طبیعت گردی

محرم در جوستان طالقان؛ آیینی با محبوبیت رو به افزایش

فهرست مطالب

نزدیک تهران منطقه‌ای سرسبز و خوش‌آب‌وهوا به‌نام طالقان وجود دارد که با دو تا سه ساعت رانندگی می‌توانید به طبیعت بکر آن پا بگذارید. روستاهای این منطقه هنوز دارای سکنه‌اند. جوستان ازجمله روستاهای بزرگی ا‌ست که اهالی آن در ایام محرم سوگواری پرشوری برگزار می‌کند. در این روزها فرزندانی‌ که به شهر مهاجرت کرده‌اند، همراه نوه‌ها و خانواده به زادگاه خویش برمی‌گردند تا در آیین سنتی محرم شرکت کنند. برای آشنایی با این مراسم، با من در این متن از نابرو همراه باشید تا بیشتر با این شهر و دیدنی های کرج اشنا شویم.

نگاهی به منطقه طالقان

طالقان نامی‌ است که به سرزمین‌های بلند گفته می‌شود. این ناحیه در دامنه جنوبی ارتفاعات البرز واقع شده است و کوه‌های آن نسبت‌به الموت و علم‌ کوه به‌ترتیب دارای ارتفاعات کمتری است. طالقان به سه منطقه پایین طالقان، میان طالقان، و بالا طالقان تقسیم می‌شود. بخش‌هایی از پایین طالقان متعلق‌به استان قزوین است و مابقی به استان البرز تعلق دارد.

مرکزیت طالقان با ناحیه «شهرک» است. عمده اهمیت جغرافیای طالقان و نیز دلیل شهرت آن، وجود چشمه‌ها، رودها و سد طالقان و نیز کوه‌های بلند با ارتفاعی بین 2400 تا 3500 متر است. این منطقه با دامنه‌های وسیع و خاک حاصلخیزش شرایطی را فراهم آورده است که در سال‌های پربارش، یکی از بهترین مناطق زیست و زندگی انسانی را شکل می‌دهد.

محرم در جوستان طالقان

روستای جوستان

هر منطقه از طالقان متشکل از چندین روستا است و یکی از روستاها به‌عنوان مرکز منطقه انتخاب شده ‌است. از این میان، روستای جوستان مرکز منطقه بالا طالقان است. روستایی سرسبز، با رودها و باغ‌های میوه، که در مسیر جاده اصلی طالقان قرار دارد. گفته می‌شود به‌دلیل کشت جو در سال‌های نه‌چندان دور، این روستا به‌نام جوستان معروف شده است. برخی دیگر معتقدند که «جو» مخفف «جوز» به‌معنای «گردو» در زبان محلی‌ است که در این منطقه فراوان است.

محرم در جوستان طالقان

محرم در جوستان

از روز اول محرم تا مراسم سوم امام حسین (ع)، یعنی دوازدهم محرم، در حسینیه این روستا مراسم عزاداری برقرار است. مردمان روستا تمام نذورات خود را به مسجد محل می‌بخشند و تمامی خرج‌ها با همت تمام اهالی و بانیان خیر صورت می‌گیرد. صبح‌ها با مراسم زیارت عاشورا و صبحانه‌ای مختصر آغاز می‌شود. بعدازظهر تعزیه‌ای با موضوع وقایع که هر روز به نمایش یکی از وقایع کربلا اختصاص دارد اجرا می‌شود. این تعزیه‌ها چند ساعت به طول می‌انجامند و با نزدیک‌شدن به روزهای تاسوعا و عاشورا، زمان اجرای تعزیه‌ها طولانی‌تر می‌شود.

برحسب فصول سال، در نیمه دوم سال که روزها کوتاه‌ترند، ساعت تعزیه تغییر می‌کند تا برای نماز اول وقت هم مشکلی پیش نیاید. مراسم با سخنرانی و زیارت عاشورا پس از نماز مغرب و عشا ادامه می‌یابد و سپس تعزیه شب پا می‌گیرد. تفاوت تعزیه در‌ شب با بعدازظهر این است که این تعزیه‌ها همگی بانی شخصی برای برگزاری دارند؛ به‌این‌ترتیب که شخصی برحسب نذری که کرده، موضوع نمایش آیینی مدنظر خود را به تعزیه‌خوان‌ها ارایه می‌دهد که با موضوع‌های اصلی هر روز محرم متفاوت است. همچنین این تعزیه‌ها مدت‌زمانی کوتاه‌تر دارند و عموما یک ساعت به طول می‌انجامند.

 

تعزیه در تکیه جوستان

تعزیه نمایشی است که به واقعه کربلا اختصاص دارد. در روزها و شب‌های محرم، هر نمایش به یکی از اصحاب یا وقایع می‌پردازد. تعزیه در لغت به‌معنای تسلیت‌گفتن یا برپایی سوگواری است. بازیگران این نمایش آیینی به دو دسته تقسیم می‌شوند: کسانی را که در نقش یاران امام ظاهر می‌شوند «موافق‌خوان» یا «امام‌خوان» می‌نامند و جانب یزیدیان را «مخالف‌خوان» یا «شمرخوان‌» صدا می‌کنند. هرکدام از بازیگران متن‌هایی به‌نام «فرد» دارند که از گذشته تا امروز به آن‌ها رسیده است.

. ویدئو از اعظم شهیدی

. ویدئو از اعظم شهیدی

محرم در جوستان طالقان

موسیقی سنتی ایرانی در تعزیه‌ها

یکی از جذابیت‌های تعزیه این است که موسیقی سنتی ایرانی هم در آن نقش دارد. بازیگران هر دسته، باتوجه‌به نقشی که دارند یا موقعیتی که در آن قرار می‌گیرند، در یکی از دستگاه‌های موسیقی ایران فردهای خود را می‌خوانند؛ مثلا امام حسین (ع) اکثرا در دستگاه دشتی می‌خواند، که دستگاهی پرسوزوگداز است. در مقابل این دستگاه، نحوه خواندن در موقعیت‌های نبرد یا رجزخوانی‌ها کاملا متفاوت است.

از آداب دیگر تعریه

از آداب دیگر تعزیه این است که بازیگری در این نمایش تقریبا موروثی است و معمولا یک خانواده در طول زمان و نسل‌به‌نسل در آن به ایفای نقش می‌پردازند و گاه حتی دقیقا همان نقش پدر به پسر می‌رسد. شاید تعزیه تنها نمایشی باشد که بازیگران احساسات واقعی خود را در آن پنهان نمی‌کنند و حتی این بروز احساسات بخشی از جذابیت نمایش به حساب می‌آید؛ مثل وقتی که میان فریادهای بلند شمر، صدای هق‌هق گریه‌اش در سکوت تکیه طنین‌انداز می‌شود و همه تماشاگران را به گریه وامی‌دارد.

محرم در جوستان طالقان

تکیه‌ای قدیمی با معماری سنتی

حال وقتی که این نمایش در تکیه‌ای قدیمی، با معماری سنتی، ستون‌های چوبی و دیوارهای کاهگلی بر پا شود، زیبایی و حال‌وهوایش دوچندان می‌شود. تکیه جوستان نیز از این دست تکیه‌ها است. این تکیه در سال 1264 هجری قمری در دوره قاجاریه تاسیس شده است. تکیه جوستان دوطبقه و دارای دو شبستان بزرگ و چندین حجره کوچک است. تکیه معروف جوستان خودش به‌تنهایی یک جاذبه گردشگری ا‌ست، چه رسد به این که در ایام محرم به این روستا سفر کنید و در آن به تماشای تعزیه بنشینید.

سینه‌زنی سنتی جوستان

شب‌ها پس از اتمام تعزیه، مردها در زمین تکیه حلقه‌هایی تشکیل می‌دهند. نوحه‌خوان شروع به خواندن نوحه‌های قدیمی اما به‌گوش‌آشنا می‌کند. سینه‌زن‌ها با نوحه ضرب می‌گیرند. میکروفون بین نوحه‌خوان‌های جوان و کهن‌سال دست‌به‌دست می‌شود. ضرب‌آهنگ نوحه‌ها شدیدتر می‌شود و سینه‌زنی هم شور بیشتری می‌گیرد. تفاوت سینه‌زنی در جوستان این است که آن‌ها به‌صورت سه‌ضرب سینه می‌زنند و این ضرب‌ها با ریتم مشخصی زده می‌شود.

حرکات دست و پا در این سینه‌زنی هماهنگ است و عزاداران همگی ترجیع‌بند اشعار را با صدای بلند تکرار می‌کنند. همچنین حلقه‌های سینه‌زنان دو گروه است که در هر بند نوحه، تنها یک گروه سینه می‌زند و ترجیع‌بند را تکرار می‌کند؛ گویی این دو گروه همانند میدان رزم همدیگر را به مبارزه می‌طلبند و هریک جواب دیگری را می‌دهد. شاید همین سبک سینه‌زنی از قدیم هم به‌صورت آگاهانه یا ناخودآگاه از میدان رزم کربلا الهام گرفته شده باشد.

امامزاده هارون (ع) و شب عاشورا

روستای جوستان امامزاده‌ای دارد به‌نام امامزاده هارون (ع) که از برادران امام رضا (ع) و دارای نسب صحیح است. قدمت بنای این امامزاده به دوره صفویه برمی‌گردد. بنای گنبدی این امامزاده ثبت ملی است و داخل آن سنگ مرمرینی نصب شده است که به‌خط ثلث و به‌دستور شاه تهماسب صفوی نوشته شده است. مردم طالقان به این امامزاده ارادت خاصی دارند. در شب عاشورا، عزاداران جوستان، زن و مرد پس از سینه‌زنی در تکیه، در تاریکی شب به‌سمت امامزاده که کنار رود شاهرود واقع است روان می‌شوند.

محرم در جوستان طالقان

امامزاده در نیمه‌شب میزبان عزاداران حسین (ع) است. عزاداران پس از زیارت، داخل حیاط باصفای امامزاده و زیر درخت‌های گردو، حلقه بزرگی ایجاد کرده و به‌آرامی مشغول سینه‌زنی می‌شوند تا مزاحمتی برای اهالی روستا که خانه‌هایشان در فاصله چندین متری امامزاده قرار دارد و ممکن است خواب باشند ایجاد نشود. مراسم به اتمام می‌رسد و اهالی به خانه می‌روند تا برای صبح عاشورا آماده شوند.

صبح عاشورا و علم‌گردانی

صبح زود، زمانی که آفتاب تازه سر زده است، یکی از اهالی روستا به‌رسم هرساله، علم چوبی را به پارچه‌های سبز و مشکی نذری مزین می‌کند و همراه دسته عزاداری به در خانه‌های روستا می‌رود. مردم روستا هرکدام نذری که دارند از قبیل پارچه یا پول به علم‌گردان می‌بخشند. این دسته اکثر خانه‌های روستا را طی کرده و به‌سمت امامزاده می‌رود و برمی‌گردد.


همچنین در سال‌های اخیر به‌دلیل شهرت مراسم روستای جوستان و مرکزیت آن، جمعیت عزاداران رو به افزایش است و از روستاهای دور و نزدیک و نیز از شهرها برای شرکت در این مراسم حضور پیدا می‌کنند.

مشابه این آیین در منطقه مازندران نیز دیده می‌شود. پس از مراسم علم‌گردانی، عزاداری با تعزیه عاشورا و سینه‌زنی ادامه می‌یابد و ظهرهنگام، عزاداران میهمان غذای همیشگی عاشورا در این روستا یعنی چلوگوشت می‌شوند.

شام غریبان

هنگام غروب اهالی مجدد به امامزاده می‌روند، سلام و تسلیتی به امامزاده هارون (ع) می‌دهند، شمعی روشن می‌کنند و برای نماز به مسجد بازمی‌گردند. در سال‌های اخیر، جوان‌های پرشور روستا، در این شب دست به تزیین تکیه می‌زنند و آن را با ایجاد خانه خرابه‌ گلی و درخت‌های نخل مصنوعی می‌آرایند. تعزیه پرسوزوگداز حضرت رقیه (س) در این شب اجرا می‌شود.

محرم در جوستان طالقان

حزن و اندوه این نمایش، صدای سوزناک کودکی که در نقش رقیه (س) نوحه سرمی‌دهد و شمع‌هایی که سرتاسر سکو روشن هستند، شبی متفاوت از تمام شب‌های غریبان برای شما می‌سازد. برای این شب نیز یک شام سنتی تدارک دیده می‌شود؛ غذایی به‌اسم «یخنی» که آبگوشتی‌ است شامل گوشت، پیاز، زرشک و آب، بدون استفاده از رب گوجه. هنگام ارایه غذا نیز روی آن دارچین می‌ریزند. در جوستان غذا بعد از نماز و سخنرانی مختصر توزیع می‌شود و مراسم سوگواری پس از آن آغاز می‌شود.

سخن آخر

در سال جاری یعنی سال 98، روبه‌روی تکیه بساط چای نذری آتشی هم به راه بود. مرد مهربان روستا، چای‌ها را در استکان‌های کوچک شیشه‌ای همراه نبات و خرما آماده می‌کرد و به‌این‌ترتیب زباله‌ پلاستیکی تولید نمی‌شد. همین‌طور تمامی زباله‌های این روزها داخل روستا معدوم می‌شود و درصورتی‌که زباله‌ تر باشد (شامل پوست‌های میوه و سبزی)، برای خوردن دام مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ هرچند هنوز هم خلاقیت‌های بیشتری می‌توان در تمامی ایران به کار برد تا مصرف زباله در این روزها کمتر و کمتر شود.

محرم در جوستان طالقان

همچنین در سال‌های اخیر به‌دلیل شهرت مراسم روستای جوستان و مرکزیت آن، جمعیت عزاداران رو به افزایش است و از روستاهای دور و نزدیک و نیز از شهرها برای شرکت در این مراسم حضور پیدا می‌کنند. امیدوارم در محرم بعدی، شما هم با رعایت اصول گردشگری آیینی و مسوولانه، میهمان این روستا و مردم خون‌گرمش باشید.

مسیر دسترسی به جوستان

برای رفتن به این روستا، بزرگ‌راه تهران‑قزوین را در پیش بگیرید. پس از گذر از هشتگرد و قبل از دوراهی قزوین، با تابلوی طالقان مواجه می‌شوید. جاده اصلی طالقان را در پیش بگیرید تا پس از طی مسافتی، حدود 45 دقیقه تا یک ساعت، به روستای جوستان برسید.

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن