آیین و زیارت

محرم در گرگان؛ مراسمی خاص و زیبا و قدیمی

فهرست مطالب

آیین عزاداری شهادت حضرت اباعبدالله (ع) جزو مراسمات سنتی است که هرساله در دهه اول محرم در کشورمان برگزار می‌شود. مراسم محرم و روزهای تاسوعا و عاشورا معمولا با شکل نوحه‌خوانی‌ها و حرکت دسته‌های عزاداری، در قالب زنجیرزنی یا سینه‌زنی در ذهن اغلب ما نقش بسته‌اند. اگر در شهرهای دیگر ایران چهره کاملا متفاوتی از مراسم و آیین محرم ببینید، چکار می‌کنید؟ شاید شما هم مانند من با دوربین حاضر و آماده برای ثبت نحوه خاص برگزاری مراسم باشید. اگر شما هم مثل من علاقمندید که از این نوع تفاوت‌های فرهنگی و آیینی اطلاع پیدا کنید، با من در نابرو همراه باشید تا شما را به یکی از خاص‌ترین و متفاوت‌ترین مراسمات آیینی عزاداری ببرم که در ماه محرم در گرگان برگزار می‌شود و یکی از جاهای دیدنی گرگان است.

محلات تاریخی گرگان

برای رفتن به محرم گرگان اجازه بدهید کمی شما را با حال‌وهوای محلات قدیم گرگان آشنا کنم، زیرا چیزی که عزاداری در گرگان را متفاوت کرد، همین تمرکز اتفاقاتی است که در محلات قدیمی شهر گرگان می‌گذرد. در واقع عزاداری در شهر گرگان از آن نظر متفاوت است که همه اتفاقات درون بافت تاریخی و محلات دوازده‌گانه اتفاق می‌افتد.

شهر گرگان دوازده محله قدیمی دارد که با نام‌های نعلبندان، میدان عباسعلی، دباغان، سرپیر، سرچشمه، سبزه مشهد، میخچه گران، پاسرو، دربنو، دوشنبه‌ای، شازده قاسم، و میرکریم شناخته ی‌شوند. در مرکز هرکدام از این محلات تاریخی، یک میدان وجود دارد که ظاهرا در قدیم محلی برای تجمعات مردمی بوده و هنوز هم تمام مراسمات آیینی در این میدانگاه‌ها برگزار می‌شود. تکایا و مسجدهای هر محله در اطراف این میدان‌ها واقع شده‌اند.

عزاداری‌های ماه محرم در گرگان نیز مانند اکثر مناطق کشور شامل دسته‌های سینه‌زنی و نوحه‌خوانی می‌شود که از شب اول محرم شروع شده و تا روز عاشورا ادامه می‌یابد؛ اما موضوع به همین‌جا ختم نمی‌شود. گرگانی‌ها، علاوه‌بر آن، مراسماتی دارند که فقط مختص شهر خودشان گرگان است و در هیچ‌جای دیگری از ایران با این شکل و سیاق انجام نمی‌گیرد و همین تفاوت‌ها می‌تواند بستری برای جذب گردشگر از دیدگاه گردشگری آیینی باشد.

محرم در گرگان

مراسم آیینی توغ بندان محرم در گرگان

«توغ» میله‌ای است که در امامزاده پارچه‌ها و روسری‌هایی به آن می‌بندند و بعد در روزهایی که از قبل برای هر محله تعیین شده می‌برند و آن‌ها را در تکایای هر محله نصب می‌کنند. توغ نزد مردم گرگان احترام ویژه‌ای دارد. تا جایی که در ترکیب‌های چندنفره و با احترام آن را حمل می‌کنند و قبل از آویزان‌کردن در تکیه‌ها، جلوی آن گوسفند قربانی می‌کنند. تعداد گوسفندانی که جلوی یک توغ قربانی می‌کنند به پنج عدد گوسفند هم ممکن است برسد که همین قربانی‌کردن در پای توغ بازهم اهمیت و قداست آن را بیشتر آشکار می‌کند.

از نظر پیشینه تاریخی، توغ‌ها محل گردآمدن سپاه را نشان می‌دادند و داشتن توغ برای فرماندهان سپاه امری ضروری بوده است. در ایران استفاده از نوعی توغ از زمان صفویه به‌بعد در مراسم عزاداری مرسوم بوده است.

گفتیم که مراسم عزاداری محرم در گرگان در محلات و بافت تاریخی انجام می‌شود. مراسم توغ بندان طی چهار روز در داخل این بافت تاریخی انجام می‌شود و از روز چهارم تا هفتم محرم ادامه دارد. این چهار روز بین دوازده محله‌ای که قبلا نام بردم تقسیم شده‌اند.


در خاطرات مردم گرگان از قدیم این طور نقل شده که در زمان واقعه عاشورا، نامه‌ای از طرف امام حسین (ع) برای شیعیان گرگان آمد که امام در آن نامه مردم را به یاری و کمک خواستند.

روز چهارم ماه محرم اولین روز از مراسم توغ بندان محرم در گرگان است و این مراسم در محله مستقل میرکریم انجام می‌شود. روز پنجم محرم در محلات نعلبندان و پاسرو و میخچه‌گران، روز ششم در محلات سبزه مشهد و سرچشمه و سرپیر و دباغان، و روز هفتم در محلات میدان عباسعلی، دربنو، دوشنبه‌ای، و شازده قاسم توغ نصب می‌شود.

مراسم توغ بندان در بعضی از شهرهای شمالی هم اجرا می‌شود، اما در شکل و اندازه‌های بسیار کوچک‌تر و آن‌هم فقط در یک روز. گرگان تنها شهر در ایران است که مراسم توغ بندان در آن در طی چهار روز کامل انجام می‌شود و از روز چهارم تا هفتم محرم طول می‌کشد.

اینکه چرا این مراسم محرم در گرگان فقط در چهار روز انجام می‌شود، دقیقا مشخص نیست. این‌طورکه از گفته‌های قدیمی‌ها می‌توان فهمید ظاهرا زمان قاجار، برای این که توغ در کدام محله نصب شود، بین محلات مختلف اختلافات و دعواهایی انجام می‌گیرد. این اختلافات آن‌قدر ریشه‌دار می‌شوند که بزرگان و ریش‌سفیدان آن زمان برای این که حق هیچ محله‌ای پایمال نشود، حکم به اجرای مراسم در طی چهار روز می‌دهند. آن‌ها در واقع کاری می‌کنند که همه محلات بتوانند در اجرای مراسم شریک باشند.

همین وجود اختلاف و درگیری بر سر نصب توغ در محله‌ها ثابت می‌کند که مراسم توغ بندان در گرگان قداست و جایگاه ویژه‌ای داشته و با چه تعصبی انجام می‌شده و چه‌بسا که همین قداست و ارزش باعث شده است تا این مراسم در طی گذشت سالیان دراز همچنان با همان شکوه و عظمت قبل در شهر گرگان اجرا شود.

محرم در گرگان

فلسفه توغ بندان

اما فلسفه این توغ بندان محرم در گرگان و این که چرا از سال‌ها پیش تاکنون هنوز انجام می‌شود هم شنیدنی است. در گذشته علم‌ها و پرچم‌ها نماد یک سپاه یا لشکر بودند که نگهداری از آن‌ها به دلاورترین فرد سپاه سپرده می‌شد. علم‌ها نباید به زمین می‌افتادند، چون افتادن آن‌ها به‌منزله شکست سپاه بود. در روز عاشورا حضرت ابوالفضل (ع) علمدار سپاه امام حسین (ع) بود و زمانی که برای آوردن آب به فرات رفت، در راه برگشت، با سپاهیان یزید برخورد کرد و در این مبارزه، ایشان تا لحظه آخر و تا زمانی که هر دو دستش قطع نشده بود پرچم سپاه را به زمین نینداخت و حالا این توغ نماد همان پرچمی است که در دستان حضرت عباس (ع) بوده و یادآور دلاوری‌های علمدار کربلاست.

شاید برایتان جالب باشد بدانید که بعد از عاشورا، وقتی در شهر گرگان قدم می‌زنید، در سر هر مسجد یا تکیه‌ای، حتی در سایر قسمت‌های شهر، حداقل یک توغ کوچک میبینید که آویزان شده است و شاید بتوان گفت این یک نمادی از محرم در شهر گرگان است. اما گرگانی‌ها توغ‌های بزرگ‌تر و باشکوه‌تر را طبق آیین و رسوم گذشته در همان تکایای بافت تاریخی نصب می‌کنند.

این توغ‌ها در روز 28 صفر و طی مراسمی که با تجمع مردم همراه است، از بالای تکیه‌ها به پایین آورده می‌شود و مردم پارچه‌های نصب‌شده روی آن را در تکه‌های کوچک به عنوان تبرک با خود به خانه می‌برند. شاید داخل جانماز مادربزرگ‌ها این تکه‌پارچه‌های تبرکی را دیده باشید. راستی این را هم اضافه کنم که مراسم آیینی توغ بندان گرگان به‌عنوان میراث معنوی (ناملموس) در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

محرم در گرگان

مراسم چهل منبره یا پامنبری در گرگان

این مراسم در شب تاسوعا انجام می‌شود. مراسم پامنبری از قدیم در شب تاسوعا در کوچه و گذرهای محلات استرآباد قدیم انجام می‌گرفت و از نسلی به نسل بعد انتقال می‌یافت و به‌نوعی نشان از اصالت خانوادگی داشت. در طی سال‌ها مراسم همچنان با کمی اختلاف در محلات قدیم گرگان با همان شوروحال اجرا می‌شود. خانواده‌های اصیل و قدیمی ساکن در بافت تاریخی که معمولا همگی یک منبر درون خانه‌ خود دارند، در شب تاسوعا منبر خود را از خانه بیرون می‌آورند و جلوی در یا داخل حیاط منزل قرار می‌دهند. روی این منبرها معمولا یک طشت کوچک برای قراردادن شمع‌ها می‌گذارند و در کنار آن هم ظرف‌های غذای نذری که معمولا قورمه‌سبزی است قرار می‌دهند.

در این خانه‌ها در این شب یکسره باز است و همه می‌توانند به درون حیاط بروند و شمع روشنی را روی منبر آن خانه و درون طشت قرار دهند. نذری‌ها اکنون کمی متفاوت است و من در شب تاسوعای گرگان، انواع و اقسام خوراکی‌ها از قورمه‌سبزی گرفته تا ساندویچ‌های نان و پنیر و خرما و چای و شربت و حلیم را در خانه‌هایی که منبر داشتند مشاهده کرده‌ام. در واقع تمام خانه‌هایی که منبر دارند نذری هم دارند.

شب‌های تاسوعا از دوران کودکی در ذهن من با تماشای دسته‌های عزاداری شکل گرفته است که پر بودند از صدای نوحه‌خوان‌ها و طبل و سنج و صدای برخورد زنجیرهای سنگین بر پشت عزاداران. اما شب تاسوعا در بافت تاریخی گرگان پر از سکوت است. وقتی در این شب در محلات قدیمی گرگان قدم می‌زنید، احساس می‌کنید به درون سریال‌‌هایی شبیه «شب دهم» رفته‌اید، درست با همان لوکیشن و با همان سکوت شبانه‌ای که فقط صدای جیرجیرک‌ها را در آن می‌توان شنید.

محرم در گرگان

در این شب محرم در گرگان به‌ویژه بافت تاریخی آن، هیجان و جنب‌وجوش مردم برای رفتن پای منبرها موج می‌زند. رسم بر این است که هرکسی می‌بایست به پای چهل منبر برود و درون طشت‌هایی که روی منبرها قرار گرفته شمعی را روشن کند و آنجا  قرار دهد. مردم در کوچه‌ها قدم می‌زنند و خانه‌هایی را که در آن‌ها منبر برپاست پیدا می‌کنند. سپس داخل حیاط آن‌ها می‌روند و روی منبرشان شمع روشنی را قرار می‌دهند و نذری اهل خانه را می‌خورند. دوباره در کوچه‌های قدیمی به‌دنبال منبر دیگری به راه می‌افتند. به‌اعتقاد مردم، روشن‌کردن چهل شمع در پای چهل منبر باعث روای حاجت و رسیدن به آرزوها می‌شود. جالب اینجاست که خریدوفروش شمع در این شب‌ها رونق خوبی دارد و افراد زیادی در آن اطراف در حال خری جعبه‌های شمع هستند.

مراسم آیینی دسته چوبی در گرگان

قبل از توضیحات درباره مراسم دسته چوبی در گرگان، اجازه دهید اول کمی درباره پیشینه تاریخی آن صحبت کنم.

در خاطرات مردم گرگان از قدیم این طور نقل شده که در زمان واقعه عاشورا، نامه‌ای از طرف امام حسین (ع) برای شیعیان گرگان آمد که امام در آن نامه مردم را به یاری و کمک خواستند. در میان مردم تنها یک نفر بود که می‌توانست عربی بخواند و نام او مصطفی بود. مصطفی به بالای سکوی تکیه محله دربنو رفته و نامه را برای مردم می‌خواند.

شیعیان پس از شنیدن درخواست کمک امام، هرکدام نیزه‌ای در دست می‌گیرد و با اسب یا پیاده به طرف کوفه و کربلا حرکت می‌کنند. اما دیر می‌رسند و همان حوالی قم متوجه می‌شوند که امام حسین (ع) شهید شده است. این سپاه از سمت گرگان به شکل نظامی حرکت کرده و سرودهای خاصی می‌خواندند و بعد از وصول خبر شهادت امام و یارانش در بالای نیزه‌های خود پرچم سه‌گوش سیاه‌رنگی نصب کردند و برسر و سینه زده و یک پا را به زمین می‌کوبیدند و اینچنین نوحه می‌خواندند: وای عزایی شده، امر الهی شده، به دشت کرب و بلا حسین فدایی شده… .

محرم در گرگان

این سومین اتفاق متفاوتی است که در ماه محرم در گرگان شاهدش هستیم. این مراسم در غروب روز عاشورا و بعد از نماز مغرب انجام می‌شود. مانند دو مراسم قبل، تمرکز عزاداری در محلات قدیمی گرگان است. هر محله برای خودش یک دسته عزاداری دارد که به‌طور جداگانه مراسم دسته چوبی را اجرا می‌کنند. دسته مربوط به هر محل در محل خودش آماده شده و به سمت محلات دیگر حرکت می‌کند؛ مثلا دسته‌ محله میخچه گران با پوشیدن لباس مشکی و بستن شال سبز به دور کمر آماده می‌شوند و بعد به محلات دوشنبه‌ای، دربنو، سرچشمه و سایر محلات می‌روند. در هر دسته تعدادی مشعل‌دار وجود دارند که مشعل‌های بزرگی که داخل آن آتش هست را حمل می‌کنند. این مشعل‌ها در انتهای چوبهای بلندی قرار گرفته‌اند.

سایر عزادارانی که با دسته همراه هستند یک چوب بلند ساده در دست دارند که گاهی در سر آن، پرچم سه‌گوش کوچکی نصب شده است. هر دسته ابتدا در میدانگاه محله خود ایستاده و همان سرود وای عزایی شده را به شکل حماسی می‌خوانند.

محرم در گرگان

در دسته‌های بعضی محلات به‌جای سرود حماسی همان نوحه‌های قدیمی محرم در گرگان را اجرا می‌کنند، ولی نکته مشترک بین دسته‌ها این است که تمامی آن‌ها اول از محله خود حرکت می‌کنند و سپس به سایر محلات می‌روند و در قسمت میدانگاهی در هر محل کمی مکث کرده و بازهم همان اشعار حماسی یا نوحه‌ها را می‌خوانند و بعد به سمت محلات دیگر می‌روند. چوب‌هایی که نشانه عزاداری هستند در بعضی محلات نی‌های باریکی هستند که پرچم سه‌گوش کوچکی در انتهای آن نصب شده است و یادآور همان واقعه ذکر شده از طلب یاری امام حسین از مردم گرگان و بعد شکل خاص عزاداری مردم است.

سخن آخر

من سعی کردم تصویری از مراسم محرم در گرگان را برای شما بازگو کنم. اما طبق همان جمله معروف، شنیدن کی بود مانند دیدن‌، از شما دعوت می‌کنم در سال‌های بعد در ایام محرم به گرگان بیایید و در کوچه‌پس‌کوچه‌های بافت تاریخی گرگان قدم بزنید و حال‌وهوای خاص و متفاوت عزاداری گرگانی‌ها را از نزدیک تجربه کنید. اینجا می‌توانید یک گردشگری مذهبی را با یک گردشگری تاریخی و فرهنگی ترکیب کنید و همه را یکجا ببینید که قطعا ارزشش را دارد.

نوشته های مشابه

‫2 نظرها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن