تاریخ و تمدن

خانه های تاریخی گرگان؛ سفر به عمارت‌های قدیمی

فهرست مطالب

برای بسیاری از مسافرانی که به شهر گرگان می‌آیند یا حتی برای بسیاری از شهروندانی که در همین شهرستان زندگی می‌کنند، تفریحات عموما محدود به طبیعت‌گردی و پیک‌نیک در تفرجگاه‌های طبیعی این شهر می‌شود. اما گرگان در کوچه‌پس‌کوچه‌های قدیمی خود خانه‌هایی دارد و هر کدام از این خانه‌ها رازها و قصه‌هایی در دل خود دارند. وارد هریک از خانه های تاریخی گرگان شوید، متوجه می‌شوید حس زندگی همچنان در هر گوشه و کنار خانه وجود دارد. چشم‌ها را که ببندید صداها را خواهید شنید و جنب و جوش‌ها را احساس خواهید کرد؛ گویی همچنان زنی در مطبخ آشپزی می‌کند، بچه‌ها همچنان مشغول بازی در حیاط هستند، صدای کوبه در را می‌توان شنید، زندگی هنوز و همچنان در این خانه‌ها جریان دارد اگر با چشم دل بنگرید و با گوش جان به دنبال صداها بگردید.

در این مطلب به خانه های تاریخی گرگان سر می‌زنیم و با بافت این ساختمان‌ها و ویژگی‌های منحصربه‌فردشان آشنا خواهیم شد.

1- خانه امیرلطیفی، موزه صنایع دستی گرگان

این عمارت یکی از خانه های تاریخی گرگان است که متعلق به مهدی خان ساعد لشکر، بزرگ خاندان ملک و آخرین پادشاه استرآباد در زمان حکومت قاجار بوده است. بنای این ساختمان در بخش ورودی شامل راهرویی باریک و کوتاه است که به حیاطی مستطیل شکل منتهی می‌شود. بنای اصلی ساختمان در بخش غربی واقع شده است؛ اما پیش از ورود به بنای اصلی ساختمان حیاط و سردابه عمارت می‌تواند دیدنی‌ها و شنیدنی‌های بسیاری داشته باشد.

در حیاط خانه باغچه‌ای زیبا قرار دارد و در نزدیکی آن یک حوض مستطیل شکل فیروزه‌ای. دورتادور حیاط می‌توان در و پنجره‌های چوبی و مشبک را دید. در بخش غربی بنا سردابه‌ای قرار دارد که در نوع خود بی‌نظیر است، سردابه خانه امیرلطیفی گرگان از معدود سردابه‌های شمال کشور است که مجهز به بادگیر است. در میانه سردابه حوضی کوچک و عمیق قرار دارد که محلی برای تجمع آب شرب بوده است. در زمان ساخت این خانه که تصفیه‌خانه‌ها به شکل امروزی وجود نداشتند از سیستمی ساده اما بسیار کاربردی جهت تصفیه آب استفاده می‌شد، به این ترتیب که آب از سرچشمه توسط لوله‌های سفالین به سمت خانه‌ها و در نهایت به سردابه‌ها سرازیر می‌شد.

آب در مسیر خود و در حین عبور از لوله‌های سفالی به دلیل خاصیت گندزدایی سفال، پاکیزه و قابل شرب می‌شد. اما بنا اصلی ساختمان که محل زندگی اهالی منزل بوده شامل یک مهمانخانه و چندین اتاق است. مهمانخانه محل پذیرایی از مهمانان، که اغلب از بزرگان استرآباد و تجار و رجل سیاسی بودند، و همچنین محل استراحت بزرگان منزل بود.

خانه های تاریخی گرگان

اتاق‌های کوچک نیز محل استراحت خدم و حشم بودند. اتاق‌های این عمارت، که در حال حاضر محل موزه صنایع دستی کشور است، در بخش‌های مختلف خود اشیای به جا مانده از روزگاران گذشته را دارد که می‌توانند بازدیدکنندگان را با سبک زندگی مردم استرآباد در زمان‌های گذشته بیشتر آشنا کنند.


نشان دادن مکان روی نقشه

2- سرای باقری‌ها، از بزرگ‌ترین بناهای به جا مانده از قاجار

سرای باقری‌ها یکی از برجسته‌ترین خانه های تاریخی گرگان است که در محله سرچشمه واقع شده است و ساخت آن در دوره پهلوی اول صورت گرفته است. سرای تاریخی باقری‌ها یکی از وسیع‌ترین عمارت‌های تاریخی شهر گرگان با هفت حیاط و فضاهای متعدد داخلی با کاربردهای مختلف است. یکی از جذابیت‌های بازدید از این بنا کثرت و وسعت حیاط‌های آن است. در شکل فعلی ساختمان، پس از ورود وارد حیاط هشتی خواهید شد که فضایی نسبتا کوچک با حوضی در میانه است.

پس از آن دو حیاط بیرونی، دو حیاط درونی، حیاط سرطویله و حیاط مطبخ را در بخش‌های مختلف بنا می توانید مشاهده کنید. مصالح به کار رفته در بنای این ساختمان از چوب، خشت، آجر، سفال، کاهگل و شیشه است. خانه باقری‌ها نیز همچون سایر خانه‌ها در شهرهای مختلف کشور با توجه به آب و هوای خاص منطقه خود ساخته شده است.

از جمله تدابیر در نظر گرفته شده برای افزایش عمر بنا می‌توان به سقف شیب‌دار و سفالین آن اشاره کرد. همچنین، به منظور جلوگیری از نفوذ رطوبت به فضای داخلی خانه، این بنا با فاصله‌ای تقریبا یک متر از زمین ساخته شده و فضاهای باریک و کوچکی نیز در بخش‌های زیرین ایوان‌ها طراحی شده که آن را با نام گربه رو می‌شناسند و در حقیقت راهکاری به منظور کاهش میزان رطوبت در فضای زیرین بنا بود.

خانه های تاریخی گرگان

در سال‌های اخیر تغییراتی در وضعیت این بنا به وجود آمده است؛ به طور مثال با تبدیل یکی از حیاط‌ها به یک کافه سنتی یا، آنطور که پیش‌تر بوده، وجود غرفه‌های فروش صنایع دستی و سوغات گرگان، جذابیت‌های بیشتری برای بازدیدکنندگان از این بنا به وجود آمده است.

3- سرای تقوی‌ها، پاتوقی جان و دل

این عمارت که در دوران قاجار در شهر گرگان ساخته شده متعلق به بزرگ خاندان تقوی، حاج میرزا محمدتقی تقوی بوده که او را به دلیل مراوداتی که با روس‌ها در زمینه تجارت داشته با نام تقی‌اف می‌شناختند. سرای تقوی‌ها با داشتن ده حیاط از بزرگترین خانه های تاریخی گرگان از زمان قاجار است. حیاط‌های این عمارت همچون سایر عمارت‌های هم عصر خود هریک دارای کاربرد مخصوص به خود بودند، برخی محلی برای نگهداری حیوانات، برخی محل نگهداری مواد غذایی و برخی محل جمع شدن اهالی خانه به حساب می‌آمدند.

مصالح به کار رفته در بنای عمارت تقوی‌ها عبارت است از آجر، خشت، کاهگل، گچ، چوب و شیشه. شکل ساخت بنا نیز براساس شرایط اقلیمی این منطقه انتخاب شده است، همانطور که در بخش‌های مختلف این بنا می‌توان دید، سقف شیروانی پوشیده شده با قطعات سفالین، ایوان‌های مهتابی، فاصله بنا از سطح زمین و محلی برای خروج رطوبت از زیر ساختمان همگی نشان‌دهنده ذکاوت و دانش سازندگان این بنای چند صد ساله هستند

. در حال حاضر برای بازدید از عمارت تقوی‌ها تنها بخش کوچکی از آن عمارت ۲۰۰۰ متری قابل دسترس است. این بخش قابل بازدید که چند سالی می‌شود که تبدیل به کافه شده فضایی برای بازدیدکنندگان فراهم کرده که در آن بتوانند علاوه‌بر خوردن و نوشیدن، در صورت تمایل از سوغات و صنایع دستی گرگان نیز چیزی به یادگار بخرند.

خانه های تاریخی گرگان

این بخش از بنای تقوی‌ها که با نام پاتوقی جان و دل در حال فعالیت است در حقیقت یکی از شعب فروشگاه سوغات جان و دل در شهر گرگان است.


نشان دادن مکان روی نقشه

4- مدرسه عمادیه، یادگاری از دوران تیموریان در شهر گرگان

مدرسه عمادیه گرگان یکی از قدیمی‌ترین مدارس‌ کشور  و از خانه های تاریخی گرگان است که هم اکنون مورد استفاده قرار می‌گیرد. این بنا براساس اطلاعات مندرج در وقف نامه‌ به دست آمده از دوران صفوی، در اواخر دوره تیموریان ساخته شده، اما در اوایل دوره صفویان مرمت و بازسازی شده است. مدرسه عمادیه توسط خیری به نام خواجه عمادالدین ساخته شده؛ اما در دوره‌های مختلف تاریخ اشخاص دیگری به کار مرمت، بازسازی و در دوره‌های حتی به احیای این بنا پرداخته‌اند. از آن جمله می‌توان به حاج حسین کافی، شیخ اسماعیل قاضی معمار، کربلایی رمضانعلی و روح الله حسینی استرآبادی اشاره کرد.

بخش ورودی مدرسه یک درب چوبی بزرگ است که شما را یه یک سرسرای نسبتا بزرگ می‌رساند. ساختمان اصلی مدرسه ۱۵۵۰ متر زیربنا دارد و شامل بخش‌های مختلفی می‌شود، مدرسه عمادیه علاوه بر وجود حجره‌هایی به منظور برگزاری کلاس‌های درس، دارای بخش‌هایی نظیر آب انبار، حمام، مسجد، تکیه، گورستان، و چندین دکان نیز بوده است.

مدرسه عمادیه یک حیاط بزرگ دارد که در وسط آن حوضی بزرگ و مستطیل شکل قرار گرفته است. دورتادور بنایی که امروزه باقی مانده حجره‌هایی قرار دارند که محل علم آموزی بودند. یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد این بنا معماری فوق‌العاده زیبای آن است. معماری بنای مدرسه عمادیه کاملا متقارن، ساده و در عین حال بسیار زیبا است. بنا در دو طبقه ساخته شده و در هر چهار طرف حیاط ایوان‌‌های بزرگ دارد.

خانه های تاریخی گرگان

در بخش ورودی حیاط نیز دو سکوی کوچک ساخته شده که محلی برای نشستن و رفع خستگی رهگذران بوده است. در قسمت بالایی طبقه دوم مدرسه نیز یک مناره کوچک چوبی ساخته شده که محلی برای ایستادن موذن بوده است.


نشان دادن مکان روی نقشه

5- خانه تاریخی کبیر، خانه گفتمان شهر گرگان

خانه تاریخی کبیر توسط حاج آقا محمد بزرگ یا حاج آقا محمد کبیر ساخته شده که از بزرگترین تجار استرآباد و یکی از مالکین اصلی بازار قیصریه بوده است. خانه تاریخی کبیر اثری به جا مانده از دوره ناصری اول است و زمان ساخت آن به سال ۱۲۴۰ هجری قمری باز می‌گردد. خانه کبیر در دو طبقه ساخته شده و با ۱۷ اتاق یکی از بزرگ‌ترین خانه های تاریخی گرگان است. ضلع غربی بنا در دوره پهلوی دوم از بنای اصلی جدا شده. این بخش از عمارت کبیر دارای راه ارتباطی به محله نُقارچیان و بازار قیصریه، محل تجارت اجداد کبیر، بوده است.

یکی از ویژگی‌های منحصر به فرد خانه تاریخی کبیر وجود پنجره‌های ارسی است، پنجره‌هایی چوبی و مشبک با شیشه‌هایی رنگین که در طول روز منظره و حس و حالی غریب در فضای خانه ایجاد می‌کردند. خانه تاریخی کبیر دو بخش شمالی و جنوبی دارد. بخش ابتدایی که بخش اصلی برای بازدید است و بخش جنوبی نیز به صورت مرمت نشده در بخش پشتی بنا قرار دارد. در بخش جنوبی سردابه و حوض وجود دارند که احتمالا به منظور سرد نگه داشتن مواد غذایی و ذخیره آن‌ها مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

یکی دیگر از ویژگی‌های منحصربه‌فرد این بنا وجود حمام در آن است. شروع ساخت حمام در خانه‌های گرگان از سال ۱۳۱۴، یعنی پس از فرمان کشف حجاب، اتفاق افتاد؛ اما خانه کبیر تنها عمارتی بود که پیش از این جریان نیز دارای حمام در بنای اصلی ساختمان بود، به طوری که حتی همسایگان نیز از این حمام استفاده می‌کردند. حمام در بخش جنوبی عمارت کبیر واقع شده است و البته طی سال‌ها مرمت و بازسازی بنا در زیر زمین مدفون شده و در حال حاضر قابل بازدید نیست.

خانه های تاریخی گرگان

گرگان یکی از شهرهای سبز استان گلستان است که علاوه‌بر جاذبه‌های طبیعی، قدمتی تاریخی نیز دارد. شما کدام یک از خانه های تاریخی گرگان را از نزدیک دیده‌اید؟

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن