فرهنگ و هنر

مراسم سنتی کف زنی یا کفبیخ از سنت‌های زیبای یلدایی در جنوب خراسان

فهرست مطالب

یکی از جذابیت‌های شب‌های طولانی زمستان، دورهمی‌های آن است. دورهمی‌های خانوادگی که در قدیم اغلب پای کرسی برگزار می‌شد. خوردن چای، لبو، انار و در کنار آن شنیدن خاطرات بزرگان جزو جدایی ناپذیر این دورهمی‌ها بود. گرمای دلچسپ کرسی که اقوام و خویشاوندان را دور هم جمع می‌کرد، حتی امروزه با وجود سیستم‌های گرمایشی جدید باز هم رقیبی برای آن پیدا نشده و صفا و صمیمیت دورهمی‌های پای کرسی بر هیچ‌کس پوشیده نیست.    قطعا جذابیت این دورهمی‌ها وقتی بیشتر می‌شود که با یک سنت و فرهنگ اصیل  ایرانی همراه باشد. بدون شک هر منطقه‌ای از ایران برای شب یلدا و دورهمی‌های زمستان آیین‌ها و مراسم خاص خودش را دارد. با من در نابرو همراه باشید تا شما را با جاذبه های خراسان رضوی و سنت‌ها و آیین‌های پرطرفدار محافل شب‌نشینی یا چراغونی جنوب خراسان، با نام کف زنی آشنا کنیم.

مراسم سنتی کف زنی یا کفبیخ در جنوب خراسان

مراسم سنتی کف زنی چیست؟

کف زنی یا کفبیخ یکی از سنت‌های زیبای مردم خونگرم جنوب خراسان است. می‌توان گفت کفبیخ نوعی دسر یا شیرینی سنتی است که به بستنی زمستانی نیز معروف است.


کفبیخ علاوه‌بر آن‌که یک خوراکی مفید است و در بین بزرگ‌ترها طرفداران زیادی دارد، بسیاری از جوانان و کوچک‌ترها را هم جذب خود کرده است؛ اما نه به‌عنوان خوراکی بلکه به عنوان یک وسیله تفریح و سرگرمی به آن نگاه می‌شود.

کف زنی از آیین‌های مردم خراسان قدیم و به‌خصوص منطقه قهستان بوده که امروزه نیز این سنت در بسیاری از شهرهای جنوب خراسان از جمله بیرجند، قاین و گناباد رایج است. روستا تاریخی زیبَد از توابع شهرستان گناباد از جمله مناطقی است که این رسم زیبا، هنوز هم در بسیاری از دورهمی‌ها و به اصطلاح «چراغونی‌های» زمستانی و به‌خصوص در شب چله در آنجا اجرا می‌شود. واژه‌ «کفبیخ» نیز برای اولین بار توسط انجمن میراث فرهنگی زیبَد به جای مراسم سنتی کف زنی به‌کار برده‌ شد و در لغت به معنای کفی است که از بیخ یا ریشه‌ گیاه تهیه می‌شود.

مراسم سنتی کف زنی یا کفبیخ در جنوب خراسان

گیاه چوبک، ماده اصلی تهیه کفبیخ

کفبیخ از ریشه‌ گیاه چوبک (نام علمی: Acanthophyllum squarrosum) که اصطلاحا به آن «بیخ» می‌گویند تهیه می‌شود. چوبک گیاهی بوته‌ای است و رویشگاه آن اغلب دامنه تپه‌ها بوده و فرم ظاهری آن به شکل کپه‌ای است.

برای تهیه کف، ریشه گیاه چوبک را از گیاه جدا کرده و بعد از پوست کندن و تمیز کردن آن‌را در آب می‌جوشانند. دو الی سه بار آن‌را می‌جوشانند و آب بیرون می‌ریزند تا تلخی گرفته شود. بعد از آن که تلخی گرفته و سرد شد، آن‌را در ظرفی مخصوص و سفالی به نام «تغار» می‌ریزند و با دسته‌ مخصوصی که معمولا از چوب انار تهیه می‌شود، به‌صورت مداوم هم می‌زنند تا کف کند.

کفبیخ برای مراسم سنتی کف زنی چگونه تهیه می‌شود؟

معمولا دستور تهیه کف آسان است؛ اما فوت و فن خاص خودش را دارد و بیشتر، بزرگان و ریش سفیدان این کار را انجام می‌دهند. از جمله فوت و فن‌ها این است که جایی که کف تهیه می‌شود، باید سرد باشد تا مایع خوب کف کند. همچنین ظرفی که کف در آن تهیه می‌شود یا دسته‌ای که با آن مایع را هم می‌زنند، اصلا نباید چرب باشد. چون همین باعث می‌شود که مایع خوب کف نکند.

مراسم سنتی کف زنی یا کفبیخ در جنوب خراسان

بعد از تهیه کف آن ‌را با شیره انگور یا شکر و زعفران طعم‌دار می‌کنند و در ظرف‌های کوچک‌تر ریخته و از میهمانان پذیرایی می‌کنند. این دسر سنتی علاوه‌بر آن که یک خوراکی است، خواص دارویی فراوانی هم دارد و بزرگترها به خواص دارویی آن اعتقاد فراوانی دارند. گیاه چوبک طبعی گرم و خشک دارد و از جمله خواص دارویی آن می‌توان به تقویت معده، تقویت مثانه، تقویت نیروی جنسی، همچنین التیام دردهای مفصلی، کاهش وزن، درمان بیماری‌های کبدی، پیشگیری از نقرس و تسکین سرفه و آنژین اشاره کرد. مصرف این گیاه برای زنان باردار توصیه نمی‌شود.

برف‌بازی با کفبیخ

کفبیخ علاوه‌بر آن‌که یک خوراکی مفید است و در بین بزرگ‌ترها طرفداران زیادی دارد، بسیاری از جوانان و کوچک‌ترها را هم جذب خود کرده است؛ اما نه به‌عنوان خوراکی بلکه به عنوان یک وسیله تفریح و سرگرمی به آن نگاه می‌شود. به این صورت که وقتی کف آماده شد و هیچ ماده‌ی افزودنی از جمله شکر و… ندارد، جوانان و کودکان به سمت تغار حمله‌ور شده و کف را به سر و صورت یکدیگر می‌مالند و لحظاتی شاد و هیجان‌انگیز را تجربه می‌کنند.

مراسم سنتی کف زنی یا کفبیخ در جنوب خراسان

درست مثل برف بازی که در آن سرما وجود ندارد. پس اگر زمانی در مراسم کف زنی حضور داشتید، حواستان را خوب جمع کنید تا از غافله کف‌بازی عقب نمانید. این کف چون طعم‌دار نیست، هیچ‌گونه لکی روی فرش یا لباس باقی نمی‌گذارد، پس با خیال راحت از این اوقات خوش لذت ببرید.

امروزه در بسیاری از مراسمات رسمی نیز کف زنی به‌صورت نمادین و برای زنده نگه‌داشتن آیین‌های اصیل ایرانی اجرا می‌شود. از این مراسم می‌توان به جشن‌ها و مراسم مربوط به شب یلدا که در مدارس و مهد کودک‌ها برگزار می‌شود اشاره کرد. برگزاری مسابقه کف زنی نیز پای ثابت بسیاری از مراسم و جشن‌های مربوط به شب یلدا است. گروه‌های مختلف کف زنی در آن شرکت کرده و در نهایت کف‌ها توسط عده‌ای از پیشکسوتان داوری شده و گروه برتر مشخص می‌شود.

شاید زمستان فصل مناسبی برای سفر به شهرهای کویری جنوب خراسان نباشد؛ اما اگر به هر دلیلی در شب‌های سرد و خشک زمستان میهمان اهالی خونگرم جنوب خراسان بودید، تجربه حضور در مراسم کف زنی را از دست ندهید.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن