تاریخ و تمدن

مسجد و مدرسه مستوفی رشت؛ یادگاری از سال‌های دور

فهرست مطالب

در گذشته آموزش و پرورش بر بنیان‌های دینی تکیه داشته و تأکید بر مساجد و آموزه‌های مذهبی در مکتب‌خانه‌ها و این مدارس بیشتر بوده است. بر همین اساس بوده که مکاتب و مدارس کنار مساجد ساخته و برپا می‌شدند. مدارس حوزه علمیه نیز از همان دسته مراکز دینی بودند که کنار مساجد با اتاق‌هایی برای طلاب با هدف آموزش مسائل دینی و مذهبی و البته مهیا ساختن مکانی برای مطالعه ساخته شده‌اند. شهر رشت در قدیم شامل محله‌هایی می‌شد و هر محله برای خود مسجد، حمام، مکتب‌خانه و حتی گورستانی داشته است. محله «بازار» یا همان خیابان «بحرالعلوم» نیز از آن دسته محله‌های قدیمی شهر رشت است که این بار با نابرو همراه شدیم و به مدرسه مستوفی از دیدنی های رشت واقع در یکی از کوچه‌های خیابان مطهری سری زدیم.

جاذبه های مسجد و مدرسه مستوفی رشت

تاریخچه مختصری از مسجد و مدرسه‌ مستوفی

یکی از بازماندگان خاندان سمیعی رشت، به نام آقای مستوفی سمیعی در اواخر دوره قاجار این مکان را برای تحصیل و نمازگزاری طلاب تأسیس کرد.

این بنا در دوره قاجار ساخته شده و دارای مسجدی زیباست که از زمان فتحعلی‌شاه قاجار تا به امروز با مرمت‌هایی توانسته است پابرجا بماند. این مسجد از آنجا که گنبد و مناره ندارد، بیشتر در محراب، دیوار پشت آن و بالای پنجره‌ها از کاشی‌کاری و تزییناتی استفاده شده و مانند بقیه مساجد از کاشی‌کاری و گچ‌بری زیاد خبری نیست.


مسجد و مدرسه مستوفی فاقد مناره و گنبد است و تنها محرابی و کاشی‌کاری‌هایی در اطراف آن و درِ ورودی مسجد دیده می‌شود.

از ویژگی‌های این بنای زیبا می‌توان به رنگ زیبای آجر‌های به‌کاررفته در خود بنا و یکی از دیوار‌ها اشاره کرد. همچنین کاشی‌های هفت‌رنگی که یکی از نشانه‌های اصلی بنا‌های دوره قاجار است، در اینجا دیده می‌شود. رنگ‌های زرد و آبی و طرح‌های ریز و درشتی که در کتیبه بزرگ داخل حیاط این مدرسه دیده می‌شود، از تماشایی‌ترین چیز‌هایی است که در هیچ جایی ندیده‌ام. گل و بوته‌های آبی لاجوردی در زمینه زرد خورشیدی یکی آن مناظری است که در لحظه اول ورود به این حیاط انسان را جذب می‌کنند.

مسجد و مدرسه مستوفی رشت

مسجد مستوفی کجاست؟

این بنا بین مسجد «بادی‌الله» و مسجد «صفی» در کوچه‌ای تقریبا تنگ به سبک کوچه‌های آشتی‌کنان قرار گرفته است که کوچه نیز به نام همین مسجد و مدرسه است.

در شهر رشت ممسجد و درسه مستوفی دیگری نیز در محله «استادسرا» قرار دارد که شباهت‌هایی نیز به این مدرسه دارد. به‌دلیل نداشتن کتیبه‌ای با تاریخ درج‌شده بر آن، نمی‌توان تاریخ دقیقی از ساخت این مدرسه نام برد. اما شواهد و مشخصات بنا نشان‌دهنده دوران قاجار است.

مسجد و مدرسه مستوفی رشت

مشخصات بنای مدرسه مستوفی

بنای اصلی مدرسه مستوفی با آجر‌هایی به رنگ نارنجی دلبری پوشیده شده و نکته خوبی که در اولین نگاه به چشم می‌خورد تمیزی و یکدست بودن پوشش آجری و چوب سقف مسجد است که هنوز سفال‌های عنابی روی آن تماشایی‌اند.

در اطراف در مسجد کاشی‌های آبی خوش‌رنگ و لعابی دیده می‌شود و وجود داربست‌ها و آقایان گچ‌کار خبر از بازسازی دوباره این مکان را می‌دهند.

جاذبه های مسجد و مدرسه مستوفی رشت

مدرسه مستوفی، بازمانده‌ای تنها

این مدرسه در کنار مسجد با درِ جدا ساخته شده است. حیاطی بزرگ دارد که به‌دلیل مرمت مسجد از آن غافل شده‌اند و گیاهان و علف‌های هرز همه‌جا را گرفته است. دور تا دور حیاط حجره‌هایی است با شماره اتاق و یک سری وسایل اولیه که احتمالاً برای طلاب مهیا شده بود.

متأسفانه کاشی‌های هفت‌رنگ زیبای دیواری‌اش در پوششی از خاک پنهان شده‌اند و در سکوت اینجا به خواب رفته‌اند. حوضی در وسط حیاط است که با بازسازی ناشیانه‌ای کاشی‌های قدیمی از بین رفته و سنگ گرانیت جدید جایش را گرفته و طاقچه بزرگی از سقف تا به پایین پر از کتاب‌های قدیمی است. کتاب‌ها روی هم انبار شده و ریخته‌اند روی زمین، برگه‌های نیمه‌پاره و جنازه‌های کتاب‌ها صحنه ناخوشایندی را جلوی چشم می‌آورد.

نکته امیدوارکننده اینجا، کتیبه بزرگ دیواری روشن است. کاشی‌های پر نقش و نگاری با محوریت رنگ زرد یکی از دیوار‌های این حیاط را پوشانده که آرزو می‌کنم تا در این رطوبت و نم عمر‌شان تمام نشود و زودتر نوبت بازسازی‌شان برسد.

کتاب های بیرون ریخته و بی نظم

معماری بنا مدرسه مستوفی

مسجد و مدرسه مستوفی فاقد مناره و گنبد است و تنها محرابی و کاشی‌کاری‌هایی در اطراف آن و درِ ورودی مسجد دیده می‌شود. برخلاف ساختمان‌های مناطق شمال ایران که بیشتر برونگرا هستند، اینجا تحت‌تأثیر مساجد و مدارس دوره خود به‌صورت درونگرا ساخته شده است. یعنی تزئینی در بیرون بنا دیده نمی‌شود، بلکه تمام زیبایی در داخل بنا و پشت این دیوار‌های آجری پنهان شده‌اند. تنها پنجره‌های شمالی به‌سمت کوچه است و حتی عظمت و زیبایی کاشی‌های هفت‌رنگ هم در حیاط داخلی مدرسه جا دارد.

چند کتیبه بالای محراب و دیوار شمالی مسجد نیز با عنوان «لااله‌الاالله» و خط بنایی وجود دارد. باوجود سادگی این بنا و زیاده‌روی نکردن در تزئینات، باز هم همین چند کتیبه و کاشی‌های رنگی در کنار هم از ارزش والایی برخوردارند و توانسته‌اند با گذشت سال‌ها و حتی متروکه ماندن این مدرسه، هنوز هم ابهت خود را حفظ کنند.

در برخی از مساجدمدرسه‌ها اتاقی برای خادم یا سرایدار نیز بنا می‌کردند که مدرسه مستوفی از آن دسته مدارس است. حیاط اصلی، اتاق‌های دور آن برای طلاب، اتاق ضلع جنوبی برای سرایدار، حوض وسط و کتیبه بزرگ بر دیوار پشت محراب مسجد، وضوخانه، شبستان مخصوص آقایان از مشخصات اصلی این مدرسه‌مسجد مستوفی است.

در انتهای کوچه مستوفی رشت، مدرسه‌ای خاموش و دلباز در کنار مسجدی منتظر دست‌هایی مهربان نشسته است که او را دریابند. اگر گذرتان به مسجد کوچک و زیبای مستوفی افتاد، حیاط مدرسه و کاشی‌های لاجوردی‌اش را فراموش نکنید.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن