فرهنگ و هنر

آرامگاه خواجه نظام ‌الملک اصفهان؛ دارالبطیخ در سکوت

نام سرزمین ایران در طول تاریخ با مشاهیری در عرصه‌های مختلف سیاسی، علمی، ورزشی و هنری گره خورده است. بسیاری از این بزرگان گمنام مانده‌اند و روایت‌های زیادی از آن‌ها وجود ندارد. یکی از آن‌ها خواجه نظام الملک توسی، وزیر دانشمند دوران سلجوقی است. آرامگاه این عالم سیاسی در اصفهان قرار دارد؛ اما کمتر موردتوجه گردشگران و علاقه‌مندان به تاریخ قرار گرفته است. در این مطلب نابرو با من همراه باشید تا سیری در آرامگاه خواجه نظام ‌الملک داشته باشیم.

خواجه نظام ‌الملک که بود

ابوعلی‌حسن‌بن‌‌علی‌بن‌اسحاق‌توسی معروف به خواجه نظام‌الملک، وزیر مقتدر دو تن از شاهان سلجوقی به نام‌های آلب‌ارسلان و ملکشاه بود. او در توس متولد و در 20 سالگی وارد دستگاه حکومتی سلجوقیان شد. توانایی و استعداد خواجه نظام‌الملک باعث شد به سرعت در این فضا رشد کند. درنهایت در حکومت آلب‌ارسلان، دومین پادشاه سلجوقی به مقام وزارت رسید. او حدود سی سال اداره سیاست داخلی و خارجی سلجوقیان را به عهده داشت. در عصر وزارت خواجه نظام الملک، امپراطوری سلجوقیان بزرگ‌ترین دولت یکپارچه پس از اسلام را تشکیل دادند.

خواجه نظام الملک

شاید بسیاری از ما عصر صفویه را دوران اوج و شکوفایی اصفهان بدانیم، اما این شهر در دوره سلجوقیان هم بیش از 40 سال پایتخت ایران بود. بسیاری از شاهکارهای تاریخی این شهر مانند مسجد جامع اصفهان دوران وزارت خواجه نظام ‌الملک ساخته شد. او استاد و معلم ملکشاه، سومین پادشاه سلجوقی هم بود. در دوران فرمانروایی این پادشاه جوان و بی‌تجربه، امور مملکتی عملا در اختیار این وزیر باکفایت بود.

خواجه نظام ‌الملک مدارس نظامیه در شهرهای بغداد، نیشابور، هرات، اصفهان و… تاسیس کرد. کتاب سیاست‌نامه یا سیرالملوک که در زمینه کشورداری و امور حکومتی نوشته شده را هم به او منسوب می‌دانند.

مقبره کوچک سلطنتی دارالبطیخ

موفقیت‌های وزیر دانا سرانجام حسادت رقیبانش را برانگیخت. عامل این اختلافات تاج‌الملک فارسی، رقیب سیاسی او و ترکان خاتون همسر پادشاه بود. این اختلافات باعث شد ملکشاه خواجه نظام‌الملک را از وزارت برکنار کند. در یکی از سفرها که خواجه نظام‌الملک با لشگر پادشاه از اصفهان راهی بغداد بود، نزدیک بروجرد توسط یکی از اعضای گروه اسماعیلیه به قتل رسید. جسد او به اصفهان منتقل و کنار خانه و مدرسه‌اش در کوی دارالبطیخ دفن شد. دارالبطیخ به معنی خانه خربزه است و دلیل نام‌گذاری این محل وجود بازار میوه و سبزی در آن بود. ‌

بنای کوچک و محقر آرامگاه خواجه نظام، یک قبرستان کوچک با هشت سنگ قبر دارد. بعضی از این سنگ‌ها مربوط به شاهزادگان سلجوقی است. این بنا بخشی از مدرسه بزرگی بود که در دوره ملکشاه احداث و تا زمان صفویه هم دایر بوده است.

ساختمان فعلی مقبره، معماری خاص و منحصربه‌فردی ندارد. تنها می‌توان گفت که این بنا مربوط به سال‌های بعد از دوره سلجوقی است. در سال‌های اخیر هم در جریان مرمت آن، تغییراتی مانند ساخت ایوان در آن ایجاد شده است. بنا شامل سردر، دالان کوچک، حیاط، ایوان و اتاق مقبره است. ورودی مجموعه یک در دو لنگه‌ای چوبی بدون کوبه است که گچ‌بری ساده‌ای بالای آن دیده می‌شود.

آرامگاه خواجه نظام الملک

داخل مجموعه تابلوهایی درباره تاریخ سلجوقیان و زندگینامه خواجه نظام ‌الملک بر دیوار دالان نصب شده که اطلاعاتی را به بازدیدکنندگان می‌دهد. ایوان و اتاق مقبره با دو پله کوچک به حیاط متصل می‌شوند. در ایوان مقبره یک سنگ قبر بزرگ و نفیس از جنس مرمر به طول دو متر و عرض 45 سانتی‌متر قرار دارد که به خواجه نظام ‌الملک منسوب است. سنگ قبرهای موجود در این بنا به دلیل نوع خط و تزیینات به کار رفته در آن‌ها به دوره صفوی و قاجار نسبت داده می‌شوند.

روی سنگ قبرها هیچ اسمی وجود ندارد؛ اما سنگ قبر منسوب به خواجه با نقش گلدان برای یادآوری آرامگاه ابدی و درخت سرو لوزی شکل به نماد جاودانگی از سایر قبرها متمایز شده است. بالای این سنگ عبارت”و اصل گشت به جوار مرحمت و غفران و فایز شد به غرفات جنان و روضه رضوان حضرت مغفرت مآب قیام به صفت رحمه دیان…المفاخر و افتخار الاکابر و اعاظم بالوزراء…خواجه…الملک” نوشته شده که گمان می‌رود استفاده از کلماتی مثل وزیر و خواجه و الملک برای توصیف خواجه نظام‌ الملک است.

سنگ قبر دیگر منسوب به ملکشاه سلجوقی است که 35 روز بعد از خواجه در سن 37 سالگی در بغداد درگذشت. سوره توحید با خط ثلث و به‌صورت برجسته روی سنگ او نگارش شده؛ اما اسمی روی آن وجود ندارد.

کنار آن سنگ دیگری به مزار ترکان خاتون همسر ملکشاه منسوب است. سه سنگ قبر دیگر مجموعه مربوط به قرون نهم و دهم هجری متعلق به شاعری به نام محمد مومن، میرعلی شهید و خواجه صفی‌الدین محمد است. دو سنگ قبر هم وسط مجموعه و روی سکویی بلندتر از کف زمین قرار دارد که مردم محلی آن‌ها را از نوادگان امامان می‌دانند؛ اما این باور استناد تاریخی ندارد.

آرامگاه خواجه نظام الملک

بنای آرامگاه در سال‌های اخیر توسط سازمان میراث‌فرهنگی و شهرداری اصفهان مرمت شده و قرار بود به خانه سلجوقی‌شناسی تبدیل شود. اما تاکنون این اتفاق نیفتاده است. این آرامگاه موردتوجه گردشگران ترک نیز قرار دارد؛ چراکه تاریخ ترکیه امروزی با سلجوقیان گره خورده است. آلب‌ارسلان دومین پادشاه سلجوقی در سال ۱۰۷۱ میلادی در نبرد ملازگرد، امپراطوری روم شرقی را شکست داد. پس از آن ترکان مهاجر از آسیای میانه بر سرزمین‌های آناتولی مسلط شدند. در آن نبرد، خواجه نیز در سپاه آلب‌ارسلان حضور داشت.

مسیر دسترسی

آرامگاه خواجه نظام ‌الملک در محله احمدآباد اصفهان و در دارالبطیخ قرار گرفته است. برای یافتن مسیر آرامگاه، به راهنمایی نقشه گوگل اعتماد نکنید! بهترین مسیر آن است که از خیابان ولیعصر و با گذر از کوچه‌ای به نام خواجه نظام ‌الملک (مسجد المهدی) به سمت آرامگاه حرکت کنید. پس از حدود 250 متر پیاده‌روی و ابتدای کوچه پاچنار به آرامگاه می‌رسید. روبروی آن مسجد المهدی پاچنار و با کمی فاصله، حسینیه آزادگان اصفهان قرار دارد.

شرایط بازدید

برای بازدید از آرامگاه خواجه نظام الملک ساعات مشخصی وجود ندارد. شما می‌توانید از مغازه کنار آن، شماره تلفن متولی آرامگاه را بگیرید و از او درخواست کنید که شرایط بازدید را مهیا کند. منزل او همان نزدیکی‌هاست و با خوشرویی از شما استقبال می‌کند. باتوجه به اینکه این آرامگاه درحال‌حاضر بلیت فروشی ندارد، می‌توانید مبلغی به او کمک کنید تا در راه نگهداری از این مجموعه تاریخی صرف شود.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن