تاریخ و تمدن

کاروانسرای میرزا کاظم همدان؛ نگین فراموش‌شده‌ تجارت فرش

فهرست مطالب

کاروانسراها، در هر ملک و دیاری که ساخته شده‌اند، شناسنامه و مهر تاییدی بر رونق بازرگانی و امنیت لازم برای دادوستد در آن شهر بوده‌اند. به‌علت موقعیت خاص‌‌ جغرافیایی همدان و قرارداشتن در مسیر راه‌های ارتباطی شهرهای غربی، زائران انبوهی از میانه و مناطق دوردست جهت زیارت عتبات ‌عالیات در این شهر توقف می‌کردند. وفور دکان‌ها و راسته‌ها (بالغ بر 30 راسته)، همدان را به انبار کالا معروف کرده بود و کالاهایی مانند چرم، نمد، فرش، خواربار و… در این راسته‌ها به فروش گذاشته می‌شدند. کاروانسراهایی مانند کاروانسرای میرزا کاظم محل توقف مسافران عتبات ‌عالیات، تجار و کاروان‌های بزرگ بودند و ازاین‌رو است که کاروانسرا از اهمیت بسیار ویژه‌‌ای برخوردار بوده‌ است.

معماری معمول کاروانسراهای تجاری شامل یک حیاط مرکزی و دکان‌های پیرامون حیاط مرکزی در دو طبقه بوده است. دکان‌های طبقه پایین به عرضه کالا اختصاص داشته‌اند و حجره‌های طبقه بالا مخصوص استراحت و خواب کاروانیان بوده‌اند. کاروانسرای میرزا کاظم بزرگ‌ترین و درعین‌حال سالم‌ترین کاروانسرای باقی‌مانده عصر قاجاریه در همدان است که به کانون فروش فرش استان همدان مشهور است. کالای عمده مورد عرضه در این بازار فرش است. برای گشت‌زدن در این کاروانسرای زیبا از جاهای دیدنی همدان، با متن من در نابرو همراه شوید.

سراهای کاروانسرای میرزا کاظم

فرش، ترکیب هنر و صنعت در کالبد تاروپود و هنری باستانی به‌ارث‌ رسیده از گذشتگان ما است که تاریخ آن به ۴۰۰ سال قبل ازمیلاد حضرت عیسی(ع) می‌رسد. از گزنفون، تاریخ‌نویس یونانی نقل شده است: «ایرانیان برای این ‌که بسترشان نرم باشد، قالیچه زیر بستر خود می‌گسترند.»

از سراهای چهارگانه کاروانسرای میرزا کاظم همدان، سرای گمرک، در کنار مسجد جامع و بازار قدیمی و سرای گلشن، مرواریدوار در ردیفی کنار هم قرار می‌گیرند. این سرا روزگاری از پارچه آبادی‌های مجاور استان، که تعدادشان به 400 روستا و آبادی تولیدکننده فرش می‌‌رسید، تشکیل شده بود. بازرگانانی با اصلیت ارمنی، گرجی و ایرانی که کار اصلی‌شان خرید فرش دست‌بافت از پارچه آبادی‌ها و انتقال آن به شهر و فروش و صادرات آن به کشورهای همسایه بود، در این محل به تجارت می‌پرداختند. بازرگانان نامدار ارمنی مانند آقایان «اساتوریان» و «وحمانیان» که در این کاروانسرا مشغول کسب‌و‌کار بودند، در جریان بازسازی کلیسایی محلی به‌نام کلیسای «سنت گریگوری استفان» واقع در خیابان اکباتان نقش اساسی داشته‌‌اند و برای بازسازی این بنای تاریخی کمک مالی کرده‌اند.

کاروانسرای میرکاظم

بعد از بازسازی کلی کاروانسرای میرزا کاظم در سال ۱۳۴۶ و با گذشت سال‌ها و با بالاترآمدن سطح زمین، امروزه دکان‌های سرای قدیمی حدودا دو متر در زیر زمین قرار گرفته‌اند و امروزه به‌عنوان انبار برای دکان‌هایی که هنوز مشغول فروش‌اند، استفاده می‌شوند. روی سطح زمین، دکان‌هایی دور حوض مرکزی آبی‌رنگ و درختان مجاور آن قرار گرفته‌اند. دکان‌ها از چهار‌چوب و ستون‌های فلزی سفیدرنگ و ایوانی سراسری‌ تشکیل شده‌اند که کاربری روفوگری و ترمیم فرش دارند. دکان‌های سطحی هنوز به فروش فرش و مانند آن مشغول‌اند.

کاروانسرای میرکاظم

سرای گمرک متصل به سه سرای روحانی، قیصریه و قیصریه نو است. هر سه سرا امروزه محل فروش فرش‌اند. نام قدیمی سرای روحانی، حلاج‌خانه بوده که به‌علت رواج  حرفه حلاجی در آن زمان بوده است. بعدها با تغییر کاربری، راسته به راسته تجارت فرش تبدیل می‌‌شود. علت نام‌گذاری راسته قیصریه، استفاده از سقف ضربی موسوم به طاق قیصری است که نمونه‌های آن در بازار سنتی تبریز و زنجان هم مشاهده می‌شود. قیصریه راسته‌ای متشکل از مغازه‌های رو‌دررو در دو طرف راسته است.

کاروانسرای میرکاظم

برای چهارچوب دکان‌ها از چوب و فلز استفاده شده است که نمای چوبی آن زیبایی و تناسب خاصی در محیط ایجاد کرده است. مغازه‌داران مشغول دادو‌ستدند، فرش و قالی‌ها روی هم انباشه شده‌اند و بوی فرش، فضا را خاص و خاطره‌انگیز می‌کند. اما پیشینه و قدمت فروش فرش در سرای گمرک بیشتر از سرای قیصریه و دو سرای دیگر این کاروانسرا است.

حال‌وروز امروزی سرای فرش فروش‌ها

از روزگار رونق کسب‌وکار فرش دست‌بافت در کشور، روزها گذشته و همانند سایر هنرهای دستی، هنر فرش هم امروزه دچار مشکلات اقتصادی گوناگون است. از نبود مواد اولیه لازم برای بافت تا مشکلات و موانع صادرات. کسبه این پیشه از نبود‌ تولیدکننده روستایی، نبود حمایت‌های لازم دولتی و کمبود خریدار فرش دست‌بافت گله‌مندند. اما حتی باوجود این شرایط، دوستداران هنر فرش و تابلوفرش ایرانی از سراسر جهان مجذوب هنر دست ایرانیان‌اند و داشتن یک فرش یا قالی دست‌بافت ایرانی مایه مباهات خریداران این محصول است. فرش ایرانی محصولی است که پیداکردن جایگزین آن باتوجه‌به اصالت و طرح خاص فرش ایرانی برای خریداران بسیار مشکل است.

کاروانسرای میرکاظم

دوستداران و مشتاقان هنر فرش حتی باوجود شرایط نامساعد بازهم به خیابان‌ها و سراهای فروش فرش می‌روند و هنر‌ ایران‌زمین را جست‌وجو می‌کنند. کاروانسرای میرزا کاظم در سال ‌۱۳۷۷ به‌شماره ۲۲۲۴ ثبت شده و همیشه میزبان مشتاقان هنر فرش دست‌بافت ایرانی‌ است.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن