خیابان گردی

مصلی پایین خیابان مشهد؛ یادگار عهد صفوی

فهرست مطالب

بنای مصلی پایین خیابان مشهد یکی از آثار زیبای به‌جامانده مشهد قدیم است. این اثر ملی سالانه تعداد بسیاری از گردشگران ایرانی و خارجی علاقه‌مند به تاریخ و بناهای باقی‌مانده از دوره های پیشین را پذیرایی می‌کند. با من در نابرو همراه باشید تا با یکی از آثار باهویت و اصیل در تاریخ معماری ایران و دیدنی مشهد بیشتر آشنا شوید: مصلی پایین خیابان مشهد.

آشنایی با تاریخچه‌ مصلی

در گذشته کمتر پیش می‌آمد که مساجد، به‌خصوص مساجد ساخته‌شده در شهرهای بزرگ، گنجایش حضور تمام مومنان را برای اقامه نماز جماعت داشته باشند؛ به‌گونه‌ای که تمام افراد مسلمان در روزهای عید فطر و قربان یا هنگام دعاخواندن‌های دسته‌جمعی در زمان شیوع بیماری‌هایی مثل طاعون و بروز خشک‌سالی‌های طولانی، ممکن نبود در یک جا تجمع کنند.

مصلی پایین خیابان مشهد

درنتیجه هنگام این‌گونه مراسم‌ها، مردم در زمین‌ وسیع‌تری به‌نام مصلی جمع می‌شدند و مراسمشان را برگزار می‌کردند که بیشتر در حاشیه شهرها قرار داشت. می‌توان گفت مصلی نمازخانه‌‌ای در هوای آزاد بود. بنابراین می‌توان مصلی را این‌گونه تعریف کرد:

مکانی بزرگ و وسیع‌ برای اجتماع مردم که در قطعه‌زمینی وسیع، محصور یا نامحصور ساخته می‌شده است و برحسب وسعت و جمعیت شهر، گاهی برای مدت‌زمانی طولانی از آن استفاده می‌کرده‌اند و گاهی متروک می‌شده است. در مصلی‌ها نمازهای جمعه، نماز اعیاد، نماز باران و مراسم ملی و مذهبی طول سال بر پا می‌شده و برخی اوقات نیز محل اجتماع مردم برای موضوعات و مسایل جامعه بوده است.

مصلی پایین خیابان مشهد

یک علت تاریخی

پس از گذشت مدت‌زمانی از ساخت این بناها، به‌ندرت از آن‌ها استفاده می‌کردند و ممکن بود پس از مدتی متروک شوند و کاربری اصلی‌شان را از دست بدهند؛ پس هرگز در ردیف بناهای ارزشمند تاریخی قرار نگرفتند. همین علت، توجیهی منطقی است برای پاسخ به این سوال‌ها: چرا علی‌رغم وجود تعداد زیادی از مصلی‌ها که مولفان مسلمان در کتاب‌هایشان به آن‌ها اشاره کرده‌اند، تا به امروز تعداد بناهای باقی‌مانده به‌نام مصلی اندک‎ است؟ علاوه‌براین چرا مصلی‌ها یک سبک خاصی از معماری ندارند و مصلی‌هایی وجود دارند که با اشکال گوناگونی ساخته شده‌اند؟

مصلی پایین خیابان مشهد

تاریخچه مصلی پایین خیابان مشهد

مشهد مقدس با وجود حرم منور علی‌بن‌موسی‌الرضا(ع) در سال ۲۰۱۷ میلادی دومین شهر مذهبی جهان اسلام و همچنین پایتخت فرهنگی جهان اسلام شناخته شد. این شهر در گذر تاریخ، دو بنا به‌عنوان مصلی برای برپایی نمازها، مناسبت‌ها و فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی داشته است که قدمت یکی از آن‌ها به ۶۰۰ سال پیش می‌رسد.


بنای مصلی پایین خیابان مشهد دو در ورودی دارد: یکی در خیابان اصلی و در حاشیه بولوار و دیگری در خیابان پشت بنا. بازدیدکنندگان از در اصلی داخل و خارج می‎‌شوند.

این بنا در جنوب‌شرقی مشهد و در منطقه «طرق» واقع شده است. مردم از این مصلی برای برگزاری نماز جمعه و نماز اعیاد استفاده می‌کردند، تا این که در پایان عهد تیموریان و اوایل عهد صفوی، حملات مکرر ازبک‌ها موجب ناامنی این محدوده از شهر شد. بعد از ناامنی، این مصلی آرام‌آرام از رونق افتاد، چون مردم نمی‌توانستند در همه شرایط از آن استفاده کنند و اکنون نیز مسوولان توجه چندانی به آن نمی‌کنند و متروک مانده است.

مصلی پایین خیابان مشهد

مصلی جدید

بعد از این که مصلی قدیمی به این سرنوشت دچار شد، ایده ساخت مصلی جدید نزدیک شهر به وجود آمد. چنین ایده‌ای را یکی از خیرین شهر محقق کرد. «میرزا صالح» که بانی ساخت چند مدرسه در مشهد ازجمله مدرسه نواب بود، هم‌زمان با احداث مدرسه، ساخت مصلی جدید را آغاز کرد. مصلای جدید در فاصله چندصدمتری بیرون دروازه پایین خیابان و در مسیر جاده مشهد‑سرخس بنا شده است که اکنون کنار بلواری به همین نام قرار دارد.

مصلی پایین خیابان مشهد

وجه تسمیه

این بنا در گذشته نیز به مصلای پایین خیابان مشهور بوده است. علت چنین شهرتی این است که در گذشته به خیابانی که سمت بالای سر مبارک حضرت رضا (ع) بود، به‌نام «بالا خیابان» و به خیابانی که در قسمت پایین پای حضرت قرار داشت، «پایین خیابان» گفته می‌شد. در حال حاضر، بالا خیابان به آیت الله شیرازی و پایین خیابان به شهید نواب صفوی تغییر نام پیدا کرده‌اند.

مصلی پایین خیابان مشهد

بنای مصلی پایین خیابان مشهد

بنای مصلی پایین خیابان مشهد که مربوط به دوره صفوی است. در ۱۵ دی سال ۱۳۱۰ با شماره ۱۴۱ به‌عنوان اثر ملی به ثبت رسیده است. این بنا که در قسمت شرقی شهر مقدس مشهد قرار دارد، در سال ۱۰۸۷ قمری و اوایل عهد صفوی، مقارن با زمامداری شاه سلیمان صفوی به سعی و اهتمام حاج ملک بنا شده است. از این بنا برای برگزاری نمازهای اعیاد استفاده می‌شده است و مردم در این بنای تاریخی، رو به قبله می‌ایستادند و نماز جماعت می‌خواندند.

در قسمت پایین ایوان، نام بانی و معمار بنا به‌صورت منظوم حک شده است. معمار بنا «حاجی شجاع بنای اصفهانی» است. او از معماران برجسته قرن ۱۱ هجری قمری شمرده می‌شود و پس از زلزله سال ۱۰۸۴ قمری، مرمت‌کننده مسجد گوهرشاد بوده است. در انتها و جانب قبله ایوان، محرابی وجود دارد که اطرافش مزین به کتیبه‌ بوده است. در این کتیبه سال احداث بنا را ۱۰۸۶ قمری نگاشته‌اند که با زمان حکومت سلطان سلیمان صفوی مقارن بوده است.

مصلی پایین خیابان مشهد

معماری مصلی پایین خیابان مشهد

بنای مصلی پایین خیابان مشهد ایوانی بلند، دو رواق در اطراف و گنبدی آجری دارد و کاشی‌کاری‌های معرق و مقرنس گچی زیبایی نیز در آن کار شده است. همچنین در ایوان و نیز رواق‌های این بنا، محراب وجود دارد. متاسفانه بیش از ۳۰ درصد کاشی‌های محراب اصلی ایوان تخریب شده‌اند. مرمت این بنا از اواخر سال ۱۳۸۶ شروع شد، اما این بنای تاریخی و فرهنگی همچنان به توجه بیشتر مسوولان میراث فرهنگی استان و علاقه‌مندان نیازمند است.

قسمت‌های ظریف و پیچیده

با تطبیق‌ بخش‌های اندک باقی‌مانده عناصر تزیینی طاق ایوان، روی تزیینات بنا نقش‌های بسیار ظریف و پیچیده‌ای به دست آمده‌اند. کنار کتیبه‌های معرق‌کاری‌شده، تزییناتی مانند گچ‌کاری، مقرنس‌کاری و درودگری به چشم می‌خورند. بعضی قسمت‌های این بنای منحصربه‌فرد با نقوش اسلیمی آراسته شده‌اند.

طرح شمسه‌ بزرگی در تیزه ایوان جای دارد و دو شمسه در طرفین طاق و شمسه‌هایی نیز در پاکار ایوان دیده می‌شوند. همچنین خطوط دیگر بسیاری نیز در تزیینات این بنا وجود دارند که به طرح‌های گره‌سازی دوران اسلامی مربوط می‌شوند. بخشی از تزیینات در حمله روس‌ها به مشهد تخریب شده‌اند.

فضای مربع‌شکل ایوان رفیع این مصلی با دو ایوانچه، به‌صورت متقارن است. ایوانش به‌سمت قبله و روی فضاهای مربع یا رواق گنبدهایی با خیز اندک ساخته شده است. ایوان گنبددار را با کاشی‌های معرق عهد صفوی پوشانده‌اند. داخل بنا با کتیبه‌هایی از آیات قرآن و با خط ثلث تزیین شده است.

مصلی پایین خیابان مشهد

استحکام و مقاومت این بنای تاریخی

سازنده بنا دو رواقی که در اطراف ایوان این بنا قرار گرفته‌اند را به‌عنوان تقویت و استحکام بنای اصلی و نیز تکیه‌گاهی لازم و ضروری برای آن ساخته است. این فضاها در گذر زمان به محلی برای بانوان نمازگزار تبدیل شده است. سازنده بنا در آن هنگام، مامور تعمیر مسجد جامع گوهرشاد نیز بوده است.

طاق ایوان مصلی پایین خیابان مشهد در مقابل فشارهای حاصل از وزنش، بیشتر از طاق مصلی طرق مقاومت ‌کرده است. همین موضوع سبب شده است این بنای تاریخی ارزشمند در وضعیت مناسب‌تری نسبت به مصلی طرق باقی بماند.

نمای اصلی

نمای اصلی آن مزین به تزیینات کاشی‌کاری معرق دوران شاه سلیمان صفوی است. دو کتیبه نواری‌شکل دارد که روی هر دو، تاریخ ۱۰۸۷ (مطابق با ۷-۱۶۷۶ میلادی) نقش شده است. نام کاتب نیز در انتهای کتیبه مستطیل‌شکل نوشته شده است. بدنه داخلی بنا اندود گچی دارد و در بعضی نقاط گچ‌بری و مقرنس‌کاری شده است. به‌جز روی محراب و کتیبه بزرگی که دورتادور لبه ایوان نقش شده است رنگ و نقاشی دیگری دیده نمی‌شود. این کتیبه نیز با کاشی‌های هفت‌رنگ و به‌صورت خشتی ساخته شده است و حاصل کار «محمد حسین فرزند عنایت الله» است.

داخل بدنه‌های محراب و میان گل‌های کاشی معرق، دو کتیبه کوچک ترنجی دیده می‌شوند که زمینه زردرنگ دارند. روی آن‌ها نوشته شده است: «عمل حقیر بر منت حاجی شجاعی اصفهانی بنا ۱۰۸٫» در قسمت پخ لبه دو ایوان، تزییناتی از کاشی هفت‌رنگ وجود دارند که در قسمت پایین آن و در هر طرفش اشعاری نوشته شده‌اند. این اشعار به‌زبان فارسی‌اند و با خط زیبای نستعلیق نوشته شده‌اند.

مصلی پایین خیابان مشهد

درهای ورودی

بنای مصلی پایین خیابان مشهد دو در ورودی دارد: یکی در خیابان اصلی و در حاشیه بولوار و دیگری در خیابان پشت بنا. بازدیدکنندگان از در اصلی داخل و خارج می‎‌شوند. دری که به خیابان پشت بنا باز می‌شود در ورودی کارگاه چوب‌بری است که پس از پشت‌سرگذاشتن این کارگاه، می‌توان به حیاط بنا وارد شد و از زیبایی‌هایش به وجد آمد. حیاط این بنا که مساحت چندصدمتری دارد، با فضاهای چمن‌کاری‌شده کوچک و درختانی جوان تزیین شده است.

فضاهای کاربردی برای بازدیدکنندگان

قسمت راست در ورودی اصلی، مرکز آفرینش و پژوهش‌های هنرهای سنتی و صنایع‌دستی در حال فعالیت است که شامل این‌ها می‌شود: قلم‌زنی، نقاشی قهوه‌خانه‌ای، انگشترتراشی، نقاشی و ساخت تار. همچنین کنار این پژوهشگاه، فروشگاه صنایع‌دستی نیز وجود دارد که غرفه هنرمندان سنتی در زمینه کاشی‌کاری، سفالگری و نقره‌کوبی را در خود جای داده است.

کاربری درنظرگرفته‌شده برای این مصلی در آینده

مسوولان در نظر دارند این بنای تاریخی را پس از اتمام مرمت و ساماندهی، به مجموعه‌ای با کاربری فرهنگی و تاریخی برای استفاده دوست‌داران میراث فرهنگی و تاریخی تغییر کاربری دهند.

کلام آخر

بنای مصلی پایین خیابان در گذشته نیز یکی از جاذبه‌های گردشگری شهر مشهد محسوب می‌شده است. درحال‌حاضر این مصلی به یکی از میراث تاریخی و فرهنگی شهر مشهد تبدیل شده است که سالانه توجه بسیاری از زایران حرم رضوی را به خود جلب می‌کند. به شما توصیه می‌کنم در سفرتان به مشهد مقدس، از این مکان تاریخی جذاب دیدن کنید. در طول سال بازدید از این اثر فاخر ملی برای عموم آزاد و رایگان است. تجربه‌ حضور و عکاسی در این فضای تاریخی متعلق به عهد صفوی را از دست ندهید.

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن