آیین و زیارت

تکیه میرفندرسکی اصفهان؛ مقبره حکیم و دانشمند عصر صفوی

فهرست مطالب

سرزمین ایران از دیرباز مهد پرورش بسیاری از عالمان و فیلسوفان و اندیشمندان است. هریک از آنان در روزگار و شرایطی ویژه و متفاوت از دیگری و در زمانه‌ای پرفرازونشیب زندگی می‌کردند. در میان این دانشمندان، گروهی توانستند باوجود سختی‌ها و سخت‌گیری‌ها، از جایگاه و نام خاصی در تاریخ سرزمین‌مان برخوردار شوند؛ گروهی دیگر نیز به‌دور از هرگونه نام و آوازه‌ای بوده‌اند. افراد کم‌شماری از درجه‌های علمی و تلاش‌هایشان در تاریخ و تمدن ایران آگاه‌اند و قدردان‌شان هستند. حکیم میر‌فندرسکی از عالمانی است که نزد حاکمان از جایگاهی ویژه برخوردار بود. مقبره او با نام تکیه میرفندرسکی از جاهای دیدنی اصفهان است.

شاید بتوان یکی از دلیل‌های این امر را این‌گونه خلاصه کرد: گروهی از پادشاهان و حاکمان توجهی ویژه به اندیشمندان داشتند و (حتی به‌ظاهر) اسباب پیشرفت آنان را فراهم می‌کردند؛ گروهی دیگر نیز هرگونه گرایش به علم و آموختن را سرکوب می‌کردند. لذا گروهی از عالمان مانند شیخ بهایی توانستند حتی به مقام وزارت و مشورت شاهان نایل شوند؛ گروهی دیگر نیز مانند ابن‌سینا و فردوسی برای حفظ جانشان تلاش کردند و گروهی هم در گمنامی به زندگی‌شان ادامه دادند.  با ما در نابرو همراه باشید تا به آرامگاه سرشار از هویت ملی وی در تخت فولاد اصفهان سری بزنیم و در هوای پاک مزار دنج و آرامش نفسی بکشیم.

حکیم و حکومت

گروهی از حکومت‌ها و پادشاهان ایران، به‌شدت مخالف علم‌آموزی و ترویج دانش بودند و گروهی نیز برخلاف آنان مروج و مشوق علم و دانش. همچنین گروهی نیز میان این دو دیدگاه قرار داشتند. حکومت صفویان از حکومت‌های دانش‌دوست و اهل علم و ادب بودند و به ترویج آن همت گماشتند (البته گاهی حاکمان صفوی نیز رفتارهای ناشایستی با علما و دانشمندان داشتند). در مقابل آن، حکومت‌هایی مانند غزنویان سختی‌های زیادی را بر دانشمندان متحمل می‌کردند. تاثیر و نقش صفویان، بیش از هر نقطه از ایران، در اصفهان مشهود و معروف است؛ چراکه این شهر پایتخت حکومت صفوی بود. یکی از تاثیرات پادشاهان صفوی در اصفهان، حضور و ظهور اندیشمندان بزرگی بود که هنوز آن‌چنان که باید و شاید شناخته نشده‌اند. از بین دانشمندان و حاکمان نامی آن دوره می‌توان به میرزا ابوالقاسم فندرسکی استر‌آبادی (معروف به میر‌فندرسکی) اشاره کرد.

تکیه میرفندرسکی

او بین سال‌های۹۷۰ تا ۱۰۵۰ قمری در عصر صفویان زندگی می‌کرد. میرفندرسکی را می‌توان از بزرگ‌ترین فیلسوفان و عارفان قرن یازدهم جهان اسلام به شمار آورد. حکیم میرفندرسکی، مدت‌زمان زیادی را در هندوستان زندگی می‌کرد؛ چراکه آزادی ادیان در آن بیش از ایران آن روزگار بود. برای وی کرامات زیادی نقل کرده‌اند. او بسیار مورد احترام حاکمان بود؛ اما بیشتر اوقاتش را با مردم تهی‌دست می‌گذراند و اهمیتی برای پادشاهان قائل نبود. مزار وی در تخت فولاد اصفهان است. او را در تکیه‌ای به خاک سپردند که بعد از فوتش به نام «تکیه میرفندرسکی» نام گرفت. تکیه میرفندرسکی را به‌اختصار «میر» نامیده‌اند. علاقه‌مندان بسیاری برای زیارت آرامگاه وی راهی این دیار می‌شوند.

موقعیت جغرافیایی تکیه میرفندرسکی در تخت فولاد

تکیه میرفندرسکی از جنوب به تکیه بختیاری‌ها (محل دفن گروهی از خان‌های بختیاری)، از شمال به خیابان دهش، از غرب به خانه‌های مسکونی و از جنوب غرب به تکیه درویش عبدالمجید طالقانی (از دیگر تکیه‌های تخت فولاد) منتهی می‌شود.

تکیه میرفندرسکی

مقبره میر ابوالقاسم

ازجمله وصیت‌های میرزا ابوالقاسم این بود که مرقدش را در فضای باز و در معرض تابش مستقیم نور خورشید قرار دهند؛ لذا قبرش هیچ‌گونه بنایی ندارد و در صحن تکیه و روی سکویی بزرگ واقع است. متن سنگ‌نوشته میر را به‌خط ثلث و در ضلع غربی سکو نگاشته‌اند.

عده‌ای معتقدند: این تکیه دراصل، خانقاه و محل اجتماع درویشان آن دوره بود. این‌طور نتیجه می‌گیرند که قدمت این آرامگاه، به دوره قبل از میر‌ابوالقاسم فندرسکی می‌رسد. این گروه، برای اثبات عقیده‌شان می‌گویند: این مکان ازجمله مکان‌هایی است که شاردن (سفرنامه‌نویس معروف دوره صفوی) از آن به‌عنوان مقبره و مکان عبادت نام برده است.

وجود درخت کاج بسیار قدیمی از دیگر نکات قابل‌ذکر در این آرامگاه است که ظاهرا قدمتی ۴۰۰ یا ۵۰۰ساله دارد. این درخت در ضلع شرقی تکیه واقع است. شاهکارهای خوش‌نویسی میرعماد (هنرمند خطاط)، یکی از ویژگی‌های مهم تکیه میرفندرسکی است که در بخش‌هایی از تکیه به چشم می‌خورد. برای نمونه، اتاقی بر بالای قبر میرزا ابوالقاسم است که به‌خط زیبای میرعماد مزین شده است و قدمت تکیه را نشان می‌دهد. قدمت تکیه به پیش از زمان میرزا ابوالقاسم بازمی‌گردد؛ چراکه میرعماد قبل از وی نیز زندگی می‌کرده است.

تکیه میرفندرسکی

از دیگر منظره‌های تماشایی تکیه، کتیبه‌ای به‌خط نستعلیق است که بی‌گمان مخاطبان علاقه‌مند را جذب می‌کند. آن هم حاصل دست خوش‌نویس برجسته آن دوره، یعنی میرعماد است. همچنین گچ‌بری دیدنی‌اش با غزلی بسیار زیبا از حافظ، هنر دست خالقش را به رخ می‌کشد. درون‌مایه این شعر چنین است: «روضه خلد برین خلوت درویشان است.» نکته قابل‌وصف دیگر در این تکیه، مقرنس‌کاری‌های زیبا در ورودی است. کتیبه سنگ‌نوشته مقبره است. مقرنس‌هایی به رنگ قهوه‌ای که چشم بیننده را به تماشا وادار می‌کند.

اطراف صحن تکیه هم تاریخ و سرگذشت خاص خود را دارد. گرداگرد صحن، حجره‌ها و اتاقک‌هایی وجود دارد. در یکی از این حجره‌ها دستخطی به‌شکل گچ‌بری از میرعماد است که نقل کرده‌اند در طول زمان، هنرمندان و خطاطان بسیاری به این حجره می‌آمدند و ازروی دستخط وی تمرین خطاطی می‌کردند و سرمشق می‌گرفتند. ازجمله این بزرگان، استاد بزرگ خط، میرزا رضا کلهر بود.

تکیه میرفندرسکی

آرامگاه بختیاری‌ها در تکیه میرفندرسکی

یکی از حجره‌ها نیز مسیری است که ازطریق آن وارد آرامگاه خان‌های بختیاری می‌شویم؛ آرامگاهی زیبا که جذابیتی بی‌مثال دارد. قبرهای بختیاری‌ها نیز به‌نوبه خود دنیایی شگفت‌انگیز دارند. از این خاندان بزرگ و سلحشور قوم بختیاری، حدود ۱۰۰ قبر در تکیه میر وجود دارد. از نام‌آورترین آن‌ها می‌توان حسین‌قلی خان بختیاری را نام برد که به‌دست ظل‌السلطان به قتل رسید. قبرهای دیگر نیز به فرزندان و خاندان وی تعلق دارند. این بخش از تکیه در حال مرمت و بازسازی است، اما همچنان جذابیت خود را حفظ کرده است. حیاطش از حیاط تکیه میر‌فندرسکی جدا است و با درختانی زیبا و سرسبز، منظره‌ای بسیار تماشایی ایجاد کرده‌ است. سقف گنبدی و ارسی آن با شیشه‌های رنگارنگش در اتاق اصلی، چشممان را نوازش می‌دهد؛ به‌طوری‌که ناخودآگاه دست‌به‌دوربین می‌شویم تا از ثبت این‌همه هنر و زیبایی بی‌نصیب نمانیم. اما دیدن از نزدیک با دریچه دوربین متفاوت است.

تکیه میرفندرسکی

قبر بزرگ‌مرد ایل بختیاری، حسین‌قلی خان بختیاری و چند تن دیگر در این قسمت قرار دارد. در اتاق روبه‌روی آن، می‌توان به قبر چند تن از شیرزنان این ایل مانند بی بی مریم بختیاری یا سردار مریم نیز اشاره کرد. حسین‌قلی بختیاری و دخترش مریم، از افرادی بودند که سال‌ها در برابر استعمار روس و انگلیس و درباریان ظالم ازجمله ظل‌السلطان ایستادگی کردند و در برابر آن‌ها از مردم بی‌پناه آن روزگار حمایت کردند. این اتفاق برای ظالمان آن روزگار خوشایند نبود. لذا حسین‌قلی خان به‌دستور ظل‌السلطان کشته شد. دخترش تا زمان مرگ راه پدر را ادامه داد و پس از مرگ نیز در این تکیه به خاک سپرده شد؛ امروزه عده زیادی برای زیارت قبر این بانوی بزرگ، به تخت فولاد اصفهان می‌آیند.

سقاخانه‌ای نیز در ضلع جنوبی تکیه قرار دارد که با کاشی‌کاری‌های بسیار زیبایی تزیین شده‌اند. سنگ‌آبی مکعبی‌شکل نیز در آنجا قرار دارد که یادگار عصر صفوی است. در آرامگاه علاوه‌بر حکیم میرفندرسکی و بزرگان قوم بختیاری، بزرگان و مشایخ دیگری نیز مدفون شده‌اند. هریک از این بزرگان نقش مهمی در ترویج فرهنگ و ادب ایران اسلامی داشته‌اند. ازجمله بزرگانی که در این تکیه دفن شده‌اند، می‌توان به این افراد اشاره کرد: سید روح‌الله کشفی که از شاعران و ادبیان معروف زمان خویش بود؛ حسین شهناز که از پیشگامان موسیقی سنتی اصفهان به شمار می‌رود؛ میرزا محمد حسین عنقا، ادیب، شاعر، عارف و خوش‌نویس بزرگ؛ و تنی چند از برجستگان علم و هنر و عرفان این سرزمین.

تکیه میرفندرسکی

حرف آخر

چنانچه عزم سفر کردید و می‌خواهید مقصدی را انتخاب کنید که هم علم باشد و هم فرهنگ، هم تمدن باشد و هم تدین، هم زیبایی باشد و هم آرامش، به استان اصفهان سفر کنید. به تخت فولاد بیایید و به آرامگاه میر‌فندرسکی، این حکیم بزرگ عهد صفوی سری بزنید. از زیارت بزرگانی که در جوار وی آرمیده‌اند نیز غافل نشوید. پشیمان نخواهید شد.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن