تاریخ و تمدن

سرای کاظمی تهران؛ بادگیرها در قلب پایتخت

فهرست مطالب

تهران قدیم شهری است هزاررنگ در آغوش تهران سحرآمیز امروز! کوچه‌پس‌کوچه‌های باریک و خانه‌های کاهگلی، خانه‌های بزرگ با حوض‌های پرآب و گه‌گاه عمارت‌هایی اعیانی که بین این‌همه خانه سر برآورده‌اند؛ دوره‌ای که هنوز ماشین‌دودی‌ها غارغارک‌کنان از خیابان‌ها عبور نمی‌کردند و صدای سم اسب و چرخ گاری هر چند وقت یک ‌بار سکوت را در هم می‌شکست. این بار در نابرو به دیدار قطعه‌ای از گذشته این شهر می‌روم که در همسایگی امامزاده یحیی و در محله چال میدون تهران واقع است. منطقه‌ای متفاوت از آن‌چه تابه‌حال از تهران دیده‌اید. از میان کوچه‌ها که عبور کردید، از 100 متر جلوتر ساختمانی با پرچم‌های در اهتزاز و زمین بازی کوچکی را خواهید دید. در اولین دیدار، چشمانتان بادگیر خوش‌قامت یزدی را با وجد نظاره خواهد کرد. در پس نرده‌ها، دیوارها و پرچین‌های سبز، درختان بلند و بنایی آجری شما را می‌خوانند. به کوچه مستوفی می‌رویم تا با خانه کاظمی تهران آشنا شویم.

عمارتی قاجاری در شهر امروز

روبروی امامزاده یحیی، در محوطه‌ای با پهنایی بیشتر از کوچه، محوطه‌ای آجری با دیواره‌ای حدودا نیم‌متری با نرده‌هایی سیاه را می‌بینید. وسط حیاط پراز پرچم‌های برافراشته ایران و زمین بازی کودکان با سرسره و چند تاب است. عمارت قاجاری محدود به این محوطه نیست. دیواری آجری و بلند و دری نرده‌ای و مشکی در ضلع شرقی زمین بازی را می‌بینید. حیاط شرقی پراز پرچین‌ها و درخت‌های قطور و سرسبز است که نشان از کهن‌سالی آن‌ها دارد؛ اما این مسیر ورود نیست. عمارت بزرگ با بادگیر بلندبالایش، راهنمایی‌تان خواهد کرد. در شمال محوطه‌ای که توصیف شد، کوچه مستوفی و در ورودی سرای کاظمی در این کوچه قرار دارد. در نرده‌ای و مشکی در میان دیوارهای آجری شما را به خود می‌خواند. اولین چیزی که بعد از ورود به چشم می‌خورد، عمارت بزرگ و اعیانی قرینه‌ای است که قطعا با پنجره‌های بزرگ چوبی و شیشه‌های رنگی نگاهتان را جذب خواهد کرد.

خانه کاظمی

سرای کاظمی از جاهای دیدنی تهران، با قدمتی حدود 100 سال، با درنظرگرفتن جدایی و ازبین‌رفتن بخش‌هایی از آن، امروزه مساحت تقریبی 2033 مترمربعی دارد که 1215 مترمربع فضای باز و 650 مترمربع زیربنا است. بنای خانه کاظمی مثل تمام خانه‌های دوره قاجاریه شامل بیرونی، اندرونی، آب‌انبار، مطبخ، اصطبل و سایر موارد بوده که متناسب با رتبه صاحب‌خانه، نوع روابط و جایگاه اجتماعی‌اش ساخته شده‎ است. حیاط بیرونی در سمت جنوب و اندرونی در سمت شمال واقع شده‎ است.

حیاط مستطیلی خانه، حوضی بزرگ و کم‌عمق با نیم‌دایره‌هایی در دو ضلع طولی‌اش دارد. وسط حوض یک فواره می‌بینید. دورتادور حوض پراز گلدان‌ها و بوته‌های سبز است. دو تراس در چپ و راست محوطه قرار دارند و روبه‌رویتان بنای عمارت را می‌بینید که حدودا 10 پله بالاتر از سطح زمین قرار دارد. در حیاط چهار ردیف پله می‌بینید. دو ردیف آن‌ها در چپ و راست به‌سمت دو تراس در طرفین عمارت است که به اتاق‌هایی راه دارند. این اتاق‌ها امروزه به‌عنوان بخش اداری، نگهبانی و کتابخانه استفاده می‌شوند. دو ردیف پله دیگر در چپ و راست عمارت قرار دارند که هرکدام به دری بزرگ می‌رسند. البته از تراس نیز به ساختمان اصلی و شاه‌نشین راهی با درهای کوچک چوبی و پرده‌های سفید رنگ وجود دارد. این راه از مسیرهای فرعی محسوب می‌شود که بیشتر برای رفت‌وآمد خدمه به دور از مجالس رسمی تعبیه شده است.

خانه کاظمی

ساختمان اصلی که کاملا قرینه ساخته شده است، سه پنجره بسیار بزرگ طاقی‌شکل در مرکز بنا دارد. این پنجره‌های بزرگ با شیشه‌های رنگی و معرق‌کاری فراوان، یکی از جذاب‌ترین زیبایی‌های سرای کاظمی‌اند. بالاتر از این پنجره‌ها، تزیینات آجری به‌همراه کتیبه‌های آجری آبی‌رنگ و گرد وجود دارند و بالاتر از این بخش، گچ‌بری‌های ساده اما زیبایی خودنمایی می‌کنند. سقف این بخش شیروانی و زرشکی‌رنگ است. چپ و راست این بخش با در ورودی سالن اصلی و بالاتر با پنجره‌ای چوبی با چهارچوب‌های مربعی متعددی تزیین شده و کناره‌‌های پشت‌بام این بخش‌ها آجری و مشبک است. تا اینجا چهره معمول عمارتی قاجاری را دیدید، اما بادگیری که از نشانه‌های شهر گرما، یعنی شهر یزد است، در یکپارچگی زیبایی از بالای پشت‌بام سمت چپ بنا دیده می‌شود و خبر از زیبایی جای‌جای این کشور می‌دهد.

از پله‌های سنگی ورودی اصلی عمارت بالا بروید. این پله‌ها از حد معمول امروزی بلندتر و تیز‌ترند و کمی عبور را مشکل می‌کنند. سپس از دری که روزگاری ناصرالدین‌شاه و بزرگان قاجار از آن عبور می‌کردند، رد ‌شوید. همین‌ که وارد شوید، دقیقا روبه‌رویتان دو پنجره طاقی با شیشه‌های رنگی و مشبک و کوچک‌تر از سه پنجره اصلی عمارت را خواهید دید که نور و رنگ را میهمان کاشی‌ها و دیوار‌های سفید کرده‌اند. روی دیوارها نقاشی‌هایی با رنگ‌های شاد و گرم وجود دارند که پس از مرمت بنا اضافه شده و در زمان قاجاریان وجود نداشته‌اند. سالن اصلی دو بخش دارد که با دیواری نازک ازهم جدا شده‌اند. روی این دیوار، پنجره‌هایی مانند سه پنجره بیرون بنا، دقیقا با همان معرق‌کاری‌ها و شیشه‌های رنگی دیده می‌شوند.

خانه کاظمی

در بخش اول بنا، مبل‌هایی چوبی و امروزی، با طرحی قدیمی دورتادور سالن را گرفته‌اند. در انتهای سالن، دری چوبی قرار دارد که بسته است. مابین مبل‌ها و در انتهایی چند پرچم قرار دارد. سمت دیگر دیوار و پنجره‌های همزاد بنا، بخشی کاملا مشابه قسمت قبل با دیوارهای گچی یکدست سفید با دو ردیف پاف‌های سنتی زرشکی‌رنگ در روبه‌روی هم وجود دارند. انتهای سالن، سه طاق کوچک را می‌بینید که ورودی راهروی کناری سالن‌ها است و دری رو به حیاط پشتی عمارت یا همان محوطه بیرونی خانه وجود دارد که ازطریق آن وارد محوطه دوم می‌شوید که فضای سبز بیشتری دارد و سبک باغ ایرانی در آن به کار رفته است.

حوض هشت‌ضلعی پرآبی در مرکز، درختان سرسبز و بلندی در اطراف و اتاقکی کوچک در انتهای باغ که انبار بوده و چند نیمکت و میزوصندلی در این فضا وجود دارند که فضای سنتی سرای کاظمی را به فضایی امروزی پیوند زده‌اند. پشت عمارت نیز دقیقا قرینه قسمت شمالی بنا با همان پنجره‌ها و تزیینات است؛ با این تفاوت که در چپ و راست ورودی‌ها دو در با گوشواره‌های گچ‌کاری‌شده وجود دارند. این بخش عمارت به پشت‌بام، بادگیر و زیرزمین راه دارد.

از پله‌های آجری سمت راست که بالا بروید، قامت بلندبالای بادگیر را با پس‌زمینه آسمان آبی خواهید دید. اینجا نزدیک‌ترین موقعیت به بادگیر است که شامل دو اتاقک با درهای چوبی است که آماده بازدید نیستند.

خانه کاظمی

عمارتی در بستر تاریخ

سرای کاظمی متعلق به میرزا سید کاظم، پسر سید میرزا هدایت الله تفرشی است که در سال 1226 قمری در اوایل پادشاهی محمدشاه قاجار وارد دربار و خدمات دولتی شد. وی در زمان ناصرالدین شاه به‌عنوان یکی از میرزاهای اصطبل شاهی خدمت می‌کرد. در سال 1283 قمری که ناصرالدین‌شاه قصد سفر به خراسان کرد، میرزا سیدکاظم نیز همراه هیئت شاه بود و در میان راه به مستوفی‌گری اصطبل گمارده شد. در سال 1299 قمری تا سال 1308یعنی تا پایان عمر، مستوفی اصطبل شاهی و ایلخی چیان و کلیه دواب دیوانی زین‌خانه و کالسکه‌خانه بود.

در اواخر عمر لقب وزیر دواب را گرفت. از سید کاظم تفرشی علاوه‌براین عمارت، مسجد و مدرسه‌ای در خیابان ری، نبش کوچه باغ پسته‌بک به جا‌ مانده است که به کاظمیه معروف‌اند.

سرای کاظمی را بعد از مرمت در سال 1386، شهرداری منطقه 12 به خانه موزه تهران قدیم تبدیل کرد. این موزه شامل نگارخانه، موزه مردم‌شناسی، تالار مشاهیر، تماشاخانه و کتابخانه تخصصی تهران‌شناسی است.

خانه کاظمی

گذشتگان ساکن عمارت

برای ورود به زیرزمین عمارت که تمام مساحت زیربنا را در بر گرفته است، دو راه از اندرونی و بیرون وجود دارد. یکی از این راه‌ها را انتخاب کنید، از چند پلکان رد شوید و به‌سمت در چوبی و طاقی‌شکلش بروید. وارد راهرویی نمور و آجری با طاقچه‌هایی قدیمی می‌شوید که رویشان کوزه‌های سفالی قرار دارند. این راهرو‌ها بسیار تاریک‌اند و تنها منبع نورشان همان درهای انتهای راهرو هستند که روشنایی ضعیفی به محیط می‌دهند. کنار دستتان دری بزرگ را خواهید دید که مسیر رسیدن به موزه مردم‌شناسی است. این بخش مثل تمام بخش‌های دیگر آجری و البته نورانی‌تر است. علاوه‌بر چراغ‌های سقفی که اینجا را روشن کرده، چند پنجره بزرگ روبه‌حیاط هم نور آفتاب را برایش هدیه آورده‌اند.

دورتادور، مجسمه‌های مومی با چهره‌های مختلف و لباس‌های سنتی، هرکدام مشغول به کاری‌اند، یکی در حال لحاف‌دوزی، دیگری عکاسی، یکی عطاری و… . این مجسمه‌ها چنان زیبا طراحی و ساخته شده‌اند که هرآن انتظار زنده‌شدنشان را دارید. در قسمت‌های دیگر، سفره هفت‌سین و خانواده‌ای به دور میز را خواهید دید. حتی در اتاقکی تاریک زنانی در حال طبخ نان‌اند که همان محل سابق مطبخ عمارت است. از دیدن رخت‌شورخانه غافل نشوید.

خانه کاظمی

علاوه‌بر موزه مردم‌شناسی، در بین این‌همه مجسمه، انواع اسباب و ابزار قدیمی را هم خواهید دید. از اولین دوربین‌ها گرفته تا ابزارهای کشاورزی، نقشه‌ها و عکس‌های قدیمی.

سرای کاظمی اصطبلی شاه‌نشین بوده است که حالا مجسمه‌های مومی در آن از دیروزها برای امروزی‌ها خاطره می‌سازند.

آدرس: خیابان 15 خرداد شرقی، کوچه امامزاده یحیی، کوچه مستوفی، پلاک 66.

دسترسی

مترو: دو ایستگاه 15 خرداد، خط یک و بهارستان، خط دو، نزدیک‌ترین ایستگاه‌های مترو به این محله‌اند. اما از هرکدام نزدیک به 10 دقیقه پیاده‌روی پیش رو دارید.

اتوبوس: با اتوبوس به ایستگاه میدان بهارستان بروید و از آنجا اگر حوصله پیاده‌روی ندارید، با تاکسی مسیر خود را تا چهارراه سیروس ادامه دهید.

بی‌آرتی: می‌توانید با بی‌آرتی‌های خاوران-آزادی خودتان را به میدان قیام برسانید.

خودروی شخصی: محله امامزاده یحیی از شمال به خیابان امیرکبیر و از شرق به خیابان ری می‌رسد و در جنوب خیابان 15 خرداد شرقی است. فراموش نکنید محله در محدوده طرح ترافیک قرار دارد.

ساعات بازدید: تمام روزهای هفته به‌غیراز دوشنبه و تعطیلات رسمی از ساعت 9 تا 18.

 

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن