تاریخ و تمدن

روستای مبارکه یزد؛ روستای زرتشتی‌نشین کویر

فهرست مطالب

وقتی نام کویر مرکزی ایران را می‌شنوید، تصویری که بیشتر در ذهنمان نقش می‌بندد، تصویر بیابان‌های خالی از سکنه و بدون حیات است؛ ولی در این میان هنوز روستاهایی بااصالت وجود دارند که همچون خورشیدی تابان در دل نواحی کویری ایران می‌درخشند. از گذشته تا به‌ امروز، اقوام ایرانی با فکر و هوشمندی خدادادی و با بهره‌‌مندی از بیشترین توان هر منطقه جغرافیایی، معادلات رایج زیست‌محیطی را برهم زده‌اند و هر نقطه را به زیست‌بومی برای زندگی و حیات جمعی تبدیل کرده‌اند. نبود امکان کوچ‌های طولانی و نیز نبود امکانات ارتباطی، به هر منطقه ویژگی‌های منحصر‌به‌فردی داده است که حتی با طی مسافتی اندک، ظاهری جدید را در مقابل چشمان هر رهگذر قرار می‌دهد. روستای مبارکه، یکی از این زیست‌بوم‌های جذاب در دل کویر است. لمس تاریخ و اندیشیدن به آنچه نیاکانمان توجه ویژه‌ای به آن داشته‌اند، دستاورد سفر به این روستا و هم‌نشینی با معماری روستایی و مردمان بااصالت و نجیب آن خواهد بود. با من در نابرو همراه شوید تا به جاهای دیدنی یزد و روستای مبارکه یزد گام نهیم.

آشنایی اجمالی با روستای مبارکه یزد

«مبارکه»، نام روستایی از توابع بخش مرکزی شهرستان تفت در مرکز استان یزد است که در فاصله ‌‌پنج‌ کیلومتری شهر تفت و ۱۲ کیلومتری شهر یزد قرار دارد. آنچه این روستا را ویژه ساخته است، وجود خانه‌ها، بناها و عناصر طبیعی کنار یکدیگر است که نشان از سبک زندگی گذشته ایرانیان و هویتشان دارد. دخمه زرتشتیان، بقایای آتشکده‌ای کوچک، دو مرکز بوم‌گردی فعال و بااصالت و خانه‌هایی به‌سبک روستانشینان زرتشتی، همگی نشان از این ویژگی‌ها دارند. با احداث و بهره‌برداری از دو مرکز بوم‌گردی اصیل در چند سال اخیر، پویایی به حیات جمعی و کوچه‌های روستا بازگردانده شد. زبان اهالی روستا، زبان فارسی با گویش یزدی است و البته صحبت به‌زبان «دری» در میان اهالی زرتشتی‌نشین روستا رایج است.

بیشتر اهالی روستا را افراد سالخورده و پیر تشکیل می‌دهند؛ البته در تعطیلات و ایامی که مناسبت یا مراسم خاصی مثل «گاهنبار» یا «سی‌روزه» در روستا برگزار می‌شود، تعداد اهالی روستا افزایش می‌یابد و کوچه‌‌ها و خانه‌ها، حس‌وحال عجیبی به خود می‌گیرند. گاهنبارها تعداد شش جشن در شش زمان از سال‌اند که از ‌جشن‌های مهم‌ و با‌شکوه زرتشتیان محسوب می‌شوند. هدف از برگزاری این جشن‌ها، بخشش و دهش به یکدیگر و کمک به نیازمندان و آگاهی از وضع کلی جامعه است.

جشن‌های زیادی در این ایام پنج‌روزه برگزار می‌شوند و مردم میهمانی‌ها برگزار می‌کنند و می‌خورند و به دیگران بخشش می‌کنند. توانگر و فقیر همگی در این جشن شرکت می‌کنند و اگر کسی نمی‌تواند سفره بیندازد و جشن بگیرد، باید در آیینی شرکت کند که دیگران برگزار می‌کنند و از سفره‌ای برخوردار شود که در همه‌جا پهن شده است.

«سرو دوتا» یا «سروهای دو‌قلو»

«سرو دوقلو» که اهالی زرتشتی‌نشین روستا به آن‌ها «سرو دوتا» می‌گویند، از جاذبه‌های طبیعی روستا محسوب می‌شوند. این دو سرو در محوطه‌ای در نزدیکی روستا قرار گرفته‌اند و قدمتی در حدود ۵۵۰ سال دارند؛ محوطه‌ای که بقایای آتشکده‌ای در آن مشاهده می‌شود. همچنین یکی از مراکز بوم‌گردی‌ این روستا، یعنی «بوم‌گردی ناردونه» کنار این دو سرو واقع شده است. بوم‌گردی ناردونه فضایی زیبا و اصیل به‌سبک خانه‌های زرتشتیان دارد و خانواده‌ای از اهالی زرتشتی‌ روستا تاسیسش کرده‌اند و اداره‌ می‌کنند.

روی سنگ‌نبشته کنار دو سرو روستای مبارکه یزد چنین نوشته شده است: «حدود ۴۰۰ الی ۴۲۰ سال پیش، روان‌شاد “مرزبان ظهراب” که مردی دین‌دوست، خیرخواه و نیک‌اندیش و بزرگ جماعت و کلانتر زرتشتیان آن زمان بود، جهت سامان‌دادن به امور زرتشتیان پراکنده در اطراف یزد و دهات دوردست، به هندوستان سفر کرد و قصه زرتشتیان منطقه را به روان‌شاد “اردشیر دادی” سردسته پارسیان بمبیی بازگو نمود و روان‌شاد اردشیر دادی با پرداخت مبلغ ۵۰هزار روپیه آن زمان، برای احداث روستایی جدید، مرزبان را راهی یزد نمود.

روان‌شاد مرزبان ظهراب پس از مراجعت به یزد و جست‌وجوی بسیار و تحمل رنج فراوان، در خواب، محلی به وی الهام شد و او پس از رسیدن به محل و حفرچاه، قنات پر‌آبی حاصل شد و با هدایت آب به دشت مبارکه، بنای این روستای زیبا را نهاد. روانشان شاد و یادشان گرامی باد.»

سه آموزه زرتشت؛ نگاشته‌شده بر بنای مقدس روستا

در گوشه‌وکنار روستای مبارکه یزد می‌توان عناصر مهم و ارزشمند دین زرتشتی را دید. در محوطه دو سرو و درست پشت هر دو سرو، مکانی تعبیه شده است که می‌توان در آن شمع بر‌افروخت و نیایش و دعا کرد. این مکان به‌شکل مجمر یا آتشدان است که بالای آن، سه آموزه‌ دین زرتشتی را می‌توان دید: اندیشه‌ نیک، گفتار نیک وکردار ‌نیک. به‌عقیده‌ زرتشتیان در جهانی که آفریده‌ اهورامزدا، دانای‌کل و هستی‌بخش است، بدی راه نداشت؛ تا آنجا که انسان به‌واسطه‌ بهره‌مندی از موهبت اختیار، این امکان را می‌یابد تا در کنار نیکی، خالق بدی نیز باشد.

از اینجا بزرگ‌ترین آرمان یک زرتشتی واقعی یا همان «بهدین» شکل می‌گیرد، یعنی آفرینش نیکی‌ها: در اندیشه‌اش یا همان اندیشه نیک، گسترش نیکی‌ها است، در بیانش یا همان گفتار نیک، نهادینه‌کردن نیکی‌ها است و در کردارش یا همان کردار نیک، انجام رفتارهای نیکو است. این کار تا جایی پیش می‌رود که دیگر در جهان بدی باقی نماند. این سخنان را «اشوزرتشت» نخسین‌بار در «گات‌ها» بیان کرد.

روستای مبارکه یزد

دخمه‌ روستای چم و مبارکه یزد

دخمه روستا متعلق به دوران قاجار است که تا دوران پهلوی کاربرد داشته است و از این دوران، دخمه‌گذاری ممنوع و تمامی دخمه‌ها تبدیل به آرامگاه شد. گورستان کنونی روستا در محلی خارج از روستا و در ورودی روستای مجاور، یعنی «چم» قرار دارد.

در گذشته، ایرانیان گاه جسد را می‌سوزاندند و از خاکستر آن استفاده می‌کردند و گاه جسد را مومیایی می‌کردند که این کار در جنوب ایران متداول بوده است. گاهی جسد را در دخمه یا «برج خاموشان» می‌گذاشتند تا خوراک جانوران شود. در نقاطی از ایران نیز جسد را به آب می‌سپردند. با فراگیرشدن دین زرتشت، سوزاندن، به‌خاک‌سپردن و غرق‌کردن مردگان، گناه بزرگی محسوب می‌شد. چهار عنصر مقدس یعنی آب، خاک، باد و آتش در دین زرتشتی، نباید هیچ‌گاه در معرض آلودگی قرار بگیرند. مدفون‌کردن جسد باعث آلودگی خاک، غرق‌کردنش باعث آلودگی آب و سوزاندنش باعث ناپاکی آتش می‌شود. پس باید جسد را بالای کوه یا تپه گذاشت تا در دسترس مرغان یا حیوانات لاشخور قرار گیرد.

دخمه یا برج خاموشان، گورستانی دایره‌ای‌شکل است که اجساد مردگان را در آن می‌گذاشتند تا خوراک درندگان یا پرندگانی چون لاشخور شوند و به‌این‌ترتیب، زمین که عنصری پاک است، آلوده نشود. استخوان مردگان در میان چاهی ریخته می‌شد که «استودان یا استخوان‌دان» نام داشت. دخمه‌ها سقف نداشتند و ابعاد دخمه‌ها براساس جمعیت هر روستا تعیین می‌شده است. دخمه‌ها گاهی برای روستایی مجزا یا دو یا چند روستا و در مجاورت یکدیگر ساخته می‌شدند. دخمه‌ها در خارج از روستا یا محل سکونت مردمان ساخته می‌شدند تا آلودگی ناشی از دخمه‌ها، حتی با وزش باد به روستا نیاید. دخمه‌‌ چم و مبارکه ازجمله‌ آن‌ها است.

سطح داخلی دخمه‌ها دایره‌ای بزرگ با سه قسمت است: دایره‌ بزرگ‌تر برای دخمه‌گذاری مردان، دایره‌ میانی برای زنان روستا و دایره‌ کوچک برای کودکان در نظر گرفته شده است. اجساد را فردی به‌نام «نساکش» از خانه به محل دخمه انتقال و به مسئول دخمه تحویل می‌داد. «سالار دخمه» شخصی بود که تمام عمرش را در دخمه سپری می‌کرد و مسئول دخمه‌گذاری اجساد و درنهایت، ریختن استخوان و بقایای اجساد در چاه میان دخمه بود.

روستای مبارکه یزد

مراسم جشن سده در روستای مبارکه یزد

جشن سده در دهمین روز از ماه بهمن هر سال برگزار می‌شود. مردم هر روستا یا شهر در صبحگاه این روز، بر پشت‌بام منازلشان یا در دشتی وسیع یا بر سر کوهی بلند آتش می‌افروزند و به نیایش‌خوانی و جشن و پایکوبی می‌پردازند. جشن سده، جشن همکاری و همیاری بین اهالی روستا یا شهر است. جمع‌آوری هیزم و آماده‌سازی آتش، نوعی از کار گروهی است که در اندیشه‌ ایرانیان باستان برایش اهمیت بسزایی قائل بوده‌اند. این جشن کنار «جشن مهرگان و تیرگان»، پس از نوروز ازجمله جشن‌های بزرگ آیینی و ملی در ایران‌زمین محسوب می‌شود.

در پنج بهمن روستاییان دور‌هم جمع می‌شدند و با جمع‌آوری هیزم و چوب، به تدارک برگزاری جشن در کنار‌هم می‌پرداختند. روشن‌کردن آتش به این صورت بوده است که عده‌ای از جوانان مشعل‌ به‌ دست، پشت‌سر موبد حرکت و بعد از سه بار گشتن به‌دور توده‌ هیزم، آن را روشن می‌کردند.

جشن سده هرساله و تا چند سال پیش، در محل «پیررهگذر» روستای چم و در دشتی وسیع برگزار می‌شد. چند سالی است که به‌صورت متمرکز، این مراسم برگزار نمی‌شود؛ ولی هنوز ‌هم روستای چم یکی از مراکز اصلی برگزاری این مراسم به حساب می‌آید. جشن آتش یا جشن سده در روستای چم با مراسم گاتاخوانی، خواندن اوستا و سرود همراه است و پس از برپایی آتش، نماز نیایش توسط موبد یا موبدانی خوانده می‌شود.

روستای مبارکه یزد

جشن انار در روستای مبارکه

چند سالی است که در اواخر آبان‌ماه، جشن انار در روستای مبارکه یزد نیز برگزار می‌شود. زنان زرتشتی با به‌تن‌کردن لباس محلی، دف می‌نوازند. از دیرباز ایرانیان به کاشت انار اشتغال داشتند و این میوه در فرهنگ ایرانی از ارزشی مینوی برخوردار است. انار در فرهنگ ایرانی نشانه‌ زندگی، باروری، زایش، سرسبزی، خرمی و فراوانی محسوب می‌شود. در گذشته هر‌یک از روستاهای ایران به‌مناسبت کشت و برداشت محصولاتشان، جشنی برپا می‌کردند.

جشن انار یکی از این جشن‌های کهن ایرانی است که هنوز هم باوجود تحولات در شیوه‌ برداشت محصول، در برخی از نقاط ایران برگزار می‌شود. فلسفه‌ پیدایش جشن‌های برداشت محصول، به حرمت و تقدسی بازمی‌گردد که ایرانیان برای طبیعت و اجزای به‌‌دست‌آمده از آن قائل بوده‌اند. همچنین این‌گونه جشن‌ها بهانه‌ای برای جمع‌شدن اهالی روستا در کنار‌هم، به‌دور از دغدغه‌های رایج روزانه بوده است.

مسیرهای دسترسی به روستای مبارکه

از دو مسیر امکان دسترسی به روستا وجود دارد. از مسیر یزد، پس از پشت‌سر گذاشتن پلیس‌راه یزد-تفت می‌توان از دو ورودی به روستا دسترسی داشت. اولین مسیر این است: پس از پشت‌سر گذاشتن پلیس‌راه، دومین دوربرگردان را به‌سمت جاده اصلی بازمی‌گردیم و از اولین جاده آسفالت در سمت راست وارد می‌شویم. در کنار جاده تابلوی «مجتمع قند و نبات افضلی» مشخص است. بعد از طی حدود ۸۰۰ متر به دوراهی می‌رسید که سمت راست مسیر به‌سمت روستای مبارکه می‌رود. اگر وارد مسیر روستا نشده‌اید و جاده اصلی را ادامه می‌دهید، به دخمه روستای چم و مبارکه می‌رسید که در سمت چپ جاده قرار دارد و از دور نمایان است.

مسیر دوم این است: بعد از واردشدن به شهرستان تفت، اولین دوربرگردان را به‌سمت جاده اصلی و مسیر یزد بازمی‌گردیم و بعد از پشت‌سرگذاشتن پمپ بنزین، وارد اولین فرعی در سمت راست جاده می‌شویم. ورودی مسیر فرعی، تابلوی روستای مبارکه وجود دارد. بعد از طی حدود ۸۰۰ متر تابلوی روستای مبارکه مشخص است و ازسمت چپ مسیر، وارد روستا می‌شویم. مشخصه‌ ورودی روستا، دو تیرک آهنی به‌شکل دروازه در مسیر روستا است.

برای دسترسی به روستا، اگر از تفت حرکت کنید، بعد از خارج‌شدن از تفت و در مسیر حرکت به‌سوی شهر یزد، باز هم می‌توانید از دو مسیر پیشنهادی یادشده، به روستا دسترسی داشته باشید.


«مبارکه»، نام روستایی از توابع بخش مرکزی شهرستان تفت در مرکز استان یزد است که در فاصله ‌‌پنج‌ کیلومتری شهر تفت و ۱۲ کیلومتری شهر یزد قرار دارد.

امکانات اقامتی در روستای مبارکه یزد

اگر قصد اقامت در این منطقه را دارید، روستای مبارکه دو مرکز بوم‌گردی فعال دارد که پذیرای میهمانان و علاقه‌مندان به تاریخ، فرهنگ و زندگی مناطق کویری ایران‌اند. این دو خانه تاریخی با حفظ سنت‌ها و معماری اصیل ایرانیشان، می‌توانند تجربه‌ای لذت‌بخش را برای شما به ارمغان آورند. همچنین در چندین نقطه از روستا سکوهایی برای نشستن تعبیه شده است.

واقع‌شدن یزد و مناطق اطراف آن در دل کویر مرکزی ایران، نویددهنده زمستان‌هایی سرد و خشک و نیز تابستان‌هایی گرم و خشک است. بااین‎‌حال، اهمیت و احترامی که ایرانیان باستان و پیروان دین زرتشتی برای طبیعت و درختکاری قائل بوده‌اند و مرم مبارکه نیز به آن قائل‌اند، باعث شده است با وجود خشک‌سالی و کم‌آبی‌های سالیان اخیر، روستای مبارکه از پوشش گیاهی مناسبی برخوردار باشد. فصول بهار و پاییز جلوه‌های کم‌نظیری را پیش روی هر بیننده‌ای قرار می‌دهند. اگر قصد دارید شب را به‌خصوص در فصول سرد سال، در روستای مبارکه یزد بمانید، پوشش و لباس مناسب به همراه داشته باشید.

روستای مبارکه یزد

ویژگی‌های کلی روستای مبارکه یزد

تناسب کوچه‌ها و خیابان اصلی روستا به‌گونه‌ای است که می‌توان به‌راحتی تمام روستا را با پای پیاده طی کرد و تجربه‌ دیداری و شنیداری لذت‌بخشی را در مواجه با طبیعت، معماری روستایی و دیوارهای ساده و کاهگلی‌اش به دست آورد. کوچه‌های روستا به باغ‌هایی منتهی می‌شوند که انار، بیشتر محصول آن‌ها را تشکیل می‌دهد. بیشتر باغ‌ها، در و قفل ندارند. این به‌دلیل اطمینان و اعتماد دیربازی است که اهالی روستا نسبت‌ به یکدیگر دارند.

برای حفظ حریم باغ‌ها بهتر است وارد باغ‌ها نشویم و محصولات را دست‌نخورده بگذاریم. شغل بیشتر اهالی روستا، تا به ‌امروز کشاورزی و دامداری بوده است. با وجود میزان اندک بارندگی در مناطق کویری، پیشینیان ما با حفر قنات و ساختن آب‌انبارها، سعی در ذخیره‌سازی آب و نگهداری هرچه بهینه‌تر آن داشته‌اند. بیشتر محصولات این روستا انار، بادام، گندم، یونجه، چغندر‌قند، شلغم، پیاز و گیاهان دارویی مانند شاتره و خاکشیر است. وجود جوی آب در مسیر اصلی روستا ازجمله مواردی است که اگر بخت یارتان باشد، می‌توانید از خنکای آن بهره و نصیب ببرید. البته این جوی آب برای هدر نرفتن آب، به‌صورت دائمی نیست و امروزه تنها بنابر نیاز باغات و ساکنان روستا، آب در آن جریان می‌یابد.

سخن آخر

روستای مبارکه یزد روستایی‌ منحصربه‌فرد در میان روستاهای ایران است که هنوز تحت‌‌تاثیر خیل عظیم گردشگران واقع نشده است. تجربه حضور در این روستا، ما را در معرض فرهنگ و زندگی بااصالت مردمان خطه‌ مرکزی ایران قرار می‌دهد. شاید فرصت این را یافتید که چند تن از زنان و مردان روستایی را با لباس‌های محلی زرتشتی ببینید. زنان روستا لباس‌هایی با رنگ‌های شاد به تن می‌کنند، سرپوش‌های رنگارنگی به سر می‌کنند، پیراهن آبی یا چهارخانه می‌پوشند و شلوارهایی خال‌خال به پا می‌کنند. مردان روستا پوشاکی پنج‌تکه به ‌تن دارند که عبارت است از: سربند، پیراهن‌ زیر، پیراهن ‌رو، شلوار و کفش. البته پوشش کامل زنان و مردان روستا تنها مخصوص مراسم و جشن‌های خاص است و در بقیه مواقع، بخشی از این پوشش را می‌توان دید. تجربه‌ حضور لذت‌بخش و دیدار هم‌آغوشی طبیعت و معماری ساده و اصیل ایرانی در این روستا را با ما در نابرو به اشتراک بگذارید.

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن