تاریخ و تمدن

بوشهر و کاروانسرای مشیرالملک؛ گنجینه‌ای با سرگذشت شنیدنی

فهرست مطالب

در سال 1250 خورشیدی هنگامی که حاج میرزا ابوالحسن‌خان مشیرالملک دستور ساخت کاروانسرایش را در برازجان می‌داد، هیچ‌گاه فکرش را هم نمی‌کرد این مکان به چنان سرنوشتی شود. اکنون همراه با شما نابرویی‌ها کنکاشی در سرگذشت بنای شگفت انگیز کاروانسرای مشیرالملک از جاذبه های گردشگری بوشهر می‌کنیم، با ما بمانید.

کاروانسرای مشیرالملک کجاست؟

استان بوشهر سرزمینی با حال‌وهوای عجیب است که در آن قدمت، صنعت و طبیعت به‌طور مسالمت‌آمیز کنار یکدیگر جمع شده‌اند. در این میان کاروانسرای مشیرالملک برازجان از آن دسته بناهاییست که سرگذشتش مانند زیبایی بنایش در خور توجه و تحسین است.

هنگامیکه از بوشهر حدود 62 کیلومتر را در جاده‌ای صاف و اتوبانی طی کنید، در محدوده شهرستان دشتستان به برازجان می‌رسید. زمانی که به میدان شهید چمران می‌رسید، در قسمت غربی میدان، چشمانتان درگیر بنایی سپید رنگ و با ابهت می‌شود که گلکاری‌های محوطه ورودی، آن را چشم‌نوازتر هم کرده است. اگر با خودروی شخصی به این مکان آمده‌اید، می‌توانید آن را در کوچه همجوار بنا پارک کنید و خود را به ورودی بنا برسانید.

کاروانسرای مشیرالملک در بوشهر

ورودی کاروانسرا

فضای وسیعی مقابل ورودی عمارت وجود دارد که آن را با نیمکت‌های زیبا و باغچه‌ گل‌های رنگارنگ آراسته‌اند. همچنین دو طرف درب ورودی، هر سمت شش حجره وجود دارد که بعضی از مسافران در آنها اطراق کرده بودند. در مقابل درب بزرگ ورودی که قرار میگیرید بالای درب، کتیبه‌ای با خط نستعلیق می‌بینید که عبارت «کاروانسرای مشیرالملک» روی آن نقش بسته است.

دو برج دیدبانی در گوشه‌های ضلع ورودی عمارت قرار دارد که با دالبرهای سنگی زیبایی تزیین شده‌اند. همچنین سازه ورودی که به استادی هرچه تمام‌تر با سنگ‌های سپید ساخته شده، اشتیاقتان را برای ورود دوچندان می‌کند. بعد گذر از درب یا همان دروازه به حیاط وسیعی می‌رسید که در چهار طرف خود بناهایی دارد. به‌لطف ساختمان‌های دورتادور، حیاط در حصار بناها قرار گرفته است.

کاروانسرای مشیرالملک در بوشهر

گشتی در بنای کاروانسرا و تماشای معماری

سبک معماری به بناهای چهار ایوانی شبیه است؛ چراکه وسط  هر ضلع این عمارت که به صورت مستطیل ساخته شده، می‌توانید یک ایوان ببینید که در دو طبقه ساخته شده‌اند.


کنج‌های حیاط این کاورانسرا راه پله‌هایی وجود دارد که از آنجا می‌توان به پشت بام و برج‌های دیده‌بانی دسترسی پیدا کرد. پشت بام هم برای خودش دیدنی است.

اتاق‌هایی که دورتادور حیاط ساخته شده، وظیفه اتصال ایوان‌ها به یکدیگر را بر عهده دارند. یک فضای دومتری جلوی اتاق‌ها وجود دارد که پس از عبور از آن به درب  ورودی می‌رسید. در این فضای دو متری طاقچه‌هایی را هم فرم طاق ورودی اتاق‌ها ساخته‌اند که علاوه‌بر کارایی، زیبایی آنجا را نیز دوچندان کرده است.

اکثر اتاق‌ها فضایی بین 9 تا 12 متر دارند. از  داخل یکی از اتاق‌ها، در مسیر پشت بنا قرار خواهید گرفت و می‌توانید به سالنی طولانی و دالان‌دالان برسید. از آنجا که بنای کاروانسرای مشیرالملک در حال بازسازی است (بهار 99)، وجود مصالح در گوشه‌وکنار آن تردد را برایتان سخت خواهد کرد. البته بعید به نظر می‌رسد که تا چندین سال آینده بازسازی و مرمت این بنا تمام شود.

جاذبه های کاروانسرای مشیرالملک در بوشهر

هرچند متر که پیش بروید روی دیوارها اثری از تاریخ‌های مختلف و اسامی مختلف خواهید دید که کنجکاویتان را هر چه بیشتر بر خواهد انگیخت؛ چراکه خود بنا به اندازه کافی سؤال برانگیز است.

در شمال عمارت از داخل سالن به بن‌بست می‌خورید. اینجای انتهای راهروگردی در کاروانسرای مشیرالملک است و دربی آهنین جلویتان را سد می‌کند. روی درب دریچه‌ای کوچک خودنمایی می‌کند؛ اما این دریچه به خوبی در جای خود محکم شده و نمی‌توان به آن سمت در دید داشت. اگر بتوانید از درزش به داخل نگاهی بیاندازید هم جز سیاهی چیزی نمی‌بینید.

من با آنچه که دیدم سؤال‌های ذهنم بیشتر و بیشتر شد، چراکه علائم روی در و دیوار، درب‌های آهنی و… برای یک کاروانسرا چنان منطقی نیست. دنبال یافتن جواب‌ها رفتم سراغ مسئول حفاظت از بنا که از خوش‌شانسی اطلاعات جامعی در مورد بنا داشت.

کاروانسرای مشیرالملک در بوشهر

مراحل ساخت کاروانسرای مشیرالملک

حاج میرزا ابوالحسن‌خان مشیرالملک که از بازرگانان و خیرین منطقه بود در سال 1250 خورشیدی اقدامات ساخت کاروانسرا را در برازجان که مسیر تجاری شیراز به بوشهر بود، انجام داد. او دستور ساخت کاروانسرای مشیرالملک را به معمار معروف آن زمان محمد رحیم شیرازی که سازنده پل مشیر و کاروانسرای دالکی بود، داد.

حاج رحیم این کاروانسرا را در زمینی به مساحت 7000 مترمربع و زیر بنای حدود 4200 مترمربع با مصالحی از جمله تخته سنگ‌های بزرگ و کوچک سپید رنگ، گچ و ساروج احداث کرد.

کاروانسرای مشیرالملک در بوشهر

این کاروانسرا 68 اتاق برای شاه نشین، مکان پخت‌وپز، مکان نگهداری احشام و حیاط دارد. در آن زمان این عمارت با مبلغ 40 هزار تومان و به سبک معماری دوره زندیه در کمال زیبایی و ابهت ساخته شد.

سرگذشت کاروانسرای مشیرالملک

کاروانسرا بعد از آماده شدن به مدت 50 سال با کاربری اصلی خود که همان پناه دادن و خدمات به تجار و مسافران بود فعالیت کرد تا سال 1300 خورشیدی که محل استقرار نظامیان گردید. این استقرار 35 سال به طول انجامید و سپس در دوره پهلوی این عمارت در اختیار شهربانی قرار گرفت. شهربانی هم آن را به زندان تبدیل کرد.

معماری کاروانسرای مشیرالملک در بوشهر

از این زمان به بعد کاروانسرای مشیرالملک که کاربری اصلی خود را از دست داده بود؛ تعریف جدیدی پیدا کرد و برای اشخاص سرشناسی که در آن زمان با حکومت وقت به مبارزه و مخالفت پرداخته بودند، به عنوان تبعیدگاه مورد استفاده قرار گرفت. این کاروانسرا به خاطر آب‌وهوای شرجی و گرم منطقه به‌عنوان جهنمی برای زندانیان سیاسی کاربرد داشت.

بعد از تغییر کاربری کاروانسرا از  آن با نام دژ یاد می‌کردند. به‌طوری‌که دژ برازجان یادآور دوران سختی برای تبعیدشدگان بوده است.

دیدنی های کاروانسرای مشیرالملک در بوشهر

بعد از شنیدن اطلاعات مربوط به کاروانسرا و سرگذشتی که بر آن رفته، با اجازه و هماهنگی مسئول حفاظت مجموعه توانستم به پشت درب آهنی که راه را سد کرده بود، راه پیدا کنم. اینجا اتاق بعد از تغییر کاربری کاروانسرای مشیرالملک محل زندان‌های انفرادی بود. در اتاق‌های این بنا که آن زمان سلول‌های نگهداری زندانی‌ها بوده، هنوز آثار دیوارنویسی زندانیان به چشم می‌خورد.

فضایی که اگر لختی خود را به جای زندانیان قرار می‌دادید، می‌توانستید سختی محبوس بودن در آن را حس کنید.

پشت‌بام کاروانسرای مشیرالملک

کنج‌های حیاط این کاورانسرا راه پله‌هایی وجود دارد که از آنجا می‌توان به پشت بام و برج‌های دیده‌بانی دسترسی پیدا کرد. پشت بام هم برای خودش دیدنی است. روی بام هواکش‌هایی گنبدی شکل با فاصله‌های یکسان وجود دارند که روی هریک چهار پنجره تعبیه شده است. این پنجره‌ها ظاهرا نقش کولر را برای عمارت ایفا می‌کنند.

جاذبه های کاروانسرای مشیرالملک در بوشهر

این عمارت در سال 1362 در فهرست آثار ملی قرار گرفت. از آنجا که این عمارت زیبایی‌های ساختاری و همچنین سرگذشت تاریخی خاصی دارد، سازمان میراث فرهنگی سالیان زیادی دنبال در اختیار گرفتن مدیریت آن بود. کاروانسرای مشیرالملک بالاخره بعد 42 سال از کاربری نظامی به کاربری اصلی خود که کاروانسرا بود، برگشت. در سال 1377 شهربانی عمارت را تخلیه و به میراث فرهنگی تحویل داد. بعد از چند سال از تخلیه کاروانسرا میراث فرهنگی مشغول به مرمت این مکان شد؛ اما متـأسفانه بنا به مشکلات مختلف تاکنون این مرمت طول کشیده است.

اگر گذرتان به بوشهر افتاد حتما در برنامه خود بازدید از کاروانسرای مشیرالملک یا دژ برازجان را بگنجانید و از دیدن آن لذت ببرید.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن