خیابان گردی

مجموعه باغ‌ ملی؛ دنیای دیگر در قلب پایتخت

جاهای دیدنی تهران کم نیستند؛ اما انتخاب بین دیدنی های تهران مساله‌ای است که شما باید درباره آن تصمیم بگیرید. اگر اهل شکم گردی یا طبیعت گردی هستید، همین حالا از خواندن این مطلب دست بکشید؛ اما درصورتی‌که دل به قصه‌های تاریخی سپرده‌اید، در این مطلب، با من در سفری که به مجموعه باغ ملی یا همان سر در باغ ملی داشته ام همراه باشید و در نابرو با این مجموعه باشکوه بیشتر آشنا شوید.

پیشینه مجموعه باغ ملی

میدان مشق نام مکانی در خیابان امام‌خمینی امروزی است که زمان فتحعلی شاه قاجار به عنوان منطقه‌ای نظامی و برای تمرین رزمی قُشون ساخته شد. آن زمان یک سربازخانه مرکزی میان میدان قرار داشت. نام اصلی این مکان به مارش فرانسوی بازمی‌گردد که در فارسی به مشق تبدیل شده است. گردشگران و توریست‌های خارجی این محل را یک میدان چهارگوش با اضلاع حدود ۴۰۰ متر توصیف کرده‌اند. بسیاری معتقد هستند اینجا یکی از بزرگ‌ترین میدان‌های نظامی تهران به‌شمار می‌آید. میدان مشق زمان ناصرالدین‌شاه توسعه پیدا کرد.

سردر باغ ملی

در سال ۱۲۷۸، محمدحسین‌خان‌سپهسالار میدان مشق را به‌شکل مربعی درآورد و دیواری با طاق‌های آجری اطراف آن کشید. در این تغییرات دروازه‌ای با در دولنگه و دو طاق نما مجاور آن، در شمال خیابان و میدان سپه (امام‌خمینی فعلی‌) نصب شد که گاهی ناصرالدین شاه از بالای آن مشق نظامیان را تماشا می‌کرد.

بعد از کودتای اسفندماه ۱۲۹۹ خورشیدی، قشون نظامی خارج از تهران به تمرین و آموزش ادامه دادند. این تغییر شیوه باعث شده میدان مشق بلااستفاده باقی بماند. با پیاده‌سازی طرح اولین باغ همگانی (پارک) شهر در زمین‌های میدان مشق، نام این میدان به باغ‌ ملی تغییر پیدا کرد. به‌تدریج ساختمان‌هایی هم در این منطقه ساخته شد. کمی بعد میدان مشق کاربری‌های جدیدی پیدا کرد. سازه‌های موجود در محدوده این میدان از دوران گذشته بر جای مانده‌اند و شامل ساختمان‌ها زیر هستند:

  • سردر باغ‌ ملی (دروازه میدان مشق)
  • پیاده‌راه میانی میدان مشق (خیابان ملل متحد)
  • کاخ شهربانی کل کشور (ساختمان شماره 9 کنونی وزارت امور خارجه)
  • باشگاه افسران وزارت جنگ (ساختمان شماره 7 کنونی وزارت امور خارجه)
  • بنای نخستین شرکت ملی نفت (ساختمان شماره 3 کنونی وزارت امور خارجه)
  • عمارت قزاق خانه (دانشگاه هنر کنونی)
  • اداره پست (شامل موزه وزارت پست و تلگراف و تلفن کنونی)
  • کتابخانه و موزه ملی ملک

در ادامه هریک از این ساختمان‌ها را به‌طور مختصر توضیح خواهم داد.

سردر باغ ملی

موقعیت مکانی میدان مشق

از نظر موقعیت مکانی میدان مشق از شمال به خیابان سوم اسفند (سرهنگ سخایی)، از شرق به خیابان علاءالدوله (فردوسی)، از غرب به خیابان قوام السلطنه (سی تیر) و از جنوب به خیابان باغشاه یا سپه (امام‌خمینی) محدود شده است.

سر در باغ ملی (دروازه میدان مشق)

در دوره فتحعلی‌شاه در ضلع جنوب‌شرقی میدان یک دروازه بسیار زیبا با نام سردرناصری برای میدان مشق ساخته شد. بعدها نام این دروازه را به سردر باغ ملی تغییر دادند.

بنابراین می‌توان گفت سردر باغ ‌ملی، از بناهای دوره قاجار است. این سازه در سال‌های ۱۳۰۱ تا ۱۳۰۴ توسط حسین‌علی‌بیک‌تهرانی نوسازی شد. سر در باغ ملی حالا یکی از نمادهای تهران محسوب می‌شود. این بنا میان ساختمان پست خانه (موزه وزارت ارتباطات کنونی) و ساختمان پیشین شرکت ملی نفت (ساختمان شماره ۳ وزارت امور خارجه) قرار داشت. به‌لطف موقعیت مکانی این سر در، برای ورود به خیابان ملل متحد از خیابان سپه (خیابان امام‌خمینی) باید از این مسیر عبور کنید.

طراحی و معماری سردر باغ ‌ملی

سردر باغ ‌ملی و ساختمان‌های مجاور آن به دستور رضا شاه در پایتخت ساخته شد. طراح این سردر، جعفرخان یکی از معماران کاشانی است. البته در اجرای این پروژه معماران دیگری هم او را یاری کرده‌اند. استاد اسماعیلی هم سفت‌کاری را انجام داد. ستون‌های سر در باغ ملی با دست‌های هنرمند کریم منیژه و کاشی‌های آن هم توسط استاد خاک نگار مقدم ساخته شد.

ویژگی بسیار خاص این بنا ترکیب سبک معماری ایرانی و اروپایی در ساخت آن است. تلفیق دو سبک را به‌ویژه در کاشی‌کاری‌ها و کلاه‌فرنگی سر در باغ ملی می‌توانید به‌راحتی ببینید.

مجموعه باغ ملی

پایه، شال ستون‌های هشت‌گانه و ساق ستون‌های سردر باغ ملی آجری هستند. همچنین در کاشی‌کاری‌های بالای آن از تصاویر اسلیمی، مسلسل، میدان جنگ، شصت تیر، رضاشاه با تفنگ، فرشته‌های پیروزی، پرچم سه رنگ ایران، گلوله توپ، پلنگ، سروده‌ها، آیه‌های قرآنی و نام‌های امامان ‌استفاده شده است. روی کتیبه نمای بیرونی سر در باغ ملی هم می‌توانید سروده‌هایی از ندیم‌الملک را ببینید.

این سردر سه ورودی دارد. یک ورودی سواره‌رو که وسط قرار گرفته و دو ورودی برای گذر پیاده که دو سوی ورودی سواره‌رو قرار دارند. بالای این سازه جایگاه دیده‌بانی، نقاره‌زنی و گذر نیروهای نظامی طراحی شده ‌است.

در گذشته دو اتاقک نگهبانی دو سمت این دروازه وجود داشت؛ اما برای ساخت بنای عمارت پست در شرق و ساختمان نفت ایران در غرب بنا، این اتاقک‌ها هم تخریب شدند.

نام‌گذاری سردر باغ ملی

ایده اول ساخت این بنا، ایجاد دروازه ورودی به محوطه‌ نظامی میدان مشق بود. مدتی بعد از ساخت این دروازه، طرح اولین باغ همگانی (پارک) تهران (به نام باغ‌ ملی) در زمین‌های میدان مشق برنامه‌ریزی و پیاده‌سازی شد.  به‌همین دلیل نام دروازه میدان مشق به سردر باغ ملی تغییر پیدا کرد.

با این حال باغ ‌ملی چند سال بیشتر دوام نیاورد. با احداث دو ساختمان شرکت نفت، اول دو اتاقک نگهبانی تخریب شد و منظره زیبای بنای سر در تحت‌تأثیر ساختمان‌های مجاور خود قرار گرفت. بعدها در محوطه این دروازه ساختمان‌های دیگری از جمله ساختمان وزارت امور خارجه ایران، کتابخانه ملی و موزه ایران باستان ساخته شد. اما نام این باغ بر سر دروازه میدان مشق ماند. این اثر در تاریخ ۲ اردیبهشت ۱۳۷۶ با شماره ۱۹۶۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.

مجموعه باغ ملی

پیاده‌راه میانی میدان مشق (خیابان ملل متحد)

از سر در باغ ملی که وارد محوطه باغ می‌شوید، اگر از همان ابتدا نگاهی به ضلع شمالی خیابان بیاندازید، بالای ساختمان قزاقخانه یا همان دانشکده هنر کنونی کوه‌های البرز به وضوح دیده می‌شوند و منظره زیبایی به باغ می‌بخشند. از این دروازه که بگذرید، وارد خیابان بی‌سروصدا و خلوت ملل متحد می‌شوید. علت این همه سکوت و آرامش در این خیابان ممنوعیت تردد اتومبیل در آن است. این موضوع باعث شده در دریای طوفانی و پرغوغای آن نقطه از شهر، خیابان ملل متحد مانند جزیره‌ای آرامش‌بخش باشد. البته تهران از این جزیره‌ها فراوان دارد؛ فقط باید کمی جست‌وجو کنید.

هنگامی که وارد این خیابان مرموز می‌شوید، انگار پای در تونل ‌زمان گذاشته‌اید. خیابانی با سنگ‌فرش‌های ساده که درختان چنار مانند نگهبانانی دو طرف آن‌ ایستاده‌اند. چنارهای کهن‌سال خیابان ملل متحد زیبایی باغ‌ ملی را دو‌چندان کرده و در هر‌ فصل، چهرۀ متفاوتی به آن می‌بخشند.

با ورود به این خیابان اولین چیزی که نظر شما‌ را به خود جلب می‌کند، ساختمان‌های اطراف خیابان است. ساختمان‌هایی با طراحی و معماری بی‌نظیر و منحصر‌ به‌فرد که برای لحظاتی شما را به‌وجد می‌آورند. زیبایی این منظره به قدری زیاد است که بی‌ذوق‌ترین افراد را هم سر ذوق می‌آورد تا چند عکس برای یادگاری از آن‌ها ثبت کند.

ساختمان‌های وزارت امور خارجه، کاخِ شهربانی، موزه پست و تلگراف، کتابخانه و موزه ملی ملک و عمارت قزاقخانه ساختمان‌های این خیابان آرام را تشکیل می‌دهند.

کاخ شهربانی (ساختمان شماره 9 وزارت امور خارجه کنونی)

کاخ شهربانی در سال ۱۳۱۵ در میدان مشق (باغ ‌ملی) برای اداره شهربانی تهران ساخته شد. وزارت امور خارجه ایران در سال ۱۳۸۱ کاخ شهربانی را از نیروی انتظامی خرید و آن را با نام ساختمان شماره ۹ وزارت خارجه مورد بهره‌برداری اداری قرار داد.

مجموعه باغ ملی

پیشینه

این کاخ ترکیبی از معماری مدرن و باستانی است؛ چراکه این بنا مطابق با معماری مدرن طراحی و ساخته شده است. درحالی‌که نماسازی و تزیینات آن از معماری ایران باستان الهام گرفته است. نما، سرستون‌ها، سنگ‌تراشی‌ها، سربازان هخامنشی و سنگ‌نبشته‌های این ساختمان از روی معماری دوران هخامنشی تخت جمشید الگوبرداری شده است. پلکان سنگی آن هم یادآور معماری کاخ آپادانا است. معماران در آن دوره سعی می‌کردند شکوه از دست رفته ایران را با الگو برداری از معماری باستان بازسازی کنند. این ساختمان کامل‌ترین نمونه‌برداری از کاخ‌های پارسه و تخت جمشید است.

طراحی و معماری کاخ شهربانی

این ساختمان نزدیک به ۲۱ هزار مترمربع زیربنا دارد. کاخ شهربانی یک ساختمان سه طبقه است. فضای درونی آن گچ‌بری و آینه‌کاری‌های بسیار زیبایی دارد. در فضای بیرونی هم نقش‌های برجسته‌ای روی بدنه، ستون‌ها و تندیس‌ها کار شده که نشانی از معماری دوران هخامنشی است.

باشگاه افسران وزارت جنگ (ساختمان شماره 7 وزارت امور خارجه کنونی)

ساختمان باشگاه افسران وزارت جنگ یا باشگاه افسران ارتش به دوران رضاشاه تعلق دارد. این ساختمان در شمال میدان مشق، کنار عمارت قزاقخانه جا خوش کرده است.پس از انقلاب این ساختمان به وزارت امور خارجه ایران واگذار شد و با نام ساختمان شماره ۷ وزارت خارجه مورداستفاده قرار گرفت.

پیشینه

زمان پهلوی اول طرح نوسازی شهر تهران اجرا شد. در همین طرح این ساختمان کنار ساختمان‌ها و بناهای نظامی و وزارت جنگ در شمال میدان مشق جای گرفت. در آن زمان ساختمان باشگاه افسران نسبت به دیگر بناهای قاجاری مدرن‌تر و نوسازتر به‌شمار می‌آمد. این ساختمان محل گردهمایی‌های افسران شاهنشاهی بود. پس از انقلاب باشگاه افسران به وزارت امور خارجه داده شد. در این دوره دو ساختمان دیگر هم کنار ساختمان اصلی در حیاط باشگاه ساخته شد. این موضوع باعث کوچکی فضای گسترده حیاط باشگاه شد.

سردر باغ ملی

عمارت قزاقخانه (دانشگاه هنر کنونی)

برجسته‌ترین و قدیمی‌ترین بنای مجموعه میدان مشق عمارت قزاقخانه است. این عمارت را می‌توان به دو بخش قاجار و پهلوی تقسیم کرد. این ساختمان در دوره قاجار چند مرحله تغییر و تحول داشت. ساختمان نهایی آن در سال ۱۲۷۱ شمسی و سال‌های پایانی حکومت ناصرالدین شاه قاجار شکل گرفت. قسمتی از ساختمان هم که به دوره پهلوی مربوط است، بعدها ساخته شد. به‌این ترتیب عمارت قزاقخانه توسعه پیدا کرد.

طراحی و معماری عمارت قزاقخانه

معماری این عمارت از نوع برونگراست. به‌همین دلیل از داخل ساختمان دید وسیعی به منظره و محوطه پیرامون خواهید داشت. این عمارت سه بخش میانی، شرقی و غربی دارد. بخش میانی سه راه پله عریض و باشکوهی دارد که امکان دسترسی آسان به طبقات را فراهم می‌کند.

بالکن‌هایی در جهت شمال و جنوب طبقه بالایی ساختمان قزاقخانه وجود دارد. این بالکن‌های پهن و بزرگ برای بازدید از مراسم نظامی ساخته شده‌اند. بخش‌های شرقی و غربی هم هریک دو طبقه دارند. در طبقه همکف آن‌ها تالارهایی با ستون‌های آجری بزرگ ساخته شده است. طبقات بالایی هم اتاق‌های متعددی در دو سمت راهرو اصلی دارند.

عمارت قزاقخانه سه کاربری مختلف را تجربه کرده است. این ساختمان قاجاری زمانی به‌عنوان پادگان نظامی مورداستفاده قرار گرفت. در دوره پهلوی این عمارت به وزارت جنگ تبدیل شد. در آخر هم تا دهه گذشته از املاک ارتش به شمار می‌رفت. در هریک از این سه دوره تغییرات زیادی در بنا و نمای داخلی و خارجی آن به‌وجود آمد. به‌عنوان مثال کاشی‌ها و آجرهای عصر قاجار از روی نمای خارجی این ساختمان از بین رفته و با گچ سفید پوشانده است.

در دهه هشتاد دانشگاه هنر تهران مجموعه قزاقخانه را از ارتش خرید. این اثر در تاریخ ۲۸ اسفند ۱۳۸۵ با شماره ثبت ۱۸۶۷۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید.

مجموعه باغ ملی

اداره پست (موزه وزارت پست، تلگراف و تلفن کنونی)

موزه پست و تلگراف یا موزه ارتباطات، یکی از موزه‌های تهران است. این موزه در محل قبلی ساختمان اداره پست ایران قرار گرفته است. در موزه پست نمونه‌هایی از قدیمی‌ترین نوشت‌افزارها و  ابزار لازم برای ارسال بسته‌های پستی و چاپاری، مورس، تلفن‌های نخستین، تمبرها، ماهواره و… در معرض دید عموم قرار گرفته است. این موزه در خیابان امام خمینی کنار سردر باغ ملی جای دارد.

پیشینه

موزه ارتباطات جایگاه خاصی برای علاقه‌مندان به آثار تاریخی و کهن دارد. در موزه ارتباطات آثار مختلفی از گذشته ارتباطات و فناوری اطلاعات کشور به نمایش درآمده است. این موزه سیر تکاملی ابزارهای ارتباطاتی را در بستر تاریخ نشان می‌دهد. در موزه ارتباطات ابزارها، افزارها، اشیا پستی و تلگرافی نگهداری می‌شود.

حیاط و ساختمان موزه

این بنا بین سال‌های ۱۳۰۷ تا ۱۳۱۳ خورشیدی با هزینه پانصد هزار تومان و با مساحت ۱۵ هزار مترمربع در خیابان سپه بنا نهاده شد. معماری این بنا را نیکلای مارکف یکی از معماران بزرگ ایرانی گرجستانی به عهده گرفت. ساختمان موزه یکی از بناهای بسیار زیبا و باشکوه معماری ایرانی دوره رضاشاه است.

کتابخانه و موزه ملی ملک

کتابخانه و موزه ملی ملک نخستین موزه وقفی و خصوصی ایران است. این کتابخانه یکی از شش کتابخانه بزرگ ایران در زمینه نسخه‌های خطی است. این مرکز فرهنگی در سال ۱۳۱۶ ساخته شد. کتابخانه و موزه ملی ملک همراه املاک و مستغلات وقف آستان قدس رضوی شد. احداث ساختمان جدید کتابخانه و موزه ملی ملک در سال ۱۳۶۴ آغاز شد و در سال ۱۳۷۵ به پایان رسید.

مجموعه باغ ملی

پیشینه

کتابخانه و موزه ملی ملک تا سال ۱۳۷۵ در خانه ملک بود. در ۲۹ تیرماه ۱۳۲۳ قطعه زمین بزرگی در باغ ملی تهران برای ساختمان جدید کتابخانه و موزه در نظر گرفته شد. احداث ساختمان جدید کتابخانه و موزه در حیات حاج حسین ملک فراهم نشد. آستان قدس رضوی طراحی و بنای ساختمان جدید را در سال ۱۳۶۴ آغاز کرد و در ۱۳۷۵ به پایان برد.

کتابخانه

کتابخانه ملی ملک ۱۹ هزار عنوان نسخه خطی نادر و نفیس دارد. به‌همین دلیل یکی از شش گنجینه بزرگ نسخ خطی ایران محسوب می‌شود. این کتابخانه درحدود ۷۰ هزار کتاب چاپی، ۳۴۰۰ کتاب چاپ سنگی و ۵۴۸ عنوان نشریه ادواری در ۴۰۰۰ جلد دارد. بخش زیادی از کتاب‌های چاپی این مجموعه به پیش از سال ۱۳۲۰ خورشیدی برمی‌گردد. این کتاب‌ها از اولین کتاب‌های چاپی ایران هستند.

غیر از بخش کتابخانه و تالار مطالعه، بخش‌های مجهزی برای انجام امور فنی مانند مرمت نسخ خطی، عکاسی و تهیه میکروفیلم، صحافی، جلدسازی و… در این مجموعه وجود دارد.

موزه

موزه ملی ملک از ۷ مجموعه سکه، آثار هنری، هنر لاکی، تمبر، فرش، بانو ملک و آثار خوشنویسی تشکیل شده است. این مجموعه در خیابان امام خمینی تهران (سپه) جنب ساختمان امور خارجه قرار دارد.

سردر باغ ملی

راه دسترسی به مجموعه باغ ملی

این مجموعه در قلب تهران و خیابان امام‌خمینی واقع شده است. اگر قصد دارید با استفاده از خودرو شخصی به این مجموعه بروید، به یاد داشته باشید که این جاذبه در محدوده طرح ترافیک قرار دارد. پس برای استفاده از خودرو شخصی برنامه‌ریزی‌های لازم را انجام دهید. درصورتی‌که بخواهید از خطوط اتوبوس استفاده کنید، خود را به ایستگاه خیام برسانید. از آنجا با کمی پیاده‌روی به سردر باغ ملی خواهید رسید. برای تردد با مترو هم کافی است از خط 1 به ایستگاه امام‌خمینی بروید و با کمی پیاده‌روی خود را به باغ‌ملی برسانید. همچنین می‌توانید با استفاده از خط 2 به ایستگاه مترو حسن‌آباد رفته و با عبور از خیابان سی تیر به باغ ملی بروید.

نوشته های مشابه

یک نظر

  1. سلام
    باغ ملی خیلی جای دنج و زیباییه
    جون میده واسه تنهایی قدم زدن.خیلی ها نمیدونن که میشه رفت توش
    خیلی خوب کاری کردید که معرفیش کردید

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن