قهوه خانه لطفی

قهوه خانه لطفی تبریز؛ خاطرات یک فنجان چای در آذربایجان کهن

فهرست مطالب

چای در فرهنگ مردمان آذربایجان و بیش از همه تبریز، جایگاه خاصی دارد. چای آن هم از نوع لب‌سوز و لب‌دوز از دیرباز با نام تبریز و مردمانش گره خورده است. این نوشیدنی محبوب آنچنان در فرهنگ و زندگی روزمره مردم تبریز نفوذ کرده که ردپای آن را نه‌تنها در مهمانی‌، سفر، گردش و کوچه‌پس‌کوچه‌های شهر که در اشعار شاعران این خطه هم می‌توان پیدا کرد. اشعاری که مشهورترین آن‌ها در شعر شهریار است: سن یاریمین قاصدی سن / ایلش سنه چای دمیشم (تو قاصد یار منی/ بنشین که برایت چای آورده‌ام.) قهوه‌خانه‌های متعدد از قدیم‌الایام برای اصناف مختلف در تبریز وجود داشته است. گرچه حالا فرهنگ قهوه‌خانه‌ها پوست‌اندازی کرده و رنگ و بویشان تغییر یافته؛ اما این فرهنگ با زندگی مردمان آذربایجان گره خورده است. یکی از این قهوه‌خانه‌ها، قهوه خانه لطفی، پاتوق صمد بهرنگی است. با من در نابرو همراه باشید تا سری به این قهوه‌خانه سنتی بزنیم.

پدر و پسر کافه‌چی

برای افرادی که به قهوه خانه لطفی پا می‌گذارند، هر فنجان چای یادآور مردانگی، لوطی‌منشی و میراث پدرانشان است. چای برای اهالی قهوه خانه لطفی از قهوه‌خانه‌ها و فرهنگ فراموش‌ شده روزگار قدیم می‌گوید. مردان زمان‌های نه‌چندان دور، محافل صمیمی، ادبی، سیاسی و حتی خیرخواهانه را در این محل‌ها رقم می‌زدند.

سر ظهر که می‌شود، قهوه خانه لطفی نسبتا خلوت است. قلیان‌ها تعطیل، روی میز وسط کافه نشسته‌اند. این قهوه‌خانه توسط پدر و پسر لطفی اداره می‌شود. اینجا را می‌توان از دیدنی های تبریز دانست. عباس لطفعلی‌زاده (پدر)، ۵۳ سال است که این قهوه‌خانه دیدنی و قدیمی را دارد. او متولد گنجه آذربایجان بوده و حالا ۸۰ سال دارد. عباس لطفعلی‌زاده از مهاجرین محسوب می‌شود و از ابتدا شغل او و خانواده‌اش همین بوده است.

عباس‌ آقا به‌علت کهولت سن، کم‌تر به کارهای قهوه‌خانه رسیدگی می‌کند. به‌همین دلیل بیوک‌ آقا پسر ارشدش، وی را در مدیریت قهوه‌خانه همراهی می‌کند. جالب است بدانید قهوه خانه لطفی همان کافه‌ای است که روزگاری پاتوق صمد بهرنگی بوده است. اغلب مشتریان قهوه‌خانه افراد ثابت  و اغلب بازاری یا فرهنگی‌‌های قدیمی هستند. گرچه این روزها قهوه‌خانه‌ها به محلی برای دیدار و وقت‌گذرانی تبدیل شده، بیوک‌آقا از خاطرات نه‌چندان دور کافه‌لطفی می‌گوید «حدود ۴۰ سال پیش این‌طور نبود که هرکسی بخواهد بتواند واردش شود. آن دوره‌ها که قهوه‌خانه‌ها محل دورهم‌جمع‌شدن «مردها» بود، همه فرهنگ قهوه‌خانه و ورود به آن را می‌دانستند.»

آنطور که بیوک‌آقا می‌گوید در گذشته برای ورود به قهوه‌خانه رسم‌ورسوم خاصی وجود داشت. رسمی که گرچه حالا اجرا نمی‌شود، اما همچنان در ذهن این پدر و پسر روشن است.

قهوه خانه لطفی

رسم‌ورسوم کافه‌نشینی در قهوه خانه لطفی

رسم کافه‌چی‌ها این‌طور بود که شاگرد قهوه‌چی دم در ورودی می‌ایستاد و شانه‌ای دستش می‌گرفت. شاگرد قهوه‌چی شانه را به هر مشتری‌ که قصد ورود به قهوه‌خانه را داشت، می‌داد. اگر شانه در ریش مشتری می‌ایستاد می‌توانست وارد شود و در غیراین‌صورت اجازه ورود به قهوه‌خانه را پیدا نمی‌کرد. این عمل برای اهالی قهوه‌خانه نشانه پختگی و به قول قدیمی‌ها مرد شدن او بود.

بیوک‌ آقا نقل می‌کند «روزی پسری به قهوه‌خانه آمد که ریش نداشت. شانه را که دستش می‌دهند، فلسفه‌اش را می‌گویند. پسر شانه را به‌زور و با زخمی‌کردن پوست روی صورت نگه می‌دارد و قهوه‌چی او را با نام مرد راه می‌دهد!»

اما پذیرش مشتری هم در قهوه‌خانه‌های قدیمی تبریز همچون کافه‌ لطفی اصالت، رسم و آداب خود را دارد و به‌قول بیوک‌آقا «این‌طور هم نیست که برای خودداری از ورود افراد خاص با نصب تابلو اعلام کنیم. روش قهوه‌خانه‌دارها در نوع پذیرایی آن‌ها است؛ نوع آوردن چای و زمانی که طول می‌کشد تا آن را بیاوریم، به مشتری می‌فهماند که می‌تواند بازهم به آن‌جا بیاید یا بار اول و آخر اوست!»

گویی برای ورود به قهوه‌خانه‌های اصیل و ریشه‌دار تبریز، چند اسکناس در جیب کفایت نمی‌کند، بلکه باید ادب، اصالت، مردانگی و در یک کلام سبک و سیاق مشتی‌ها را داشت.

قهوه خانه لطفی

کافه خاطره‌ها

اما قهوه خانه لطفی که بر درودیوارش خاطرات رفت‌وآمدهای صمد بهرنگی را ثبت کرده است، همچنان در بازار قدیمی و تاریخی تبریز، راسته شیشه‌گرخانه، رنگ‌وبوی پرخاطره ایام گذشته و اصالت کافه‌داری را حفظ کرده است. این قهوه‌خانه همچنان سنت و فرهنگ خود را که فعالیت‌های فرهنگی و خیرخواهانه است، ادامه می‌دهد.

اگر در خیابان‌گردی‌های خود به بازار تبریز رسیدید، در حالی‌که سراغی از خاطره‌های خفته و بیدار سراهای بازار می‌گیرید، به پاتوق صمد بهرنگی هم سری بزنید. اینجا می‌توانید یک فنجان چای پرخاطره را به یاد مردانگی، لوطی‌منشی، داستان‌های گفته و ناگفته بهرنگی نوش جان کنید. سپس از بیوک‌آقا سراغ کتاب صمد بهرنگی به‌ امضای خودش را بگیرید. صمد بهرنگی یکی از کتاب‌های خود را امضا کرده و به رسم ادب و یادگار به قهوه خانه لطفی هدیه کرده است.

اینجا را می‌توان محلی برای زنده کردن دوران مردانگی دانست. جایی که مشتریان را فقط با خوش‌حسابی در پرداخت پول چای نمی‌شناسند، بلکه هر مشتری سهمی از فرهنگ و اصالت قهوه خانه دارد که با هیچ پولی قابل قیاس نیست. اگر شما هم سری به این قهوه خانه سنتی زدید، تجربه حضور خود در فضای قدیمی آن را با مخاطبان نابرو به اشتراک بگذارید.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *