، گوشت است.

ایل سنگسر

زنان سخت‌کوش و توانمند ایل سنگسر علاوه‌بر تهیه محصولات لبنی و رسیدگی به امور خانه، بخش مهمی از بار اقتصادی خانواده را هم با بافتن انواع پارچه‌های پشمی و ابریشمی برای مصارف گوناگون به دوش می‌کشند. از دست‌بافته‌های مهم زنان ایل سنگسر «سرگیرا» یا «چادر» است که پارچه‌ای پشمینه و ظریف است که زنان سنگسری در گذشته از آن به‌جای چادر استفاده می‌کردند.

نوعی پارچه ابریشمی به‌اسم «کژین شوی» تن‌پوش زنان سنگسری بوده است. مقنعه‌ای به‌نام «مکنه» معمولا سوزن‌دوزی ظریف و منحصربه‌فرد دارد و دامن گلدار و بلند و چندلایه‌ «فراخ شُوال» یکی دیگر از این بافته‌هاست. دیگر صنایع دستی ایل سنگسر انواع پارچه‌های پشمی، پلاس، جاجیم و لباس مخصوص مردان شامل شلوار پشمی و کت برک و پاتُوه هستند.

ایل سنگسر

جشن‌ها

آداب و رسوم ویژه و منحصربه‌فرد سنگسری از جمله جشن نَرون، جشن تیرمُ ای سیزده، مراسم ویژه جشن نوروز و رسم وَرمزی قدمتی دیرینه دارند.

جشن نرون یکی از جشن‌های کهن و اساطیری ایل سنگسر است. نرون یا انیران به‌معنی روشنایی بی‌پایان است. جشن نرون در مهدی‌شهر و به‌خصوص در بین عشایر ایل سنگسر از تاریخ ششم شهریور شروع می‌شود و به‌مدت یک هفته ادامه دارد. در این جشن گوسفندان نر زیبا از نژاد اصیل قوچ سنگسری را آذین و در فضایی وسیع رها می‌کنند، آنگاه انار را بر شاخشان می‌کوبند تا تکه‌تکه شود و بعد آن‌ها را رها می‌کنند تا در گله ازدیاد نسل کنند. فلسفه تکه‌تکه‌شدن انار همانا ازدیاد بیش از پیش نسل در دام‌های سنگسری است. همچنین شب نرون پایان سال حساب و کتاب گله‌داری است.

ایل سنگسر

جشن تیرگان در میان سنگسری‌ها به جشن تیرمُ ای سیزده مشهور است. در سیزدهمین روز از ماه اور یا تقویم سنگسری (مصادف با ۲۲ آبان ماه شمسی)، خانواده‌ها به دیدار بزرگ فامیل می‌روند، اشعاری از فردوسی و حافظ و افسانه‌های کهن منطقه سنگسر می‌خوانند و بدین شکل این جشن باستانی را پاسداری می‌کنند. در این جشن غذایی محلی به‌نام «سیزده تامو» پخته می‌شود.

لذت‌بردن از طبیعت بکر، شنیدن صدای کوبه‌های دفتین بافت پارچه در سکوت شب‌های شهر و گذراندن چند شبی عالی با این مردم خوش‌قلب و خون‌گرم را به شما پیشنهاد می‌کنم.

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن