آیین و زیارت

خانقاه نعمت اللهی مشهد؛ یادگار صوفیان و درویشان در شهری کهن

فهرست مطالب

خانقاه نعمت اللهی اثر تاریخی ارزشمندی در شهر مشهد که به‌عنوان یکی از اصیل‌ترین و قدیمی‌ترین خانقاه‌های خراسان کهن در میراث فرهنگی کشور ثبت شده است. به‌دلیل اینکه سازمان‌های مرتبط این بنا را معرفی نکرده‌اند، اکثر افرادی که به شهر مشهد سفر یا حتی در این شهر زندگی می‌کنند، از وجود این اثر پرخاطره آگاهی ندارند. اگر به بناهای تاریخی و بازدید از میراث باارزش سرزمین عزیزمان ایران علاقه‌مندید، با من در نابرو همراه باشید تا بیشتر با این خانقاه قدیمی و باشکوه آشنا شوید.

شاید در سفر بعدی‌تان به این شهر زیبا، خانقاه نعمت اللهی یکی از گزینه‌های منتخبتان جهت مشهدگردی، سفر در دل تاریخ و تجربه‌ حس‌وحال ناب و فراموش‌نشدنی گذشته باشد. ابتدا با ماهیت بنایی با عنوان خانقاه آشنا خواهید شد و سپس اثر ارزشمند و دیدنی خانقاه نعمت اللهی به شما معرفی می‌شود.

معرفی خانقاه

واژه خانقاه را در برخی از منابع به‌صورت واژه‌ای مرکب از واژه «خوان» به‌معنای‌ خانه‌ و کاروانسرا یا به‌صورت خوان به معنای سفره، طبق و ایوان و پسوند «قاه» (گاه) به‌معنی جا و مکان تلقی کرده‌اند.

خانقاه نعمت اللهی مشهد

در تعریفی جامع و به‌دست‌آمده از منابع متعدد تصوف و در اصطلاح صوفیه، خانقاه مکانی برای اقامت‌ و عبادت‌ صوفیان‌ مقیم‌ و مسافر‌ که‌ در آن‌جا بـه تعلیم مبانی دین و اصول طریقت مشغول بوده‌اند، در نظر گرفته می‌شد. آن‌ها در این مکان به اصول تصوف شامل ریاضت، مراقبت و تهذیب نفس و اخذ مبانی آن از حدیث، تفسیر و کلمات مشایخ می‌پرداختند. در اوایل تاسیس خانقاه، علاوه‌بر آموزش علم تصوف، از این بنا جهت اطعام مهمانان، مسافران و صوفیان نیز استفاده و به آن‌ها به‌صورت رایگان غذا داده می‌شد. خانقاهیان به مهمان‌نوازی و غریب‌نوازی مشهور بودند. همچنین از خانقاه به‌عنوان مکانی مقدس یاد شده است که در برخی موارد بیماران جهت درمان و دریافت دارو مراجعه می‌کردند و شفا می‌یافتند.

علاوه‌بر این مفاهیم، در بعضی از متون تاریخی و عرفانی ایران آمده که خانقاه‌ پدیده‌‌ای اجتماعی بوده و در برخی از مواقع پناهگاه درماندگان و آوارگان جنگ محسوب می‌شده است. آوارگانی که هیچ‌کدام از طرفین جنگ‌ آنان را قبول نداشتند، به خانقاه پناه می‌بردند.

خانقاه نعمت اللهی مشهد

یکی از راه‌های کسب درآمد خانقاه، مراجعه مسافران به این مکان و پذیرایی از آن‌ها بوده است؛ چراکه خانقاه از دیدنی های مشهد محسوب می‌شود. راه دیگر مشارکت مردم در نذوراتی بوده‌ است که‌ مریدان‌ یا ثروتمندان و گاه فقیران و فرودستان به خانقاه هدیه می‌دادند. شعر نیز یکی از فعالیت‌های هنری صوفیان بود و به این منظور، سرودگر ابیاتی‌ را‌ از اشعار عرفانی انتخاب می‌کرد و می‌خواند و شنوندگان را تحت‌تاثیر معانی ابیات و آواز خویش قرار می‌داد. بنابراین خانقاه‌‌ها را می‌توان یکی‌ از‌ مراکز‌ ظهور شعر و موسیقی ایرانیان برشمرد. راویان و درویشان عموما در بازارها قدم می‌زدند و برای مردم شعر و آواز می‌خواندند. شعرسرایی و شعرخوانی از ضروریات‌ مسلک‌ طریقت محسوب می‌شد و خانقاهیان گاه بر منبر هم برای مردم شعر می‌سراییدند.

از دیگر فعالیت‌های فرهنگی خانقاه‌ها‌ می‌توان به سماع‌ اشاره کرد که عموما شامل مجلس‌ رقص‌ و پای‌کوبی و دست‌افشانی و شعرخوانی‌ می‌شد و به‌صورت کاری گروهی در خانقاه‌ها معمول بود. موضوع موسیقی و رقص در‌ مسلک‌ تصوف، فقط از نقطه‌نظر معنوی و عرفانی مورد‌ توجه‌ بود‌، نه‌ از‌جهت‌ علمی و فنی؛ به‌همین دلیل، درباره چگونگی آموزش موسیقی و شرح حال موسیقی‌دانان کتابی نوشته نشده است، بلکه تنها به توصیف چگونگی حال سالکی که‌ از علم موسیقی بهره‌مند بود، اشاره شده است. بی‌تردید مسلک طریقت و خانقاه، در خلق، حفاظت و نگهداری از گنجینه‌ ارزشمند اشعار سهم بسیاری داشته است؛ چنان‌که بسیاری‌ از‌ بناهایی که از خانقاه‌ها به جا مانده‌اند، مشحون از این اشعارند.

معماری خانقاه نعمت اللهی

معماری خانقاه‌ها عموما ‌‌از‌ کارکردهای تربیتی، اجتماعی و عبادی برخوردار بوده است. این معماری به‌طور معمول از یک‌ طرح‌ کلی و یکپارچه‌ پیروی می‌کند. اغلب خانقاه‌ها به‌صورت مسجد ساخته می‌شدند و چند بخش شامل یک تالار بزرگ داشتند (مکانی که جهت برگزاری مراسم عبادت، خواندن اذکار دسته‌جمعی، به‌پاداشتن نماز‌جماعت، گردآمدن جهت صرف غذا، اجرای مراسم خرقه‌پوشاندن، تشکیل مجالس و انجام رقص صوفیانه و یا نشستن شیخ با اصحاب خویش استفاده می‌شد) و به این قسمت جماعت‌خانه گفته می‌شد. قسمت دیگر‌ شامل حجره یا اتاق‌های متعدد بود که به پیر، خادمان، دراویش و سایر مهمانان اختصاص می‌یافت.

خانقاه نعمت اللهی مشهد

علاوه‌بر این فضاها، عموما خانقاه یک حمام، آشپزخانه و چند انبار داشت. هریک از این‌ خانقاه‌ها یک کتابخانه بزرگ یا کوچک نیز داشتند که کتاب‌هایش را موسس آن مکان یا سایر مردم، با هدف بهره‌مندی عموم وقف کرده بودند. در اکثر موارد، موذن مـسجد یا مسئول امور مدرسه و خانقاه حفاظت آن را‌ بر‌عهده داشت و به طلبه‌ها کتاب امانت می‌داد.

عموما خانقاه‌ها درون یا بر کرانه‌ شهر و روستا بنا می‌شدند. اجزای‌ کالبدی‌ خانقاه و فضاهای درونی آن به سه دسته‌ مکان‌های‌ باز، نیمه‌باز و بسته تقسیم ‌می‌شدند و سلسله‌مراتب دسترسی در این فضاها کاملا منظم بود. مکان‌های باز در خانقاه، شامل صحن و بام می‌شدند که دارای کارکردهای عمومی بودند. مکان‌های بسته شامل جماعت‌‌خانه‌، حجره‌ها و صومعه دارای کارکردهای خصوصی بودند و مکان‌های نیمه‌باز‌ شامل صفه (ایوان) و رواق بودند که جایگاهی بینابینی داشتند. جماعت‌خانه برحسب نیازمندی‌ها و کارکردهایش، به‌صورت گنبدخانه ساخته می‌شد. صحن‌ در‌ میانه‌‌ کالبد خانقاه و صفه بر صدر صحن قرار می‌گرفت.

خانقاه نعمت اللهی مشهد

جماعت‌خانه‌ به‌صورت مستقیم از طریق صفه به صحن ارتباط می‌یافت. حجره‌ها بر گرد صحن یا دو‌ طرف‌ آن قرار می‌گرفتند و درآیگاه (دستگاه ورودی) در وسط یکی از اضلاع صحن‌ قرار می‌گرفت. پرچمی بر بام خانقاه‌ها‌ بر پا‌ می‌کردند تا افرادی که در آن مناطق رفت‌وآمد می‌کنند، پرچم را‌ ببینند‌ و به آن خانقاه بروند و از نزدیک با آن ارتباط برقرار کنند. یکی از خانقاه‌های به‌جا‌مانده از خراسان کهن که به‌عنوان میراث فرهنگی این سرزمین و جاذبه‌ گردشگری-تاریخی شهر مشهد محسوب می‌شود، خانقاه نعمت‌ اللهی است که در این مطلب من در نابرو به معرفی و توصیف این بنای ارزشمند پرداخته می‌شود.

خانقاه نعمت اللهی مشهد

تاریخچه خانقاه نعمت اللهی

درمورد قدمت و سال ساخت بنا اطلاع دقیقی در دست نیست. اما مالک آن از حدود 90 سال پیش مشخص است. این بنا منزل مسکونی نایب التولیه عرب بوده است که تولیت آستان قدس رضوی را در آن زمان در اختیار داشته است. آقای محمدهاشم پاسبان‌دولت‌شاهی، رئیس وقت تشریفات آستان قدس رضوی، ساختمان را در حدود سال 1360 هجری‌قمری مصادف با 1318 هجری‌خریداری کرده است. آقای دولت‌شاهی ساختمان را جهت استفاده خانقاه خریداری کرده و از آنجا که مرید آقای وارسته، ایل‌خان بختیاری بوده است، سندها به‌نام ایشان موجود است. زیلوهای بافته‌شده برای خانقاه که هم‌اکنون نیز موجودند، به‌تاریخ 1364 هجری‌قمری منقوش‌اند. از همان زمان ساختمان به‌نام سلسله نعمت اللهی منور علی شاهی وقف خاص گردیده است.

خانقاه نعمت اللهی مشهد

بعد از آقای وارسته شیخ خانقاه، جناب آقای قوام‌شهیدی ساختمان را در اختیار داشته که تقریبا مصادف با سال‌های 1320 هجری‌شمسی بوده است. بعد از ایشان، آقای سینایی در سال 1336 به‌عنوان شیخ در خانقاه انتخاب شده‌اند. در سال 1366 شیخ خانقاه تعویض شده است و آقای وظیفه‌دان از آن سال تاکنون به‌عنوان شیخ در خانقاه مشغول هستند. به لحاظ هم‌دوره‌بودن با سلسله‌های حکومتی، این بنا مربوط به سال‌های آخر حکومت قاجاریه است.

مالکیت بنا در حال حاضر به‌صورت وقف است و زیرنظر اداره اوقاف اداره می‌شود. طبق توافق انجام‌گرفته، این بنا استفاده خانقاه دارد و آقای سیدرحمت‌الله وظیفه‌دان به‌عنوان شیخ خانقاه این بنا را در اختیار دارد و در صورت درخواست بازدید، باید هماهنگی‌های لازم با ایشان صورت گیرد.

مشخصات معماری خانقاه نعمت اللهی

خانقاه نعمت‌اللهی در دو طبقه، به‌صورت زیرزمین و طبقه فوقانی ساخته شده است. پلان این بنا ساده و از ترکیب عناصر مستطیلی به وجود آمده است. فرم کلی بنا مستطیلی کشیده است که در طرفین این مستطیل در عرض پیش‌آمدگی دارد. ایوان در جلوی بنا به طول 10 متر و عرض حدود ۵/۲ متر راه اصلی ورودی به ساختمان است.

خانقاه نعمت اللهی مشهد

مصالح این بنا از خشت خام در مرکز دیوارهای عریض و آجر قالب‌خورده در رویه‌ دیوار تشکیل شده است. سقف‌ها از جنس چوب است که در طبقه فوقانی از آکاسیف به‌عنوان سقف کاذب استفاده شده است. سقف زیرزمین در چند قسمت چوبی است و در قسمت‌هایی سقف‌هایی قوسی‌شکل در دهانه‌های کوچک‌تر وجود دارند. سقف زیرزمین اصلی نیز در گذشته به‌صورت قوس با دهانه 14/4 متری بوده که به‌دلایل نامعلومی در دوره پهلوی با آهن و طاق ضربی جایگزین شده است.

در نمای اصلی (جنوبی) آجرهای تزیینی به کار رفته است. در دیوارها در ردیف پایین از چوب و در قسمت بالا از گچ استفاده شده است. درها و پنجره‌ها همگی از جنس چوب‌اند. پنجره‌های نمای اصلی به‌علت فرسودگی با پنجره فلزی جایگزین شده‌اند. سقف بنا به‌صورت مسطح بوده که در حدود سال 1349 شیروانی شده است. بعضی از پنجره‌ها در طرفین و پشت بنا به‌علت اضافه‌شدن بناهای همسایه کور شده یا به‌صورت طاق درآمده‌اند. پله‌های ارتباطی داخل طبقات در حدود سال 1364 پوشانده شده‌اند. البته پله‌ها موجودند، اما راه ارتباطی در قسمت سقف کور شده است.

خانقاه نعمت اللهی مشهد

نوع بهره‌برداری از خانقاه نعمت اللهی و خصوصیات بنا

در حال حاضر در طبقه بالا، فضاها از راست به چپ به‌صورت زیر کاربرد دارند:

اتاق شیخ شامل اتاق جلو و پشت: این اتاق‌ها قبلا به‌صورت یکپارچه بوده‌اند که به‌وسیله تیغه و در سه بخش جدا شده‌اند. این اتاق در هنگام حضور شیخ استفاده دارد. فضای دوم ایوان که در حکم راه اصلی ورودی جداگانه به دیگر فضاها است، سالن بزرگ مرکزی یا جمع‌خانه، محل برگزاری مراسم خاص درویشان است. جلسه‌های خانقاه در این سالن جهت استفاده آقایان انجام می‌گیرد. فضای بعدی به‌عنوان دوده یا آبدارخانه محلی محسوب و دو فضای جمع‌خانه آقایان و خانم‌ها از آن منشعب می‌شود. در حال حاضر ورودی اصلی ساختمان به‌غیراز اتاق شیخ از درب ایوان به دوده صورت می‌پذیرد. فضای بعدی به‌عنوان جمع‌خانه خانم‌ها محل برگزاری جلسات بانوان است و فضای آخر نیز به‌عنوان نمازخانه بانوان کاربرد دارد.

خانقاه نعمت اللهی مشهد

تزیینات خانقاه نعمت اللهی

نمای اصلی خانقاه نعمت اللهی به‌وسیله آجرهای خاص برجسته نارنجی‌رنگی به‌صورتی چشم‌نواز تزیین شده است. این آجرچینی با اشکال هندسی خاصی صورت گرفته و گاهی کنار پنجره‌ها از بریده‌کاشی نیز استفاده شده است. در قسمت ایوان، گچ‌بری‌های زیبایی وجود دارد که چندین بار رنگ شده‌اند. در قسمت زیرزمین تمام فضاها در حال حاضر به‌عنوان انبار مورد استفاده قرار می‌گیرند، اما در گذشته و در ابتدای ساخت بنا به‌احتمال قوی کاربرد مسکونی داشته‌اند و مدتی به‌عنوان آشپزخانه و انبار سوخت نیز از آن‌ها استفاده شده است.

توسعه و دخل و تصرفات در خانقاه نعمت اللهی

این بنا در طول عمر خود دچار دخل و تصرفاتی نیز شده است. طبقه بالا، پنجره‌های کناری به‌‌علت ساخت بناهای جدید پوشانده شده‌اند. پنجره‌های نمای اصلی نیز تعویض شده‌اند. سقف اصلی زیرزمین که به‌صورت قوس بوده با آهن و طاق ضربی جایگزین شده است. کف‌سازی محوطه باعث گرفتگی بعضی از نورگیرها شده است. فضاهای زیرزمین در سمت چپ به‌وسیله تیغه جدا شده و پله های ارتباطی داخلی کور شده است. در طبقه فوقانی یک ردیف کاشی‌کاری به‌صورت کتیبه در زیر گچ‌بری‌های جمع‌خانه اضافه و سقف کاذب ایجاد شده است. بام مسطح ساختمان به‌صورت شیروانی درآمده است. نمای اصلی به‌ارتفاع ایوان، دیوار روکش سیمانی‌شده دارد. در جمع‌خانه آقایان پنجره وسط نمای پشتی کور شده و یک شومینه و طاق به‌جای آن به وجود آمده است. به‌غیراز تغییر و تعمیرات مذکور مورد دیگری مشاهده نمی‌شود.

خانقاه نعمت اللهی مشهد

خانقاه نعمت‌اللهی در حال حاضر سالم و پابرجاست؛ فقط در نمای اصلی آجرکاری‌ها تا حدودی فرسوده و تخریب شده‌اند. در چند سال اخیر حریم بنا در قسمت همسایگان دچار تحول بزرگی شده است. اطراف بنا را هتل‌هایی بزرگ تصرف کرده‌اند. اما با‌توجه‌به اینکه ساختمان‌های اطراف خانقاه از دو طرف متعلق به خانقاه‌ هستند، در این دو سمت تغییر چندانی پیش نیامده است.

حرف آخر

اگر به شیوه‌ زندگی درویش‌مسلکان و صوفیان علاقه دارید و آشنایی با رسوم و فرهنگ‌های مختلف و نمودهای عینی آن‌ها برای شما جذاب است، خانقاه نعمت اللهی یکی از بهترین مکان‌هایی است که می‌توانید در آن ردی از هویت تاریخی و اصالت فراموش‌نشدنی سرزمینمان را پیدا کنید. بازدید از این بنای تماشایی و منحصربه‌فرد را به شما توصیه می‌کنم؛ زیرا قدم‌گذاشتن در مسیر ارزشمندی از تاریخ همراه با آرامش و زیبایی، خالی از لطف نخواهد بود. امیدواریم بازدید از خانقاه نعمت اللهی برای شما سرشار از خاطره و حس خوب باشد. اگر تجربه‌ای از این بنا دارید، آن را با نابرو به اشتراک بگذارید.

نوشته های مشابه

‫2 نظرها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن