فرهنگ و هنر

فرش های ایرانی؛ دشت رنگارنگ هنر ایران

فهرست مطالب

قرن‌ها است که ایران را در جهان به قالی‌های زیبا و پر نقش و نگارش می‌شناسند. در فراز و فرودهای بسیار تاریخ این سرزمین، فرش های ایرانی بیش از هر چیز دیگر توانست هویت، فرهنگ و تاریخ ایران زمین را زنده نگه دارد و به جهانیان بشناسد. قالی ایرانی خود همچون سفیری، شهر به شهر، جهان را در می‌نوردد و هنر و فرهنگ و تاریخ سرزمین ایران را به زیباترین شکل برای جهانیان به تصویر می‌کشد. سالیان درازی است که در معروف‌ترین آثار ادبی جهان که به قلم بزرگترین نویسندگان دنیا نوشته شده‌اند هرگاه نوبت به توصیف اتاقی با چیدمان مجلل و اصیل و زیبا رسیده قالی ایرانی را با تمام شکوه و ظرافت و زیبایی آن، در میانه اتاق دیده‌ایم.

قالی ایرانی اعتبار و شکوه این سرزمین است. در پس هر نقش و رنگ آن هزاران هزار قصه است. قالی ایرانی راهی طولانی را پیموده تا به اینجا رسیده و حالا داستان‌های بسیار از این سفر دراز دارد، سفری به درازای تاریخ این سرزمین که می‌تواند بسیار شنیدی باشد. در این مطلب نابرو پای قصه‌های فرش های ایرانی می‌نشینیم و او رج به رج، از شمال تا جنوب و از شرق تا غرب ایران، از دیاری به دیار دیگر، برایمان قصه‌ها خواهد گفت.

1- قالی تبریز

شهر تبریز یکی از برترین تولیدکنندگان فرش ایرانی و تولیدکننده ریزبافت‌ترین و متنوع‌ترین فرش های ایرانی است. رونق قالیبافی و البته مهارت قالیبافان تبریزی به حدی بوده که شورای جهانی صنایع دستی شهر تبریز را به عنوان شهر جهانی بافت فرش انتخاب کرده است. قدمت قالیبافی در شهر تبریز به پیش از دوران صفوی، و احتمالا به زمان ساسانیان برمی‌گردد. اما در دوره صفوی بود، که همچون بسیاری دیگر از هنرها، قالیبافی تبریز نیز دچار تغییراتی شد که به رشد این هنر کمک زیادی کرد. تغییرات مهمی که در عهد صفویه در قالی تبریز به وجود آمد شامل تغییر طرح و نقش، جنس نخ‌ها و رنگ‌ها آن‌ها، و همچنین ابزار به کار گرفته شده در قالیبافی بود.

تغییراتی که در طرح قالی تبریز در عهد صفوی به وجود آمد گذار از طرح‌های ساده و ابتدایی روستایی و رسیدن به طرح‌هایی با مفاهیم انتزاعی و نقوش اسلیمی و تصاویر انسان و حیوان می‌شود. همچنین قالیبافان تبریزی رفته رفته به تولید فرش‌هایی ظریف‌تر با رج‌شمار بیشتر و به کارگیری مواد اولیه مرغوب‌تر، همچون ابریشم، روی آوردند. تغییراتی وسیع نیز در همین دوران در ابزار قالیبافی به وجود آمد که هنرمندان را قادر می‌ساخت بافت‌هایی ظریف‌تر و زیباتر ایجاد کنند.

با نگاهی به تغییرات حاصل در دوران صفوی، در هنرهای مختلف ایران، به کارگیری رنگ‌های متنوع را بیش از هر زمان دیگری می‌توان دریافت، همچون استفاده از رنگ صورتی و زرد حتی در معماری مساجد که نمونه‌های فاخر آن در شهرهای مختلف کشور همچنان سرپا هستند. در بخش قالیبافی و در شهر تبریز نیز در عهد صفوی رنگ به وفور مورد استفاده قالیبافان قرار گرفت. نخ‌های پشمی و ابریشمی که برای بافت فرش تبریز در دوران صفوی به بعد مورد استفاده قرار گرفتند شامل این موارد بودند: بژ، نخودی، سرخابی، عنابی و زیتونی.

در بین طرح‌هایی که از آن دوران تاکنون مورد استفاده هنرمندان تبریزی قرار گرفتند نیز می‌توان به این موارد اشاره کرد: طرح هَریس که مربوط به منطقه هریس در آذربایجان شرقی است. در این طرح از خطوط صاف و طرح‌های هندسی استفاده می‌شود و سبک بافت آن به صورت رج‌شمار بالا، معمولا ۵۰ رج، و با پرزهایی کوتاه است. نخ به کار گرفته شده در ایجاد طرح هریس به طور معمول پشمی است و علت آن آب و هوای سرد منطقه کوهستانی هریس است. طرح ماهی یا هرات نیز از معروف‌ترین طرح‌های تبریزی است و معمولا با رنگ‌های گرم بافته می‌شوند. طرحی نسبتا ساده که در میانه آن تصویری شبیه به ماهی بافته می‌شود، اما در بخش کتیبه یا حاشیه گل‌های ریز و معمولا به رنگ روشن ایجاد می‌شود. طرح نامی یا زیرخاکی نیز از انواع دیگر طرح‌های قالی تبریز است که در بخش کتیبه به صورت خشتی بافته می‌شود.

فرش های ایرانی

2- قالی کاشان

قرن‌ها است که جهان شهر کاشان را به عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز تولید فرش های ایرانی نفیس و ظریف‌ باف می‌شناسد. مُبلغی مسیحی به نام کارترایت که در سال ۱۶۰۰ میلادی به کاشان سفر کرده بود این شهر را به عنوان یکی از مراکز مهم جهان در داد و ستد فرش، قالیچه، کاشی و چینی معرفی کرده است. قالی‌های معروف شاه عباسی که نقره‌باف و زرباف هستند و زیبایی و ظرافت آن‌ها در جهان شهره است نیز در شهر کاشان و به دستان هنرمندان این منطقه خلق شده‌اند. همچون فرش‌های تبریزی، فرش‌های کاشان نیز در عهد صفوی دستخوش تحولات اساسی شدند.

از جمله این تغییرات می‌توان تحول در طرح‌های فرش کاشان را عنوان کرد. تا پیش از عهد صفوی اغلب، تصاویری از شکارگاه‌ها روی دار قالی هنرمندان کاشانی نقش می‌بست؛ اما رفته رفته این طرح‌ها جای خود را به نقوش اسلیمی و طرح‌های برگرفته از طبیعت دادند. نخ به کار گرفته شده در فرش کاشان بیشتر از جنس پنبه است و برای بافت فرش‌های نفیس از ابریشم استفاده می‌شود. به طور کلی جنس نخی که در هر منطقه برای قالیبافی مورد استفاده قرار می‌گیرد به شرایط اقلیمی آن منطقه بستگی دارد، از آنجایی که از دیرباز از فرش به عنوان پوششی برای محافظت در برابر سرما استفاده می‌شد، از نخ‌های پشمی در مناطق کوهستانی و سرد و از نخ‌های پنبه‌ای در مناطق نسبتا گرم‌تر استفاده می‌شد.

اندازه پرزهای فرش کاشان در گذشته کوتاه بود؛ اما در سال‌های اخیر هنرمندان قالیباف کاشانی به ایجاد پرزهای بلندتر روی آورده‌اند. رج‌شمار قالی کاشان نیز معمولا پایین و بین ۳۰ تا ۴۵ رج است. در ادوار گذشته قالی کاشان معمولا در اندازه‌های کوچک و به اصطلاح سجاده‌ای تولید می‌شدند؛ اما امروزه هنرمندان قالیباف کاشان نیز همچون سایر فرش های ایرانی در ابعاد بزرگ می‌بافند.

نخ‌های به کار گرفته شده برای بافت پس زمینه فرش کاشان اغلب به رنگ لاکی و سورمه‌ای است. ویژگی که باعث شهرت فرش کاشان در جهان شده است ظرافت طرح آن است، به طوری که اگر طرح فرش چهره انسان باشد، جزییات به خوبی نمایان هستند و طرح‌های گل و بته نیز همچون طرح‌های برجسته به چشم می‌آیند. به طور کلی طرح فرش کاشان از طرح فرش اصفهان الهام گرفته است؛ اما به شکلی ساده‌تر و با تنوع رنگ کمتر. شناخته‌شده‌ترین طرح‌های فرش کاشان عبارتند از: ترنج، محراب، محتشم کاشان، گلدانی و درختی کاشان، شکارگاه و حیوان، بته‌جقه‌ای کاشان، سجاده‌ای، و پنج رنگ کاشان. اما شاید بسیاری از ما فرش کاشان را به طرح لچک ترنج با طرح‌های اسلیمی سفید رنگ بشناسیم. در گذشته داخل ترنج قالی کاشان طرح مرغ و پرنده انداخته می‌شد، اما امروز این طرح‌ها جای خود را با گل‌های شاه عباسی عوض کرده‌اند.

فرش های ایرانی

3- قالی مشهد

علاقمندان به دنیای فرش های ایرانی حتما می‌دانند که فرش مشهد نیز از ظریف‌باف‌ترین فرش‌هایی است که در ایران تولید می‌شود. نمونه‌های فاخر و برجسته آن را می‌توان در موزه فرش ایران مشاهده کرد و با یک نگاه می توان به ظرافت بافت و طرح این فرش‌ها پی برد. رج‌شمار فرش مشهد بین ۳۰ تا ۴۵ است؛ اما در نمونه‌های عالی گاهی به ۱۳۰ رج نیز می‌رسد. نخ‌های مورد استفاده برای تولید فرش مشهد ترکیبی از پشم و پنبه است، به طور معمول از نخ‌های پشمی برای پرز قالی و از نخ‌های پنبه‌ای برای ایجاد تار و پود در فرش مشهد استفاده می‌شود.

قالیبافی در مشهد، در مقایسه با شهرهای دیگر ایران، قدمت طولانی ندارد و این هنر و صنعت حدودا ۱۵۰ سال است که در این شهر رونق یافت؛ اما شواهد تاریخی شروع قالیبافی در شهر مشهد را به دوره تیموریان نسبت داده‌اند. تا پیش از عصر صفوی عمده طرح‌های مورد استفاده توسط قالیبافان خراسانی طرح هراتی بود؛ اما پس از روی کار آمدن حکومت صفوی و تغییر و تحولات فرهنگی و هنری، طرح هراتی، که به طرح ماهی نیز معروف است، جای خود را به طرح‌های گلدار دادند.

معروف‌ترین طرح فرش مشهد لچک ترنج است و گل های شاه عباسی نیز در بخش‌های مختلف طرح فرش مشهد دیده می‌شود. رنگ‌هایی که در بافت فرش مشهد استفاده می‌شود نیز اغلب شامل قرمز، عنابی، کرم، سبز، سورمه‌ای و آبی است.

فرش های ایرانی

4- قالی کرمان

کرمان یکی از قدیمی‌ترین و مهم‌ترین مراکز بافت فرش های ایرانی است. قدمت قالیبافی در کرمان به بیش از 500 سال می‌رسد. پیش از رواج قالیبافی، هنر شال بافی بود که در کرمان رونق فراوان داشت. شال نیز همچون قالی بر روی دار و با استفاده از نخ‌های رنگین بافته می‌شود. هرچند هنر شال بافی هنوز هم در این استان رواج دارد؛ اما تقریبا از 500 سال پیش هنر قالیبافی در این استان آغاز شد و رفته رفته جای شال بافی را گرفت.

همچون سایر استان‌های کشور، در عصر صفویه و هم زمان با رشد و شکوفایی هنر در ایران، هنر قالیبافی در کرمان نیز شکوفا شد. امروزه در جهان کمتر هنردوست یا گردشگری است که وصف زیبایی‌های قالی‌های کرمان را نشنیده باشد. ویژگی خاص قالی کرمان دوام آن و همچنین درهم‌آمیزی رنگ و طرح است که بسیار هنرمندانه بر دار قالی قالیبافان کرمانی می‌نشیند. نخ‌های مورد استفاده در بافت قالی کرمان اغلب از جنس پشم است که بر روی چله‌ای از جنس پنبه بافته می‌شود. رج‌شمار قالی کرمان اغلب پایین و معمولا بین ۱۵ تا ۲۵ رج است. در بافت قالی کرمان معمولا از رنگ‌های تیره و گرم استفاده می‌شود، رنگ‌هایی همچون لاکی، قهوه‌ای، مشکی، سرمه‌ای و گاهی هم کرم.

نخ‌هایی که در بافت قالی کرمان استفاده می‌شوند اغلب به صورت گیاهی و با ثبات رنگی بالا تولید می‌شوند که همین مسئله یکی از فاکتورهای مهم و تاثیرگذار بر کیفیت و دوام بالای قالی‌های این استان است. اما طرح‌های قالی کرمان به طور کلی شامل سبزی کاری، چهره و افشان شاه عباسی است. قالی‌هایی که در استان کرمان با استفاده از طرح چهره بافته می‌شوند بسیار زیبا و هنرمندانه هستند. چهره‌ها در این قالی‌ها با جزئیات کامل و استادانه بافته می‌شوند. از دیگر طرح‌های قالی کرمان می توان به طرح درختی، گل فرنگ، گلدانی، شکارگاه، بازوبندی و خشتی اشاره کرد.

فرش های ایرانی

5- قالی اصفهان

قالیبافی در شهرهای مختلف ایران در عصر صفوی شکوفا شد، پس با توجه به اینکه اصفهان در این دوران پایتخت ایران بود، باید انتظار داشت نشانه‌های بیشتری از پیشرفت را در قالیبافی این استان در این عصر مشاهده کرد. آنچنان که که قالی‌های زرباف، نقره‌باف و ابریشمین، که بعضا به سفارش پادشاهان کشورهای دیگر در کارگاه‌های سلطنتی اصفهان و به دست بهترین هنرمندان قالیباف این شهر بافته می‌شد، همچنان در جهان زبانزد خاص و عام هستند. نخ‌هایی که در بافت قالی‌های اصفهان مورد استفاده قرار می‌گیرند اغلب به رنگ‌های شاد هستند، همچون لاکی، آبی یا نیلی و کرم. رج‌شمار قالی اصفهان اغلب بالا و بین ۵۰ تا ۹۰ رج است.

ویژگی بارز فرش اصفهان در میان سایر فرش های ایرانی ظرافت طرح و تقارن و هماهنگی خاص بین طرح‌های آن است. اما طرح قالی اصفهان از زیبایی‌ها و هنر این شهر الهام گرفته است، و از آنجایی که اصفهان از زیبایی و هنر چیزی کم ندارد، باید انتظار داشت قالی‌های بافته شده به دستان هنرمندان این شهر هم تحت تاثیر چنین زیبایی‌هایی باشند. با نگاهی به قالی‌های بافته شده در این شهر می‌توان نقوش اسلیمی، طرح‌های انتزاعی، تصاویر الهام گرفته شده از معماری بناهای شاخص اصفهان، همچون پل‌ها و کاخ‌ها و مساجد را از نظر گذراند، طرح‌هایی که با به کارگیری رنگ‌های زیبا و دلنشین، استادانه و هنرمندانه بر دار قالی نشسته‌اند و همچنان می‌نشینند، و اکنون پانصد سال است که قالی اصفهان هنر و فرهنگ این سرزمین را، با صدایی رسا و بلند، به گوش جهانیان می‌رساند.

فرش های ایرانی

6- قالی کردستان

کردستان از جمله استان‌هایی است که به تولید فرش های ایرانی با کیفیت بالا و طرح‌های منحصربه‌فرد می‌پردازد. مطالعات صورت گرفته روی طرح‌های قالی‌های کردستانی و همچنین با توجه به اینکه عشایر و ایلات کردستان از دیرباز به هنر قالیبافی مشغول بوده‌اند می توان قدمت قالیبافی در این استان را بیش از صدها سال تخمین زد. علیرغم رکودی که در هنر قالیبافی در زمان حکومت قاجار در بیشتر استان‌های کشور ایجاد شد، کردستان در همین دوران توانست هنر قالیبافی خود را رونق بخشد و هم‌اکنون نیز نمونه‌های نفیسی از قالی‌های بافته شده در این دوران در موزه‌های کشور موجود است.

از آنجایی که هنر گلیم‌بافی و گبه‌بافی در این استان رونق فراوان دارد، قالیبافی در این استان نیز بیشتر تحت تاثیر گلیم بافی آن است. نخ‌های مورد استفاده برای بافت قالی‌های کردستان از پشم گوسفندان همین منطقه به دست می‌آید که اغلب به صورت دستی و بسیار ظریف تنیده می‌شوند. رج‌شمار قالی کردستان اغلب تا ۳۵ رج است و پرزهای آن کوتاه است. با نگاهی به قالی‌های کردستانی به راحتی می‌توان دریافت رنگ‌های روشن و بخصوص لاکی، رنگ بارز به کار گرفته شده در بافت قالی‌های این استان است. شناخته‌شده‌ترین طرح قالی کردستان طرح ماهی است و بخش کتیبه یا حاشیه با انواع نقوش هندسی، طرح گل و حیوان بافته می‌شوند. اما به طور کلی می‌توان گفت طرح‌های قالی کردستان همیشه تحت تاثیر شرایط اقلیمی و سبک زندگی زنان و مردان کرد بوده است.

با نگاهی دقیق به طرح قالی‌های کردستان و توجه به نقوشی هندسی و اشکال زاویه‌دار می‌توان آن‌ها را نمادی از سختی‌هایی که تاریخ بر این قوم روا داشته در نظر گرفت.

فرش های ایرانی

7- قالی چهارمحال و بختیاری

استان چهارمحال و بختیاری سرزمین اقوام مختلف کشور است، ترک، لر، کرد، قشقایی و بختیاری. اغلب قالی‌هایی که در این استان بافته می‌شوند هنر دست توانمند طوایف لر بختیاری و عشایر ترک قشقایی هستند. قالی‌هایی که در استان چهارمحال و بختیاری تولید می‌شود دارای اصالت طرح و رنگ هستند و البته بسیار با دوام تولید می‌شوند. طرح قالی‌های بختیاری کاملا منحصربه‌فرد است.

از آنجایی که این استان اقلیمی خاص دارد، در طبیعتش نیز گیاهانی مفید و باارزش می‌رویند. از جمله این گیاهان می توان به انواع گیاهان مورد استفاده در تهیه رنگ گیاهی اشاره کرد. بنابراین، استان چهارمحال و بختیاری نه تنها قالی‌هایی زیبا و خاص تولید می‌کند، بلکه مواد اولیه رنگ‌های مورد نیاز خود را نیز از دل طبیعتش برمی‌دارد. به این ترتیب می‌توان انتظار داشت قالی‌های بختیاری اغلب با نخ‌های با کیفیت و رنگ شده به روش گیاهی، و نه شیمیایی و با ثبات کم، بافته ‌شوند. با توجه به کوهستانی بودن این منطقه، قالی‌های تولیدی در این استان اغلب از جنس پشم بافته می‌شوند. پشم به کار گرفته شده در تهیه نخ قالی‌های این استان‌ نیز بسیار مرغوب هستند. رنگی که بیش از سایر رنگ‌ها در بافت قالی‌های این استان استفاده می‌شود لاکی است. اما در کنار آن از رنگ‌های سبز، آبی، نارنجی و زرد نیز استفاده می‌شود.

شناخته‌شده‌ترین طرح قالی‌های این استان در میان فرش های ایرانی خشتی جانوری و خشتی گل و گیاه است که کار هنرمندان لر بختیاری است. در این طرح بخش میانی قالی شامل مستطیل‌هایی است که در داخل آن‌ها طرح‌های مختلف بافته می‌شود و اغلب کتیبه‌ای باریک دارند که با طرح گل بافته شده‌اند. از دیگر طرح‌های بافته شده توسط این قوم می‌توان به ترنجی، سرو کاج، حلقه‌ای، گل مینا، گلدانی و درختی و شرابه اشاره کرد. طرح‌های مورد استفاده در قالی‌های ترک قشقایی نیز عبارتند از: ترنجی، شکرلو و بندی الوان.

به دلیل نزدیکی، و حتی ادغام هنر سرزمین ایران با هنر کشورهایی همچون ترکمنستان و افغانستان و با توجه به هم ریشه بودن فرهنگ، هنر و تاریخ این سرزمین‌ها، در ادامه این مطلب به معرفی قالی‌های این دو کشور، که اتفاقا از نمونه‌های نفیس، زیبا و ارزشمند قالیبافی در جهان هستند، نیز می‌پردازیم.

فرش های ایرانی

8- قالی ترکمن

قالی‌بافی از هنرها و صنایع مهم قوم ترکمن است. آن‌ها سبک خاص خود را برای قالی‌بافی دارند و آثاری که خلق می‌کنند نیز طرفداران بسیاری، چه در ایران و چه در خارج از کشور، دارد. در قالی‌های ترکمنی رنگ غالب رنگ قرمز است، زنده و پرشور، همچون زندگی ایل ترکمن. از جمله معروف‌ترین طرح‌های قالی ترکمن می‌توان به طرح آخال اشاره کرد، قالی به رنگ قرمز لاکی با طرح‌های لوزی به رنگ مشکی و سفید.

سایر طرح‌های قالی ترکمنی عبارتند از: ماری گل یا کوشک دابان که به طرح جای پای شتر نیز معروف است. قدمت این طرح به قرن پنجم هجری قمری باز‌می‌گردد، در آن زمان قالی‌بافان ترکمن به منظور ارج نهادن حیوانات چنین طرحی را در قالی‌های خود به کار می‌گرفتند. قابسه گل طرحی دیگر از قالی‌های ترکمن است که الهام گرفته از پرنده‌ای ساکن دریای خزر است. طُغرل گل نیز طرحی است که به احترام طغرل سلجوقی پس از پیروزی بر مسعود غزنوی خلق شده است.

طرح قابوس (برج قابوس، بلندترین سازه آجری جهان که در شهر گنبد ساخته شده) نیز از دیگر طرح‌های قالی ترکمن است.

فرش های ایرانی

9- قالی هرات

قالی افغانی یا آنطور که بیشتر شنیده می‌شود، قالی هرات، از دیگر نمونه‌های فاخر قالیبافی در جهان است، با طرحی منحصر به فرد و زیبا. نخ مورد استفاده در بافت قالی افغانی اغلب از جنس پشم است و به روش گیاهی رنگ می‌شود. رنگ مورد علاقه هنرمندان افغان در بافت فرش اغلب لاکی است و از رنگ‌های دیگر به ندرت استفاده می‌شود.

شناخته‌شده‌ترین طرح قالی هراتی میان فرش های ایرانی هشت ضلعی بخارا است که که زنجیروار در بخش افقی و عمودی قالی به دنبال هم تکرار می‌شوند. بخش کتیبه در قالی هراتی نیز معمولا به صورت خشتی است که درون خشت‌ها با طرح‌های اسلیمی و گل و گیاه بافته می‌شود.

فرش های ایرانی

فرش های ایرانی بخش مهمی از هویت سرزمین ما را شکل می‌دهند. شما کدام طرح ایرانی را می‌پسندید؟

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن