تاریخ و تمدن

خانه لاری ها در یزد؛ یادگاری از قدیمی‌ها

فهرست مطالب

شهر یزد را به‌واسطه بافت تاریخی وسیع و خانه‌های تاریخی آن می‌شناسیم. بناهایی که علاوه‌بر معماری زیبا و متنوع، بخشی از میراث گران‌بهای این سرزمین به حساب می‌آیند که از گذشته‌ای دور بر جای مانده‌اند. میراث گران‌بهایی که مملو از ناگفته‌های تاریخ‌اند و نه‌تنها متعلق به مردم این سرزمین بلکه متعلق به تمام بشر است. خانه لاری ها یکی از مکان‌های دیدنی بافت تاریخی یزد به حساب می‌آید. این بنا در محله فهادان واقع شده و خانه‌ای است اعیانی، باقی‌مانده از دوران قاجار که در آن جلوه‌های زیبایی از فرهنگ و هنر مردمان این خطه را می‌بینید. برای آشنایی با این خانه تاریخی از دیدنی های یزد با نابرو همره باشید.

معرفی خانه لاری ها

خانه لاری ها متعلق به شخصی به‌نام ابراهیم لاری بوده است. مساحت این خانه 1700 متر مربع و زیربنای آن در حدود 1200 متر است. بنا مجموعه‌ای است از سه حیاط و شش باب خانه، که یکی از نمونه‌های زیبای خانه‌های مناطق کویری ایران محسوب می‌شود.

این بنا از منازل اعیان در زمان خود بوده، چنان‌که می‌توان وجود حیاط‌های متعدد، اتاق آیینه، اتاق ارسی، اتاق‌های هفت‌دری و پنج‌دری، تزیینات نفیس و تالار و بادگیر بزرگ را شاهدی بر این مدعا دانست. نام این اثر در تاریخ 24 بهمن 1375 به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده و هر ساله پذیرای گردشگران بسیاری از سراسر ایران و جهان است.

خانه لاری ها در یزد

تاریخچه

در حدود 270 سال پیش، خاندان لاری ها برای تجارت از فارس به یزد آمدند و در این شهر ساکن شدند. بنا بر مستندات تاریخی، در سال 1286 قمری، یعنی دوره حکومت سلسله قاجار، خانه لاری ها در این شهر بنا شد. مالک این منزل حاج محمد ابراهیم لاری یکی از تجار سرشناس یزد در آن دوران بود.


در بخش شمال‌شرقی بنا، یک حیاط خیلی کوچک قرار گرفته که تنها یک اتاق دارد و یک طبقه بلندتر از حیاط میانی است. این قسمت، ورودی کاملا مجزایی به بیرون از عمارت دارد و می‌توان آن را بخشی مستقل از خانه در نظر گرفت.

خانه لاری ها تا اواخر حکومت رضا شاه پهلوی، به‌عنوان یکی از خانه‌های اعیانی شهر موردتوجه بود؛ اما پس از گذشت سال‌های متمادی، به‌علت موروثی‌شدن و مشکلات مربوط به آن، متروکه شد و متاسفانه خسارات بسیاری به آن وارد گردید. این بنا برای مدتی نیز محل زندگی و رفت‌وآمد دراویش نعمت‌اللهی بوده، تا این که این خانه را میراث فرهنگی در سال 1363 از صاحبش خریداری کرد و مورد بازسازی و مرمت قرار داد.

هم‌اکنون این بنا تحت تملک سازمان اسناد قرار دارد و قسمت‌های از آن برای امور اداری و موزه اسناد ملی استفاده می‌شود. اما قسمت‌های دیگر جهت بازدید عموم آزاد است که به‌عنوان یکی از نمونه‌های اصیل معماری ایرانی سالانه گردشگران و علاقه‌مندان بسیاری را جذب می‌کند.

خانه لاری ها در یزد

معماری خانه‌های کویری

در معماری خانه‌های یزد درون‌گرایی به‌عنوان اصلی مهم و ضروری در نظر گرفته می‌شود و حیاط مرکزی به‌عنوان مرکز خانه یا قلب خانه محسوب می‌شود. ازجمله عوامل درون‌گرایی خانه‌ها را می‌توان سازگاری با اقلیم گرم و خشک کویری، حفظ حرایم و فضای خصوصی، فرهنگ مردم این خطه، و مساله امنیت برشمرد.

نحوه طراحی خانه و چینش فضاها، جهت‌گیری و مصالح به‌کاررفته در آن به‌نحوی است که بیشترین خنکا را در تابستان‌های گرم این منطقه فراهم می‌آورد. همچنین چگونگی قرارگیری و چینش الگوهای فضایی به‌نحوی است که افراد خانه از دید غریبه در امان‌اند و همواره حفظ حریم خانواده و محرمیت به‌عنوان یک مهم تلقی می‌شود.

گاه این خانه‌ها از دو یا چند حیاط مرکزی و فضاهای اطراف آن تشکیل یافته که نشان‌دهنده موقعیت شغلی صاحب‌خانه، وضع مالی و جایگاه اجتماعی خانواده بوده و آن را اندرونی و بیرونی می‌نامند که بر اساس همان اصل رعایت حریم خانواده طراحی شده است.

معماری خانه لاری ها

خانه لاری ها نیز همانند دیگر خانه‌های این منطقه از این قاعده پیروی می‌کند. به‌طورکلی این خانه سه حیاط دارد. حیاط بزرگ‌تر حیاط اصلی و دارای اهمیت بیشتری است. در محل ارتباط دو حیاط، فضایی به‌نام هشتی یا فضای تقسیم قرار دارد که امکان دسترسی به هر دو حیاط را ممکن می‌سازد. فضاهای خدماتی چون مطبخ و اسطبل، که نیاز به ورودی جداگانه دارند، به‌طور مستقیم با بیرون خانه مرتبط می‌شوند.

حیاط اصلی

حیاط بزرگ این خانه به‌عنوان حیاط اصلی در نظر گرفته شده که فضاها بر اساس اهمیت و استفاده در فصول مختلف سال دورتادور آن قرار گرفته‌اند و از نور و تهویه و زیبایی آن استفاده شده است. این حیاط به‌صورت مستطیل و در جهت شمال‌شرقی به جنوب‌غربی امتداد یافته.

خانه لاری ها در یزد

ایوان و بادگیر

در قسمت جنوب‌غربی حیاط، ایوان بلندی را مشاهده می‌کنیم که یزدی‌ها به آن تالار نیز می‌گویند. این قسمت در واقع در فصل تابستان مورد استفاده بوده و جهت قرارگیری این بخش به نحوی است که نور خورشید مستقیما به آن بخش نمی‌تابد و ساکنان خانه می‌توانند در سایه آن بیارامند و از خنکی هوای آن بهره برند. ارتفاع بلند ایوان، نیمه‌بازبودن و عمق زیاد آن نیز بر خنکا و گردش هوا در این قسمت می‌افزاید. در پشت ایوان، بادگیر بلندی قرار دارد که برخلاف معمول بر محور اصلی حیاط نیست، بلکه در گوشه ایوان واقع شده است و از داخل حیاط نیز به‌خوبی دیده می‌شود. بادگیر با هدایت باد به داخل این قسمت‌ها تاثیر بسزایی در مطبوع ساختن هوا دارد.

فضای بلند و وسیع ایوان که بر محور اصلی حیاط قرار گرفته و از یک طرف به سمت آن باز می‌شود، فضای حیاط را به درون خود می‌کشد و ارتباطی بین این دو قسمت برقرار می‌کند و این احساس به دست می‌دهد که فضای حیاط به درها و دیوارها محدود نیست؛ چنان‌که تزیینات دیوار حیاط نیز بر بدنه دیوارهای داخلی ایوان امتداد یافته و این امر را تشدید می‌نماید.

در دو طرف ایوان، دو راهروی عریض (به آن تختگاه می‌گویند) وجود دارد و اتاق‌ها یا گوشوارهایی بالای آن قرار دارد که درها و پنجره‌هایشان از یک طرف به حیاط و از طرف دیگر به ایوان گشوده می‌شود. این اتاق‌ها علاوه‌بر عملکرد و زیبایی نقش بسزایی در تعادل نیروهای دو طرف ایوان دارند.

خانه لاری ها در یزد

بخش زمستان نشین

در جبهه مقابل ایوان، که از نور جنوب بهره می‌برد، فضاها به‌نحوی طراحی شده که آفتاب‌گیر و در فصول سرد سال قابل‌استفاده باشد. در این قسمت، اتاق ارسی (اتاقی که پنجره‌های رو به حیاط آن به‌صورت کشویی بالا و پایین می‌روند و در این پنجره‌ها گره چینی‌های چوبی نفیسی به‌همراه شیشه‌رنگی به کار رفته است) قرار دارد که بر محور اصلی حیاط بنا شده و نشان از اهمیت خاص آن نسبت به سایر فضاها دارد.

در قسمت‌های جنوب‌شرقی و شمال‌غربی حیاط، راهروها، تختگاه‌ها، اتاق‌های سه‌دری و پنج‌دری قرار دارند که به‌صورتی متفاوت در دو طرف قرار گرفته‌اند و هریک از نور و منظره حیاط بهره می‌برند. در این قسمت‌ها فضاهایی که از درجه اهمیت کمتری نسبت به این قسمت‌ها برخوردار بوده در گوشه‌ها یا در پشت این فضاها قرار می‌گرفته است.

چنان‌که می‌توان دید که قسمت جنوب‌شرقی و شمال‌غربی از دو لایه فضایی تشکیل شده است. لایه اول را اتاق‌هایی که کنار حیاط و روبه‌روی آن قرار گرفته‌اند، تشکیل می‌دهد و لایه دوم را فضاهای خدماتی به وجود آورده‌اند که پشت این اتاق‌ها قرار دارد.

خانه لاری ها در یزد

سرداب

سرداب‌ها به‌واسطه پله‌هایی از سطح حیاط به عمق زمین رفته‌اند و به سطحی می‌رسند که آب قنات از آنجا وارد شود. سرداب خانه لاری ها در حدود شش متر از سطح حیاط پایین‌تر است و ضمن ایجاد دسترسی به آب قنات، گوشت و حبوبات نیز در آنجا نگهداری می‌شده. همچنین در روزهای بسیار گرم سال، ساکنان به این مکان می‌رفتند تا از گرمای طاقت‌فرسای کویر در امان بمانند.

حیاط میانی

این حیاط از حیاط اصلی کمی کوچک‌تر است، اما ساختاری مشابه دارد. در سمت شمال‌غربی، هفت دری قرار دارد و در سمت مقابل آن، دیواری است که با ایجاد طاق‌نماهایی در آن از سادگی و خامی دیوار کاسته و تقابلی زیبا و متقارن به وجود می‌آورد. در بخش شمال‌شرقی، اتاق‌های پنج‌دری و سه‌دری و در مقابل آن‌ها ایوان قرار دارد، که همه این فضاها از نور و تهویه حیاط میانی بهره می‌برند.

حیاط سوم

در بخش شمال‌شرقی بنا، یک حیاط خیلی کوچک قرار گرفته که تنها یک اتاق دارد و یک طبقه بلندتر از حیاط میانی است. این قسمت، ورودی کاملا مجزایی به بیرون از عمارت دارد و می‌توان آن را بخشی مستقل از خانه در نظر گرفت. البته لازم به ذکر است که بازدید از حیاط میانی و حیاط سوم امروزه به‌علت اختصاص آن به مرکز اسناد و مدارک امکان‌پذیر نیست.

مصالح و تزیینات

از مصالح به‌کاررفته در بنا می‌توان به خشت، آجر، کاهگل، گچ و ساروج اشاره کرد که همگی از مصالح محلی و مناسب اقلیم کویری شهر یزد بوده‌اند. تزییناتی مانند آیینه‌کاری، گچ‌بری، نقاشی، و پوسترهایی از زنان فرنگی و شهرهای اروپایی در اتاق آیینه بر ارزش این بنا افزوده است. همچنین تاب‌بندی و سیمان‌کاری (کاربندی بالای درگاهی‌ها)، گره‌چینی درهای ارسی و پاشنه‌گرد به‌همراه شیشه‌رنگی‌ها از دیگر تزیینات نفیسی است که در این بنا مشاهده می‌کنیم.

مسیریابی

برای پیداکردن خانه لاری ها باید ابتدا به محله فهادان بروید. این محله را به‌راحتی در شهر یزد می‌توانید پیدا کنید. از هر ورودی وارد این محله شوید، تابلوهای راهنما برای هدایت شما به سمت خانه لاری ها وجود دارد که با استفاده از آن‌ها می‌توانید آن را پیدا کنید. اگر با وسیله نقلیه شخصی هستید بهتر است آن را در پارکینگ‌های عمومی ابتدای محله پارک کنید و پیاده به‌سمت خانه لاری ها بروید.

  • آدرس خانه لاری ها در یزد: خیابان امام خمینی، محله فهادان، مجاور عمارت کلاه‌فرنگی.

خانه لاری ها در یزد

امکانات

امروزه در بخشی از این خانه مرکز استاد ملی برپا شده است که امکان بازدید از بخشی از این اسناد تاریخی وجود دارد. همچنین در بخش‌های مختلف خانه کارگاه‌های خراطی، پیکرتراشی روی چوب، معرق و منبت، مینیاتور و نگارگری و نقاشی روی سفال و سرامیک بر پا شده که ضمن بازدید از آن‌ها می‌توانید محصولات و صنایع‌دستی آن را نیز خریداری کنید. از دیگر امکانات موجود در این بنا می‌توان به فروشگاه لباس‌های محلی، گلیم و ترمه و همچنین گالری عکاسی اشاره نمود.

  • ساعت بازدید از این عمارت 8 صبح تا 8 شب.

سخن آخر

بازدید از خانه لاری ها برای خانواده‌ها، گردشگران و افرادی که علاقه‌مند به تاریخ و فرهنگ و هنر این مرزبوم هستند خالی از لطف نیست. گذر از بافت تاریخی شهر و حضور در بنایی برجای‌مانده از عهد قاجار با معماری اصیل و نفیس دوران خود، می‌تواند ما را در زمان متوقف کند و حال‌وهوای آن دوران و کسانی را که روزی در این خانه زندگی کرده‌اند به ما یادآور شود. اگر به یزد سفر کردید، در ادامه بازدید، از مسجد جامع یزد، زندان اسکندر، بقعه دوازده امام هم دیدن نمایید.

نوشته های مشابه

‫4 نظرها

    1. بهنام جان ممنون از پیغامی که گذاشتی امیدوارم بار دیگر هم به یزد سفر کنی و از جاذبه های دیگر استان دیدن کنی.موفق باشی

  1. سلام. والا ما یادمون نمیاد تو جنوب خاندان لاری وجود داشته که اومده یزد. اگه میگفتی رفتن کویت قطر امارات یا… شاید ازت قبول می کردم. انصافا یه چیزی تو ویکی پدیا دیدی درباره اش نوشتیا. یه کم تحقیق کن ببین اون آدمی که خونه رو به اسمش کردی وجود خارجی داره!270 سال زمانی نیستا که نشه درآورد. لار بالای بندر عباس هست و جنوب شرق استان فارس…

    1. مرسی نویسنده جان! یعنی یک ماه و دو روز از کامنت من گذشت و شما به خودت زحمت پاسخگویی ندادی! شعار نابرو که اینو نمیگه ….

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن