تاریخ و تمدن

میدان عتیق اصفهان؛ میدانی کهن با معماری نو

فهرست مطالب

یکی از مکان‌های دیدنی در شهرهای بزرگ، میدان‌های شلوغ و پر رفت‌وآمد هستند. هر چند گاهی اوقات، شلوغی و سروصدای میادین، فرصت و امکان لذت از اطراف و دیدنی‌های آن ‌را از ما می‌گیرند؛ اما اگر کمی با حوصله و جور دیگر به این هسته‌های اصلی شهرها بنگریم، نتیجه بهتری خواهیم گرفت. این میدان‌ها از گذشته، محلی برای تجمع مردم و دکان‌ها و مغازه‌هایی برای تامین مایحتاج آن‌ها بوده و هنوز هم با وجود گذر زمان، کارکرد خود را از دست نداده‌اند. در اصفهان، میدان نقش جهان به زیبایی و جذب مهمان، شهره بوده و میدانی به نام میدان عتیق کمتر شناخته شده است. میدانی که بزرگ است به وسعت تاریخ و قدمتی ۸۰۰ ساله دارد و البته میدانی ساکت و آرام و به دور از هیاهو است. با من در نابرو همراه باشید تا به این شاهراه بزرگ ارتباطی اصفهان در گذشته و حال سر بزنیم.

میدان عتیق، میدان کهنه، سبزه میدان یا میدان امام علی

میدان عتیق از مکان های دیدنی اصفهان به نام‌های دیگری هم نامیده شده است. قدیمی‌ترها به آن سبزه میدان یا میدان کهنه می‌گویند. میدان عتیق، یکی از بزرگ‌ترین و مشهورترین میادین شهر اصفهان است که از احیای سبزه میدان یا همان میدان کهنه، شکل گرفت. البته نسل‌های جدید بیشتر به با همین نام و میدان امام علی علیه‌السلام، آن را به یاد می‌آورند.

میدان عتیق اصفهان

میدان کهنه در زمان حکومت سلجوقیان در اصفهان، ایجاد شد. سلجوقیان، حکومتی ایرانی و ترک تبار بودند که در سده‌های پنجم و ششم هجری قمری، در شهر اصفهان سلطنت می‌کردند. بعضی از شاهان این حکومت، با مشورت و درایت وزرای دانایشان، آثاری بی‌شمار در اصفهان که پایتخت حکومتشان بود، ایجاد نمودند.

از جمله مسجد جامع ساده و بی‌پیرایه و در عین حال زیبا و کهن، مناره‌های دارالضیافه، مناره چهل دختران و مناره ساربان، مسجد علی و مناره معروفش، مسجد شعیا و امامزاده اسماعیل و آثار دیگر که از جمله آن‌ها میدان عتیق را هم می‌توان نام بردو این میدان در آن زمان، تنها میدان بزرگ و پر رفت و آمد شهر بود.


بازاری که امروزه به نام بازار ذغال فروش‌ها در این میدان معروف است، در زمان حکومت سلجوقیان هسته اصلی این میدان به‌شمار می‌رفته ‌است. در دوران حکومت صفویان، برای این‌که سطح میدان از ارتفاع شیب‌دارش خارج شود، دو بنای دیگر به فضای میدان اضافه کردند.

پس از سلجوقیان، شاه عباس صفوی، تغییر و تحولاتی را در میدان عتیق انجام داد. در حقیقت، این میدان فضای کالبدی قوی برای ساختار سیاسی و رو به رشد صفویان نبود. لذا این پادشاه، با تدارک طرحی جدید شهر را به سمت جنوب‌غربی کشاند.

هسته مرکزی طرح، میدانی بود که تاسیسات اداری، مذهبی، علمی و اقتصادی پیرامون آن قرار می‌گرفت. این میدان، «میدان نو» یا «نقش جهان» نام گرفت و دارای همان عملکردها در سطحی بالاتر شد.

با مجموعه این تحولات، عمده فعالیت‌های تجاری و تجمعات مردمی و مغازه‌ها هم به نقش جهان منتقل شدند و میدان عتیق، بخشی از کارکردهای خود را از دست داد و نام آن هم به میدان کهنه، تغییر کرد. با این‌که هنوز از میادین اصلی و شاهراه ارتباطی شهر محسوب می‌شد؛ اما به مرور، ساخت و سازهایی پیرامون آن اتفاق افتاد که چهره میدان را دچار تغییر و تحول نمود.

میدان عتیق اصفهان

هم اکنون این میدان، شاهراه ارتباطی و اصلی چهار خیابان مهم شهر اصفهان است که هر یک دارای آثار و ابنیه تاریخی پرشمار با قدمتی دیرینه‌اند.

خیابان ولی عصر، خیابان هاتف، خیابان عبدالرزاق و مسجد جامع، چهار سوی اصلی این میدان را تشکیل می‌دهند. در سمت شمال میدان، مدرسه و کاروان‌سرای کاسه‌گران، در ضلع جنوبی، بقعه هارون ولایت و در جنوب شرقی، مسجد علی(بنایی بازمانده ساختمان‌های اولیه صوفی است) قرار دارد.

میدان عتیق اصفهان

قدم زنان در میان تاریخ

یکی از نکات قابل توجه در این میدان بزرگ این است که از میدان عتیق به سمت هر کدام از این خیابان‌ها که پیش برویم، بناهای بی‌شماری توجه‌مان را جلب می‌کند. از مسجد جامع شهر گرفته تا مسجد کمرزرین، گشت و گذار در محله یهودی نشین جوباره(جویباره) با قدمت بسیار و مناره‌های بلند و کنیسه‌های به جا مانده از یهودیان ساکن در این منطقه، امامزاده‌های با صفا و روحیه بخش که در این مناطق کم نیستند.

مقابر بزرگانی از قبیل خواجه نظام الملک و مساجد و حسینیه‌های بسیار، حمام‌ها و خانه‌های تاریخی که علی‌رغم تبدیل شدن به اقامت‌گاه‌ها و بعضا غیر قابل بازدید بودن، هم‌چنان زیبا هستند. کاروان‌سراهای بی‌شمار که متاسفانه غبار زمان آن‌ها را آلوده کرده ‌است. بازارچه‌های قدیمی و محله‌های کهن و مدرن در کنار هم، کوچه پس کوچه‌های زیبا و به یاد ماندنی از جمله جاهایی هستند که در اطراف میدان عتیق، کم‌نظیر و بی‌نظیر هستند.

یکی دیگر از نکات جالب در مورد این میدان این است که اگر قدم زنان از این میدان به سمت میدان نقش جهان حرکت کنیم، حدود نیم ساعت بعد در نقش جهان هستیم.

میدان عتیق اصفهان

وقتی از پارکینگ میدان امام علی علیه‌السلام (خیابان علامه مجلسی) به سمت میدان، قدم بر می‌داریم، از دور و از سمت شرق، مناره‌ها و بقعه مسجد جامع را می‌بینیم که فضایی بسیار دلنشین دارند. وقتی به روبرو می‌نگریم، مناره بلند مسجد علی در مقابل چشمانمان می‌ایستد و بقعه امامزاده هارون ولایت نیز در کنار آن بسیار دیدنی است.

میدان عتیق، متشکل از چهار فضای اصلی است. میدان اصلی، جلو خان مسجد جامع، مجموعه زیر گذرها، پارکینگ طبقاتی وسیع، فضای چند منظوره علامه مجلسی به همراه یک سازه ذوزنقه‌ای شکل، که از یک طرف مسجد جامع را به بنای هارونیه (امامزاده هارون ولایت) و از سوی دیگر به مدرسه کاسه‌گران و کاروان‌سرای خیار و بازار بزرگ اصفهان متصل می‌کند.

بازاری که امروزه به نام بازار ذغال فروش‌ها در این میدان معروف است، در زمان حکومت سلجوقیان هسته اصلی این میدان به‌شمار می‌رفته ‌است. در دوران حکومت صفویان، برای این‌که سطح میدان از ارتفاع شیب‌دارش خارج شود، دو بنای دیگر به فضای میدان اضافه کردند.

یکی مدرسه کاسه‌گران و دیگری کاروان‌سرای خیار که مدرسه کاسه‌گران، خود، جزو آثار و ابنیه تاریخی ارزشمند اصفهان به شمار می‌آید و کاشی‌کاری‌های بسیار جالبی دارد. مسجد جامع، یکی از اضلاع ذوزنقه‌ای شکل میدان امام علی علیه‌السلام است. در واقع این مسجد، در ضلع شمالی این میدان قرار گرفته‌است که به جلوخان، معروف است. در زمان سلجوقیان از این میدان یک راه زیر زمینی تا قلعه تبرک ساخته شده ‌بود.

میدان عتیق اصفهان

محور تاریخی- فرهنگی شهر اصفهان

قطعه میدان کهنه و مسجد جامع عتیق، قطعه بازار، قطعه میدان نقش جهان و کاخ‌های صفوی، قطعه چهار باغ عباسی، قطعه چهارباغ بالا، قطعه بازارچه حسن آباد و چهار باغ صدر

هم اکنون میدان امام علی علیه‌السلام با عناصر تشکیل دهنده خود، شامل بازار در حاشیه غربی میدان، مسجد جامع در شمال، مقبره خواجه نظام‌الملک در جنوب شرق، قیصریه در جنوب، ارگ سلجوقی، کاخ‌ها و عمارات حکومتی در شرق و جنوب شرق، مدرسه سلطان سنجر، مدرسه و منار علی در جنوب غربی و هارونیه در غرب، مجموعه‌ای منسجم از عملکردهای اداری، حکومتی، فرهنگی، مذهبی و اقتصادی و اجتماعی است.

میدان عتیق اصفهان

عناصر ارزشمند تاریخی در میدان عتیق

-مسجد جامع و ورودی آن

-محور بازار و عناصر آن

-مجموعه هارون ولایت و کوچه هارونیه

-مسجد، مدرسه و منار علی

-مدرسه کاسه‌گران، کاروان‌سرای کاسه‌گران و بازار ریسمان

-بازار قیصریه در شمال میدان

-ارگ سلطنتی در شرق میدان که بازمانده عصر سلجوقی است

میدان عتیق اصفهان

گذرهای اصلی و راه‌های ارتباطی به میدان عتیق

-گذر دردشت در غرب

-گذر جماله در غرب

-گذرهای جوباره در شرق

-گذرهای شهشهان در شمال

-گذرهای ضلع جنوبی به سمت امام‌زاده اسماعیل

از دیگر نکات قابل توجه در این میدان، معماری آن است. عمده مصالح به کار رفته در ساخت و ساز این بنای کهن، آجر است. چراکه در آن زمان شیوه معماری بومی اصفهان، در دوران‌های سلطنت سلجوقیان و آل بویه، استفاده از آجر، در ساخت بنا بود.

میدان عتیق اصفهان

حرف آخر

در مورد این بنای قدیمی، حرف و سخن بسیار است؛ اما تمامی این گفته‌ها در برابر دیدنش ناچیز است. هر چند این بنا، در سال‌های اخیر مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته و تغییر و تحولات بسیاری را پشت سر گذاشته؛ اما ساخت و ساز جدید هم برگرفته و باالگوگیری از همان معماری کهن اتفاق افتاده و چیزی از ارزش‌های این میدان تاریخی نکاسته است.

اگر مسافر اصفهان شدید، از این میدان کهنه تاریخی هم دیدن کنید. سپس قدم زنان به نقش جهان بروید تا در طول تاریخ قدم زده باشید. حتما حس خوبی را تجربه خواهید کرد.

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن