آیین و زیارت

محرم در بوشهر؛ عزاداری همراه با سازهای قدیمی

فهرست مطالب

با فرا رسیدن ماه محرم مردم بوشهر نیز مانند سایر شهرهای ایران، مراسم عزاداری سالار شهیدان را با شکوه هرچه تمام‌تر برگزار می­‌کنند. عزاداری مردم بوشهر برای ماه محرم از سابقه‌ای­ طولانی برخوردار است. شکل و نوع عزاداری نیز با باقی نقاط ایران تفاوت دارد. امروز در نابرو با من همراه باشید تا مراسم­‌های مهم عزاداری مردم برای محرم و دیدنی‌های بوشهر را با هم مرور کنیم.

محرم در بوشهر

با فرا رسیدن ماه محرم حسینیه­‌ها، مساجد و تکیه­‌های بوشهر سیاه­‌پوش می‌­شوند. مراسم عزاداری را بعد از نماز مغرب و عشا شروع می‌­کنند. اولین مرحله از مراسم عزاداری به روضه­‌خوانی اختصاص دارد. روضه­‌خوانی شب اول را برای فرا رسیدن ماه محرم و اهمیت این ماه درنظر می‌گیرند.

روضه‌­خوانی به‌همین‌ترتیب در شب­‌های بعد ادامه پیدا می‌­کند. شب دوم روضه­‌خوانی درمورد حضرت مسلم، شب سوم درمورد طفلان مسلم، شب چهارم درمورد حج­الوداع، شب پنجم درباره حر و شهادت او، شب ششم درمورد حضرت قاسم، شب هفتم درباره حضرت علی­‌اصغر، شب هشتم درمورد حضرت علی­‌اکبر، شب نهم درباره حضرت عباس و شب دهم درمورد امام حسین (ع) است. به‌این ترتیب محرم در بوشهر با نظم خاص خود شروع خواهد شد.

محرم در بوشهر

سنج و دمام

زمانی‌که روضه­‌خوانی رو به اتمام است، گروه سنج و دمام به کوچه کنار مسجدیا حسینیه رفته و منتظر پایان رسیدن روضه‌خوانی می‌­شوند. این گروه اصولا هفت، 9 یا 11 دمامو تعدادی سنج و یک بوق را همراه دارند. بعد از روضه‌­خوانی، مراسم باشکوه عزاداری بوشهر را شروع می‌کنند. صدای سنج و دمام با صدای بوق آغار می‌­شود.

بوق

بوق که به‌تنهایی یکی از سازهای محلی ایران است، فقط در فرهنگ بوشهر و آیین عزاداری امام حسین هنگام محرم در بوشهر به‌چشم می‌­خورد. یکی از بزرگان تکیه یا حسینیه بوق را می‌نوازد و درواقع شروع مراسم سنج و دمام را نشان می‌­دهد. در ادامه اما نوازنده بوق نیز با سنج و دمام­‌‌زنان همراهی می‌­کند.

بوق از شاخ بز کوهی ساخته می­‌شد؛ اما بوق­‌هایی که امروزه در منطقه بوشهر مورداستفاده قرار می­‌گیرند، از آلیاژهای مصنوعی و ساخت هند هستند. بوق صدای بسیار بلندی دارد و صدای آن بدون هیچ وسیله­ تقویت‌­کننده از راه دور نیز شنیده می‌­شود.


نکته جالب اینکه مراسم­‌ها از عصر شروع و تا نزدیکی صبح ادامه دارد. علت آن نیز گرمای هوا و زندگی شبانه­ است که مردم در این شهرها سپری می‌کنند.

محله­ بهبهانی­‌های بوشهر یکی از قدیمی­‌ترین بوق‌­ها را می‌نوازد. سر این بوق تاجی قرار دارد که از جنس نقره است و روی آن قلم­زنی‌­های زیبایی انجام داده‌اند. همچنین حلقه­‌ای­ مانند طوق دور بوق دیده می­‌شود. این بوق را مردم کشور هند ساخته‌اند. بوق محه بهبهانی‌­ها حدود ۱۰۴ سانتی‌­متر طول و ۸۶ سانتی‌­متر ارتفاع دارد. برای حفظ این بوق چند وقت یک‌بار آن را با روغن کنجد چرب می­‌کنند که مانع از ترک خوردن آن می‌­شود.

به‌طورکلی بوق فقط می­‌تواند دو یا سه نت را اجرا کند. بوق‌­زنان بداهه‌­نوازی می­‌کنند و با تغییر فشار هوا و فاصله لب با ورودی هوا صداهای مختلفی می­‌سازند. بوق را می‌توان یکی از اصلی‌ترین آلات موسیقی برای برگزاری مراسم محرم در بوشهر دانست.

محرم در بوشهر

سنج

سنج یکی دیگر از سازهای موجود در مراسم عزاداری بوشهری‌ها به‌شمار می‌آید. این ساز شامل دو سینی فلزی مدور با قطرهای ۳۰ یا ۴۰ سانتی­‌متر است که به‌­هم کوبیده می­‌شوند. در قسمت مرکزی سنج دسته­ چوبی که با چرم پوشیده شده قرار دارد که نوازنده آن را در دست می‌­گیرد. اصولا دسته سنج را با پارچه می‌­پوشانند تا صدای سنج بر اثر برخورد با دست تغییر نکند. این ساز نیز از هند وارد ایران شده است. نوازندگان سنج لبه‌­های سینی سنج را روی یکدیگر می‌­گذارند یا یکی از سینی‌­ها را روی سینی دیگر سر می‌دهند.

دمام

دمام ساز کوبه‌­­ای معروف جنوب ایران است. دمام درواقع طبلی محسوب می‌شود که آن را به‌شکل استوانه ساخته‌اند. ظاهرا نام دمام را از صدای آن گرفته‌­اند. دمام بخش­‌های مختلفی دارد؛ ازجمله پیپ یا بدنه­ استوانه‌­ای شکل دمام. پیپ قطعه‌­ای از تنه درخت است. درون آن را خالی می‌­کنند و سطح آن را صیقلی کرده و برای استحکام روی آن روغن ورنیس می‌­زنند.

چمبره از جنس میله‌­های باریک فلزی است که برای قابل انعطاف کردن آن را مدتی در آب قرار می‌­دهند. بعد دور آن پارچه می‌­پیچند. قطر آن اصولا سه سانتی‌­متر طول دارد. هر دمام چهار چمبره را شامل می‌شود که اندازه­ آن‌ها دوبه‌دو یکسان است. چمبره­‌ها برای نگهداری از دمام ساخته می‌­شود و توسط بندی که در آن می‌­گذارند، پوست دمام را کشیده و دمام را کوک می­‌کند. بندهایی که برای ساخت دمام استفاده می­‌شوند، معمولا از درخت خرما یا نارگیل هستند. این بندها دور دمام به شکل Y قرار می‌­گیرد.

نوازنده دمام با چوبی از جنس شاخه­‌های درخت خرما روی آن صدا را ایجاد می­‌کند. این چوب­‌ها اصولا ۳۰ الی ۴۰ سانتی­‌متر هستند و در دست راست نوازنده قرار می­‌گیرند. نوازندگان به طرف دیگر دمام با دست ضربه می­‌زنند. نواختن دمام نیز مانند سنج و بوق، بداهه‌­نوازی است.

مراسم سنج و دمام

همان‌طورکه گفته شد مراسم محرم در بوشهر با سنج و دمام و صدای بوق آغاز می­‌شود. هر محله­ بوشهر یک گروه سنج و دمام به‌خصوص دارد. مراسم بعد از اتمام روضه­‌خوانی شروع می‌­شود. صدای سنج و دمام به اهالی محل اعلام می‌­کند که مراسم سینه­‌زنی به‌زودی آغاز خواهد شد. به‌گفته مردم محلی صدای سنج و دمام در فرد شنونده حسی ایجاد می­‌کند که می‌­تواند یک تنه به جنگ دشمن برود.

محرم در بوشهر

ریتم دمام هنگام راه رفتن و ایستادن متفاوت است. این مراسم یک ساعت به‌طول می‌­انجامد و حین مراسم نوازندگان دمام، سنج و بوق تغییر می‌کنند. گفته می‌­شود هر کسی به نیت متفاوت می‌­تواند سنج و دمام یا بوق را به صدا درآورد. بهترین نوازنده نیز کسی است که با دیگر سازها هماهنگ شود و بداهه‌نوازی بهتری داشته باشد. سرعت ریتم از ابتدا تند نیست؛ اما با ادامه مراسم ریتم سریع‌تر خواهد شد. نوازندگان اتمام مراسم را نیز با صدای بوق اعلام می‌­کنند.

سینه‌­زنی سنتی بوشهری­‌ها

بعد از اتمام مراسم سنج و دمام، مداح (میان مردم بوشهر به پیشخوان معروف است) میان حسینیه یا تکیه رفته و شروع به خواندن نوحه می‌­کند. حسینیه­‌ها و تکایا در بوشهر به‌شکل دایره یا مربع هستند. در مرکز آن‌ها سکوی دایره­‌ای شکلی قرار دارد که جایگاه پیشخوان است. سینه‌­زنان آرام‌آرام دور پیشخوان حلقه می‌­زنند. حلقه­‌ها که به بُر معروف‌­اند، توسط بُرساز یا سینه‌­گردان منظم می‌­شوند. سینه‌­زنان با دست چپ کمر فرد کناری را گرفته و با دست راست سینه می­‌زنند. آن‌ها با هر ضرب سینه پای خود را حرکت می­‌دهند و به این شکل دور پیشخوان می‌­چرخند.

اوج سینه­‌زنی بوشهر، اعلام واحد توسط پیشخوان یا نوحه­‌خوان است. این مراسم در آخرین لحظات سینه‌­زنی اجرا می‌شود که سینه­‌زنان روی پای راست ضربه می‌­زنند و نوحه‌­خوان واحد را طبق روز عزا می‌­خواند. شروع واحد با اعلام پیشخوان خواهد بود. در این قسمت سینه‌­زنان پای راست خود را عقب می‌گذارند و درحالی‌که خم شده­‌اند، دست راست را تا نزدیک زمین پایین می‌­برند. آن‌ها با چرخش دست را بلند می‌­کنند و به‌صورت هماهنگ سینه می‌­زنند. سکوت هنگام سینه‌­زنی بوشهری‌­ها بسیار معروف است. در این لحظات نوحه‌خوان سکوت می­‌کند و فقط صدای ضربه دست به سینه­ سینه‌­زنان شنیده می­‌شود.

سینه­‌زنی بوشهری‌­ها از بالا به حرکت موج دریا شباهت دارد. حرکت دست­‌ها و پاهای سینه‌­زنان درست مانند موج دریا است که به‌سمت بالا و پایین در حرکت هستند. پیشخوان نیز همچون ناخدا میان سینه‌­زنان می‌­ایستد و آن‌ها را هدایت می­‌کند. این مراسم به ثبت ملی رسیده و جزو مشهورترین آیین عزاداری ایران محسوب می­‌شود.

محرم در بوشهر

هیا مظلوم یا یزله

مردم بوشهری مراسم هیا مظلوم یا یزله را در شب تاسوعا و عاشورا انجام می­‌دهند. بعد از اتمام مراسم سینه­‌زنی، عزاداران کمر فرد جلویی را گرفته و یک صف درست می‌­کنند. گروه ابتدا به‌آرامی قدم برداشته و نوحه‌­هایی در مدح امام حسین و یارانش می‌­خوانند. گروه بعد از طی مسافتی می­‌ایستند و دایره‌­وار و خمیده به‌سمت مرکز شروع به سینه‌­زنی می­‌کنند. گاهی این مراسم به بیرون از حسینیه یا تکیه نیز کشیده می‌­شود. اما به‌طورکلی مردم بوشهر همه مراسم‌­های خود را در تکیه یا حسینیه برپا می‌­کنند.

چهار محله بوشهر

در ماه محرم مراسم­‌های عزاداری در مسجد و حسینیه­‌های مختلفی برگزار می‌­شود؛ اما مراسم‌­هایی که در چهار محله بوشهر اجرا می‌­کنند، از همه معروف‌­تر و قدیمی‌­تر هستند. این محله‌­ها شامل محله بهبهانی‌­ها، شنبدی‌­ها، کوتی­‌ها و دهدشتی‌­ها است. این محلات در بافت قدیم بوشهر قرار دارند و هر محله برای خود مسجد، حسینیه و تکیه مخصوص به خود را برپا می‌کند.

مختک یا گهواره علی‌­اصغر

مَختک در حسینیه­‌های زنان بوشهری­ دیده می‌­شود. مختک درواقع گهواره‌ای چوبی است که با تور سبز پوشانده شده و مردم محلی آن را منتسب به حضرت علی‌­اصغر می‌­دانند. عروسک یا چوبی را با پارچه سبز می‌­پوشانند و داخل گهواره قرار می‌­دهند که درواقع شبیه پیکر حضرت علی‌­اصغر است. در ماه محرم زنان دور مختک گرد می‌­آیند و با تکان دادن مختک شروع به  نوحه‌­خوانی و لالایی می‌­کنند. این گهواره در مراسم مربوط به محرم در بوشهر شهرت دارد.

محرم در بوشهر

حضرت قاسم میان مراسم بوشهری­ها

در روز هفتم و گاهی هشتم ماه محرم مراسمی در بوشهر برای حضرت قاسم گرفته می­‌شود. این مراسم را زنان بوشهری برگزار می­‌کنند. در این مراسم نوحه‌­خوان با روضه‌­خوانی مراسم را شروع می‌­کند و زنان بوشهری دور آن حلقه می‌­زنند و شروع به سینه‌­زنی می‌­کنند.

میان مراسم به‌صورت نمادین سینی‌هایی حاوی شمع، شیرینی و حنا وارد حسینیه می­‌شود. در این زمان زنان شروع به کل کشیدن می­‌کنند و بر سروصورت خود می‌­کوبند. این مراسم برای حضرت قاسم است که بوشهری‌ها او را داماد ناکام و جوان روز عاشورا می‌دانند. بعد از خروج سینی­‌های شیرینی مراسم با سینه‌­زنی ادامه پیدا می‌­کند. در انتهای مراسم نیز با چای، شیرینی و میوه از عزاداران پذیرایی می‌­شود.

محرم در بوشهر

آیین شمع­زنی

مراسم شمع‌­زنی یکی از قدیمی‌­ترین مراسم­‌های عزاداری مردم بوشهر است. این مراسم در شب عاشورا برگزار می‌­شود. در این شب میان کوچه‌­های قدیمی بوشهر و کنار مکان‌های مقدس منبری به رنگ سیاه یا سبز برپا می‌­کنند. روی هر پله از این منبر گِل می‌­ریزند تا عزاداران به‌راحتی بتوانند شمع خود را روشن و روی آن قرار دهند. کنار این مراسم بانی­‌ها میان مردم شربت و شیرینی پخش و به‌یاد درگذشتگان دعا می­‌کنند.

سخن نهایی

مراسم عزاداری مردم برای محرم در بوشهر باتوجه به فرهنگ زندگی مردم آن شهر اجرا می‌شود. نکته جالب اینکه مراسم­‌ها از عصر شروع و تا نزدیکی صبح ادامه دارد. علت آن نیز گرمای هوا و زندگی شبانه­ است که مردم در این شهرها سپری می‌کنند. همچنین در این شهر مراسم عزاداری به‌شدت درونی است و تا به حسینیه یا تکیه نزدیک نشوید، صدایی از مراسم نخواهید شنید. به‌جز سنج و دمام که هدف از آن خبر دادن به مردم شهر برای شروع سینه‌­زنی است.

اگر تجربه شرکت در این مراسم آیینی را دارید، نظراتتان را با نابرو به‌اشتراک بگذارید.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن