بازارگردی

بازار فرش مشهد؛ تارو پودی از جنس تاریخ

فهرست مطالب

بازار فرش مشهد یکی از قدیمی­‌ترین آثار تاریخی شهر است. این بازار که در گذشته بخشی از بازار بزرگ مشهد بود، امروزه در بافت تاریخی خودنمایی می‌کند. در این بازار می‌­توانید فرش اصیل خراسان را مشاهده کنید و از آثار برجای مانده از گذشته بازار بزرگ مشهد نیز بازدید کنید. با من در نابرو همراه باشید تا بیشتر با این بازار تاریخی آشنا شوید.

بازار فرش مشهد

بازدید از بازار فرش مشهد می‌تواند خاطره‌ای دلنشین و به یادماندنی را در ذهن شما برای همیشه ماندگار کند. این بازار یکی از اصیل‌ترین و قدیمی‌ترین جاهای دیدنی مشهد محسوب می‌شود. شما می‌توانید علاوه بر خرید فرش‌های دستباف گران‌بها و تکرارنشدنی، از قدم زدن در بافت تاریخی به‌جای مانده از مشهد قدیم لذت ببرید و حال و هوای گذشته‌ این شهر را احساس کنید.

بازار فرش مشهد

تاریخچه بازار قدیم مشهد

پیش از آن که شاهرخ تیموری، عمران و توسعه شهر تاریخی مشهد را آغاز کند و به صورت محله و مجتمع مسکونی پیرامون مقبره امام رضا (ع) تبدیل شود، بر سر راه شهر نوغان و دهکده سناباد شکل گرفته بود. همچنین از ابتدای شکل‌گیری علاوه‌بر نقش تجاری اندک، نقش ارتباطی و اتصالی بین شمال و جنوب داشت. مهم‌ترین نقش اتصالی مشهد، ارتباط روستای نوغان و سناباد، که هسته‌ اولیه شکل‌گیری شهر مشهد را تشکیل می‌دادند، بود.

این معبر و گذرگاه بین سناباد و نوغان به جهت مجاورت با مقبره حضرت رضا (ع)، موقعیت زیارتی یافت و به صورت بازار و محل تجاری زمان خود درآمد. آثار و شواهد مکتوب نشان می‌دهد که بازار قدیم مشهد یکی از قدیمی‌ترین بازارهای ایران و مربوط به دوران قبل از تیمور است. در طی ساخت و سازهای گسترده‌ای که در چندین سال گذشته رخ داد، بازار بزرگ و قدیمی مشهد در دوره‌‌‌های مختلف تخریب شد و در حال حاضر تنها بخش کوچکی از آن با نام بازار فرش مشهد به جای مانده است.

بازار فرش مشهد

بازار قدیم مشهد در گذشته راه اصلی دسترسی به حرم امام‌ رضا (ع) محسوب می‌شد و وسعت آن بسیار بیشتر از وسعت کنونی بود. به‌طوری که بازار فرش کم‌تر از یک سوم آن را تشکیل می‌دهد. سلسله مراتب دسترسی از بازار به حرم در خاطر اکثر بازاریان بدین ترتیب به یاد آورده می‌شود: بازار فرش (سرشور سابق- قالی فروشان)، بازار بزرگ، سه راه حمام و مسجد شاه، بازار زنجیر، حرم امام رضا (ع)، صحن کهنه معروف به صحن اسماعیل طلایی و بازار سنگ‌تراش‌ها که تمامی این مسیرها، اجزا و عناصر آن به‌غیر از بازار فرش، حمام و مسجد شاه تا حرم طی توسعه‌ها و نوسازی­‌های صورت پذیرفته، تخریب شده‌­اند.

این بازار در گذشته با بیش از ده سرا و راسته بازارهای بزرگ، تنوع شغلی فراوانی همچون بزازی و پارچه فروشی، قهوه‌خانه و رستوران، لباس‌فروشی، شیرینی‌فروشی، طلا و نقره‌فروشی، کلاه‌دوزی، کفاشی، نانوایی، پوستین‌فروشی، عطاری، تره‌بار، خرازی، بلورفروشی، بافندگی، برنج‌فروشی، صنایع‌دستی، زعفران‌فروشی، تجارت پشم و پنبه، مهر و تسبیح فروشی، بدلیجات‌فروشی، عطر‌فروشی، حکاکی و صحافی، مشک‌دوزی، خراطی و کارهای چوبی، رنگرزی، آهنگری، خواربارفروشی، چمدان‌فروشی، فروش لوازم خانگی و ظروف فلزی بوده دارد. در حال حاضر تنها بخش کوچکی از آن به فروش فرش دستباف اختصاص دارد.

بازار فرش، میراث به جای مانده از بازار تاریخی مشهد

بازار فرش مشهد بخشی از بازار بزرگ و تنها یادگار از گذشته تاریخی آن است. این بازار نیز به‌عنوان بخشی از بازار بزرگ در تاریخ روشن خود همواره جایگاه ویژه‌ای را در عرصه فرهنگی و هویتی شهر مشهد دارد. هرچند بازار بزرگ در طول سده‌ها و دوره­‌های مختلف تخریب شده، اما بازار فرش به‌عنوان تنها بازمانده بازار بزرگ هنوز می‌تواند یک عنصر هویتی نقش پیشین خود را ایفا نماید.

توجه به بازار فرش می‌تواند در بازیابی بخشی از هویت شهری مشهد، نقشی تعیین کننده داشته و با بهبود کیفیت و احیای آن نقش پررنگی در بازنمایی میراث شهری داشته باشد. این اثر تاریخی در فهرست آثار ملی کشور ثبت شده و این بخش از بازار متعلق به دوران قاجار است.

بازار فرش مشهد

ویژگی بازار فرش مشهد

از ویژگی‌های خاص بازار فرش مشهد می‌توان به قدمت، کاربری، وجه اقتصادی-اجتماعی و همچنین اهمیت سابقه بازار در ایران اشاره نمود. تغییراتی که در طول زمان در کالبد و نوع کاربری آن ایجاد شده است و همچنین اهمیت تجاری آن در نزد بازاریان و مردم از ویژگی‌های بارز این بنا است.

هر گوشه‌ی این بازار ارزشمند و تاریخی، گاری‌های حمل فرش را خواهید دید که تخته­‌های فرش را با سرعت با خود حمل می­‌کنند و از این سو به آن سوی بازار می‌­روند. همچنین فروشندگان و خریدارانی را خواهید دید که بر سر قیمت چانه می‌زنند و با یکدیگر تعامل دارند. همه این‌ها نشان دهنده این است که هنوز در بازار فرش پویایی و زندگی وجود دارد و می‌توان حس تاریخ را در آن تجربه نمود. هویت تاریخی و قدیمی این بازار و همچین حضور زیارت‌کنندگان، بازار فرش مشهد را به عنصری مهم در سطح شهر تبدیل کرده است.

موقعیت جغرافیایی بازار فرش مشهد

همانطور که گفته شد، بازار فرش قدیمی‌ترین بخش به جای مانده از بازار قدیم مشهد است و نقش فراوانی در شکل­‌گیری خاطرات بازاریان و سایر مردم مشهد دارد. بازار فرش مشهد واقع در خیابان شهید اندرزگو و نزدیک به باب الجواد حرم مطهر رضوی است.

این بازار از خیابان خسروی­ نو آغاز می­‌شود و در ضلع غربی حرم مطهر، در مکان مسجد و حمام شاه خاتمه می­‌یابد. این بازار در امتداد بازار سرشور قرار دارد. بازار سرشور در یکی از مهم‌ترین محلات قدیمی شهر که به همین نام است، قرار گرفته، از خیابان شهید اندرزگو آغاز می‌شود و این خیابان را به خیابان دانش ارتباط می‌دهد.

بازار فرش مشهد

معماری بازار فرش مشهد

در بسیاری از منابع تاریخی مشهد، به خصوص اسناد دوره صفوی تا اواخر قاجار که در مرکز اسناد آستان قدس ثبت شده، حکایت از وجود سقف آجری در بازار بزرگ به‌عنوان ویژگی کالبدی این بازار دارد. در نتیجه با استناد به مدارک و مستندات موجود می‌توان بیان کرد، بازار قدیم مشهد در گذشته مانند سایر بازارهای تاریخی سرپوشیده بوده و سقف آجری و گنبدی شکل داشته است. سقف تا بازار سرشور کنونی امتداد داشته و طی اجرای طرح‌های توسعه‌ محدوده حرم امام رضا (ع) بخش عظیمی از بازار همراه سقف آن تخریب شده است. سقف بازار سرشور قدیم (بازار فرش کنونی) نیز در آتش سوزی سال 1340 از بین رفته است. سقف این بازار در حال حاضر چوبی و به‌صورت شیروانی است.

ویژگی­‌های عمده ساخت کالبدی که در طراحی این بازار مورد توجه قرار گرفته را می‌توان در اصول زیر خلاصه کرد: اصل پیوستگی فضایی، اصل محدود بودن فضا، اصل سادگی شکل، اصل مقیاس و تناسب.

بازار فرش مشهد

در محدوده بازار فرش و در دو بدنه بازار، می‌توان به حجره‌های فرش و چند عنصر شاخص دیگر همچون مسجد شاه و حمام شاه در انتهای بازار، آب انبار حوض چهل پایه، کتیبه سنگی بالای ورودی آب انبار، مسجد و حسینیه‌ فردوسی­‌ها در طول بازار اشاره نمود.

حجره‌­های بازار فرش مشهد به صورت 5/1 طبقه هستند. که نیم طبقه زیرین بیشتر به‌عنوان انباری و طبقه‌ بالایی برای فروش فرش دستباف استفاده می‌شود. کارگاه‌های قالی‌بافی و مرمت فرش به صورت اندک در گوشه‌هایی از این بازار زیبا هنوز مشغول به فعالیت هستند. اما به صورتی پنهان و در خانه‌های پشتی بازار فرش قرار گرفته‌اند و از دید عموم به دور هستند. با پرسش از بازاریان خوش برخورد، می‌توانید از این کارگاه‌ها نیز دیدن فرمایید. لازم به ذکر است که بخش‌هایی از آجرکاری‌های جذاب و با ارزش این بنا به همراه کاشی‌کاری‌های اندک اما زیبای این بازار با اصالت همچنان به جای مانده است. بخش‌هایی از سقف بازار نیز نورگیرهای زیبایی دارد.

بارتغییر دادن بخش‌هایی از بدنه، کف و نما‌ی بازار و همچنین برخی از مغازه‌های به جای مانده در آن، بقایای بازار قدیم مشهد (بازار فرش) از حالت اصیل خود خارج شده و به جای مصالح سنتی بازار قدیم همانند خشت، آجر و سنگ از مصالح جدیدی مانند سیمان، شیشه و سرامیک جهت نوسازی و یا بازسازی این مغازه­‌ها استفاده شده است.

آداب و رسوم‌ بازار فرش مشهد در گذشته

در بازار فرش جشن‌های مختلفی همانند جشن نیمه‌ شعبان برگزار می‌شد که این مراسم همراه با پخش شیرینی و شربت، چیدن گلدان، خواندن آواز، مفروش نمودن بازار، آویزان نمودن فرش از دیوار مغازه‌ها، نصب پرچم و پارچه، ریسه‌بندی و چراغانی نمودن بازار همراه بوده است.  این مراسم­‌ها بیشتر در گذشته بازار اتفاق می‌افتاد و همه بازاریان و مردم شهر را گرد هم جمع می‌کرد.

دسته‌های عزاداری در گذشته جهت ورود به حرم امام رضا (ع) از بازار فرش می‌گذشتند و برای زیارت در حرم، مراسم باشکوهی برگزار می‌کردند که بسیار دیدنی بوده است. در حال حاضر با اینکه این دسته‌های عزاداری از داخل بازار عبور نمی‌کنند و تنها از مقابل سردر بازار می‌گذرند. خاطرات و حال و هوای قدیم این مراسم‌ها در جای جای این بازار تاریخی و ارزشمند حس می‌شود. در گذشته‌ بازار آداب و رسوم‌های دیگری همانند سپنج دود کردن، آواز خواندن و صلوات فرستادن نیز وجود داشته که در حال حاضر نیز گه‌گاهی این گونه فعالیت‌ها در بازار به چشم می‌خورند.

بازار فرش مشهد

در مسجد بازار فرش‌فروش‌ها (معروف به مسجد چهل‌پایه) که هم‌اکنون نیز از عناصر شاخص خاطره‌انگیز این بازار است، برگزاری مراسم‌های مختلفی همچون: نماز، قرآن خوانی، شب احیا، پخش صبحانه در ماه‌های محرم و صفر جریان دارد. البته نسبت به گذشته کاهش یافته و بازاریان بیشتر به حرم امام رضا جهت برگزاری نماز مراجعه می‌کنند.

اکثر قدیمی‌های بازار که در این مکان زندگی کرده‌اند، در کودکی با کوزه از آب‌انبار بازار فرش (حوض چهل پایه) آب برمی‌داشتند و یا سقا از این مکان برای منازل کوچه پس کوچه‌های اطراف، آب می‌برد. در حال حاضر آب انبار بازار بسته است. این فعالیت نیز با گذشت زمان در حال فراموش شدن است. اما آب انبار هنوز پا برجاست و با مرمت و احیا می‌تواند دوباره حیات گذشته‌ خود را به دست آورد و خاطرات خوشی را زنده کند.

بازار فرش مشهد

خرید در بازار فرش

این بازار از معدود بازارهای مشهد است که، همچنان فرش دستباف اصیل ایرانی را به فروش می‌رساند. بنابراین می‌توان در این بازار، فرش‌های دستباف اصیل و قدیمی منحصربه‌فردی را یافت که به‌عنوان سوغات و یا برای تزیین خانه‌های ایرانیان خریداری نمود. می‌­توان با خرید این فرش‌­ها حس سفر در گذر زمان و تاریخ کهن را با تماشای آن‌ها تجربه نمود و در حفظ این هنر اصیل ایرانی تلاش کرد تا به دست فراموشی سپرده نشود.

هرچند این بازار اکنون رونق سابق را ندارد اما از جهت تاریخی بودنش جذابیت‌های زیادی دارد که شما را به وجد خواهد آورد. شما می‌توانید از این بازار زیبا دیدن کنید و پای حرف دل فروشندگانی بنشینید که به اندازه‌ قدمت این بازارچه حرف‌های ناگفته دارند.

بازار فرش مشهد

از آن‌جا که مشهد در طول سال پذیرای تعداد بی‌شماری مسافر است، همچنان مشاغلی چون تسبیح سازی، شمع ریزی، طلاکاری، ساخت منسوجات چرمی و چوبی، صنایع دستی همانند پوستین‌دوزی، فیروزه تراشی، انگشترسازی و قالی‌بافی در مشهد از رونق خوبی برخوردار است. در حال حاضر نیز این مشاغل بخش عمده‌ای از تجارت بخش‌های مرکزی و خیابان‌های مجاور حرم امام رضا (ع) را در نزدیکی بازار فرش تشکیل می‌دهند و شما در صورت نیاز به هر نوع کالایی، می‌توانید به آن ها مراجعه نمایید.

مکان­‌های دیدنی و زیارتی در اطراف بازار فرش مشهد

از مکان­‌های دیدنی و زیارتی که نزدیک بازار فرش مشهد قرار گرفته‌اند می‌توان به حرم امام رضا (ع)، خانه­‌های تاریخی داروغه و توکلی، حمام و مسجد شاه، آرامگاه نادرشاه افشار، بازار سرشور، بازار رضا و پاساژهای لوکس اشاره نمود. با مراجعه و بازدید از آن‌ها لذت سفر به مشهد برای مسافران و یا شهرگردی برای ساکنان دو چندان خواهد شد.

بازار فرش مشهد

حرف آخر

قالی‌های زیبای خراسان از دیرباز به کیفیت و زیبایی شناخته شده‌­اند. در بازار فرش مشهد تنوع طرح‌ها و رنگ‌های ناب فرش دستباف خراسان با کیفیت‌های عالی وجود دارد. امکان ندارد شما به قصد خریدن فرش به این بازار بروید و دست خالی باز گردید .اگر قصد خرید هم ندارید و یا قیمت‌­ها در این بازار برای شما بالا است، دیدن بازار قدیمی فرش‌فروشان مشهد را به شما توصیه می‌کنیم؛ زیرا قدم نهادن در مسیری از تاریخ خالی از لطف نخواهد بود. امیدواریم بازدید از بازار فرش مشهد برای شما سرشار از خاطره و حس خوب باشد، اگر تجربه‌ای در بازار فرش مشهد دارید، آن را با نابرو به اشتراک بگذارید.

آدرس بازار فرش مشهد: مشهد، میدان بیت المقدس، اندرزگو ۱۳

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن