آیین و زیارت

مسجد جامع نطنز؛ جاذبه‌ای آیینی تاریخی در اصفهان

فهرست مطالب

مسجد جامع نطنز مجموعه‌ای شگفت‌انگیز از چند بنای مذهبی شهر نطنز و دیدنی‌های استان اصفهان محسوب می‌شود که آن را در زمان اولجایتو خدابنده و پسرش ابوسعید بهادرخان ساخته‌اند. ساختمان‌های مجموعه به زمان‌های مختلف مربوط هستند ولی فاصله زمانی ساخت آن‌ها با یک‌دیگر زیاد نیست. این مجموعه شامل مسجد جامع، یک خانقاه، مقبره‌ شیخ عبدالصمد نطنزی و یک مناره‌ ۳۷ متری می‌شود که کاشی‌کاری و آجرکاری بی‌نظیری در گنبد، مناره و سردر دارد. این اثر در تاریخ ۱۸ تیر ۱۳۱۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید. در ادامه با نابرو همراه باشید تا به‌معرفی قسمت‌های مختف این مجموعه به‌ ترتیب تاریخ ساخت بپردازیم.

تاریخچه مسجد جامع نطنز

می‌توان این‌گونه بیان کرد که به‌استثنای شبستان گنبددار که از بناهای دوره دیلمی است و قدمتی بیش از ۱۰۰۰ سال دارد، بقیه به دوره ایلخانان مغول مربوط می‌شوند.

مسجد جامع نطنز

گنبدخانه مسجد

قدیمی‌ترین قسمت مجموعه مسجد جامع نطنز را گنبدخانه آن معرفی می‌کنند که در جبهه جنوب‌ غربی آن واقع شده‌ است. هنگام ورود به مسجد از ضلع جنوبی روبروی خود با دالان نسبتا وسیعی برخورد می‌کنید که نسبت به سطح کوچه با اختلاف ارتفاع ۱٫۵ متری و ۱۰ پله‌ در ارتفاعی پایین‌تر قرار می‌گیرد.

مسجد جامع نطنز

سمت راست دالان، راهروی کوچکی می‌بینید که شما را به شبستان هشت وجهی گنبدخانه می‌رساند. کتیبه‌ای که در این گنبدخانه کشف شده، نشان می‌دهد این گنبدخانه در ۳۸۹ هجری قمری در دوره آل‌بویه بنا شده و قدیمی‌ترین گنبد تاریخ‌دار و همچنین قدیمی‌ترین گنبدخانه برای مسجد است.

مسجد جامع نطنز

حیاط چهار ایوانی مسجد

حیاط مسجد جامع نطنز چهار ایوان دو طبقه دارد که در دوره ایلخانیان مغول به قسمت گنبدخانه الحاق شده است. شرودر نیز درباره‌ معماری مسجد اظهار داشته که چهار ایوان مسجد از گنبدخانه‌ آن جدیدتر هستند. ایوان‌ها و طاق‌نماهای صحن را به بنای موجود اضافه کرده‌اند؛ زیرا محور گنبدخانه که همان محراب آن است، با محور صحن مسجد اختلاف دارد. در کتیبه‌ یکی از ایوان‌ها نیز این عبارت دیده می‌شود: «مسجد در داخل مسجد ساخته شده».


این مجموعه تاریخی مناره بلند و زیبایی دارد که سبک جالب و تزیینات کاشی‌کاری به‌ویژه کتیبه پهن و فیروزه‌ای در ساقه‌ آن نظر بازدیدکنندگان را جلب می‌کند. تاریخ احداث مناره‌‌ این مجموعه، براساس کتیبه‌ آن مربوط به بعدتر از ساخت همه مجموعه می‌شود.

طاق ایوان شمالی در دوره‌های بعد فرو ریخته که آن را بازسازی کرده‌اند؛ ولی تزیینات و کتیبه‌های آن در این بازسازی ترمیم نشده و امروزه فقط در طرفین لبه‌ هلالی طاق این ایوان، بخشی از کتیبه‌ قدیمی آن را می‌بینید. در حد فاصل طبقه‌ اول و دوم این ایوان، کتیبه‌ای از دوره‌ صفویه باقی ‌است.

مسجد جامع نطنز

سردر ورودی مسجد

در قسمت درب جنوبی مسجد کتیبه‌ای وجود دارد که توضیحاتی درمورد قدمت بنا به بازدیدکنندگان می‌دهد. در این توضیحات دستور ساخت قسمتی از بنا که مربوط به دوره ایلخانان است، به خلیفه حسین بن ماستری و استادکار آن شمس‌الدین محمدعلی نطنزی ذکر می‌شود.

مسجد جامع نطنز

در چوبی ورودی مسجد، دو لنگه‌ با منبت‌کاری‌های بسیار زیبا دارد که قسمتی از منبت‌کاری‌ها به‌دلیل عوامل جوی و در اثر تماس مستقیم با آفتاب و سایش ریزش داشته است. تاریخ ساخت را در قسمت پایین لنگه سمت چپ درب به‌صورت منبت سال ۸۲۵ قمری ذکر کرده‌اند که قدمت بالای آن را برای ۶۰۰ سال نشان می‌دهد.

مسجد جامع نطنز

جوی آب بین صحن مسجد

ویژگی دیگر قابل توجه در مسجد، مکانی میان صحن مسجد است که با چند پله به کانال قنات آبی می‌رسد که از زیربنای مسجد عبور می‌کند. این فضا در گذشته علاوه‌بر استفاده نمازگزاران، آب شرب ساکنان پیرامون مسجد را هم تامین می‌کرد.

هنوز هم آب این قنات جاری و قابل مصرف است. برای جلوگیری از نفوذ رطوبت به پایه‌های اصلی شبستان کانال‌کشی شده و روی آن را با تخته‌هایی فرش کرده‌اند که جریان هوا داخل کانال‌کشی‌ها باعث خشک شدن رطوبت زیر شبستان ‌شود.

مسجد جامع نطنز

آرامگاه

در دالان ورودی مسجد جامع نطنز، بعد از ورودی گنبدخانه جلوتر سمت چپ ورودی آرامگاه شیخ عبدالصمد نطنزی دیده می‌شود که چهار پله از سطح دالان بالاتر است. آندره گدار معمار فرانسوی دراین‌باره می‌گوید: راه ورود به مقبره که به‌شکلی نامناسب تعبیه شده، به‌دلیل آن است که بنای مقبره را بعدها به مسجد اضافه کرده‌اند.

مسجد جامع نطنز

در مقبره شیخ عبدالصمد نطنزی نمایی از کاشی‌های ستاره‌ای ‌شکل وجود دارد که متاسفانه این کاشی‌ها را به‌سرقت برده‌اند. همچنین بر دیوار جنوبی این بقعه، محرابی از کاشی قرار داشته که به‌نظر دونالد ویلبر، احتمالا همان محرابی باشد که اکنون در موزه‌ ویکتوریا و آلبرت لندن نگه‌داری می‌شود. ویلبر همچنین احتمال داده که کاشی‌های حاشیه‌‌ این محراب امروزه در موزه‌ هنری متروپولیتن باشد.یک ضریح چوبی اطراف این آرامگاه قرار دارد و روی آن کاشی‌کاری شده که مربوط به‌دوران قاجار است. پلان بنا چهارگوش و گنبد آن شکلی هرمی و هشت وجهی دارد. هنگامی‌که از مرکز بقعه به مقرنس‌کاری زیر گنبد نگاه می‌کنید، طرح گلی دیده می‌شود که گلبرگ‌های آن به‌سمت پایین باز شده‌اند. در قسمت قاعده گنبد کتیبه‌ای به‌صورت گچ‌بری برجسته به خط ثلث روی زمینه گل‌ و بوته کار کرده‌اند.

مسجد جامع نطنز

خانقاه

بنای خانقاه در غرب این مجموعه قرار دارد که هم‌اکنون فقط سردر آن باقی مانده است. طبق گفته‌های اهالی محل، این بنا تا پایان دوره‌‌ صفویه وضع بسیار خوبی داشت؛ اما در حمله‌ افغان‌ها ویران شد. بعدها شبستانی جای خرابه‌های این خانقاه احداث کردند. نکته‌ قابل‌توجه در این مجموعه تفاوت تزیینات در قسمت‌های مختلف آن است. بناهای مسجد جامع و بقعه‌ شیخ عبدالصمد به‌کلی گچ‌اندود شده و تزیینات کاشی ندارد.

درحالی‌که سردر خانقاه، مناره و پایه‌ آن که در فاصله‌ کوتاهی از مسجد و بقعه ساخته شده، پوشیده از کاشی است. به‌اعتقاد آرتور پوپ، این تفاوت چشم‌گیر در تزیینات مسجد جامع نطنز به‌دلیل مشغولی هنرمندان در شهر تبریز ایجاد شد. هنگام ساخت مسجد جامع نطنز، هنرمندان بیشتر در شمال کشور سرگرم کار بودند و پس از اتمام کار آن‌ها و بازگشت‌شان، خانقاه این مجموعه را ساختند.

مسجد جامع نطنز

سردر خانقاه

چشم‌نوازترین قسمت مجموعه را سردر کبود رنگ خانقاه به‌خود اختصاص می‌دهد که نقوش و طرح‌های گوناگون روی کاشی‌کاری آن خودنمایی می‌کند. قسمتی از سردر خانقاه و تزیینات آن به‌مرور زمان فرو ریخته بود که در دهه‌های اخیر آن را مرمت کردند. سقف این سردر با مقرنسی زیبا و کاشی‌های رنگارنگ پوشیده شده که کاشی‌کاری نمای خارجی آن بازسازی شده‌ است.

آندره گدار تاریخ کتیبه‌ سردر خانقاه را ۷۱۶ یا ۷۱۷ هجری قمری اعلام کرد. البته این کتیبه را امروزه با تاریخ ۷۱۶ قمری بازسازی کرده‌اند.

مسجد جامع نطنز

مناره

این مجموعه تاریخی مناره بلند و زیبایی دارد که سبک جالب و تزیینات کاشی‌کاری به‌ویژه کتیبه پهن و فیروزه‌ای در ساقه‌ آن نظر بازدیدکنندگان را جلب می‌کند. تاریخ احداث مناره‌‌ این مجموعه، براساس کتیبه‌ آن مربوط به بعدتر از ساخت همه مجموعه می‌شود.

مسجد جامع نطنز

کاشی‌های مناره که به‌تدریج فرو می‌ریخت و هر ساله آسیب بیشتری می‌دید، در سال ۱۳۵۶ مرمت اساسی شد. ارتفاع مناره ۳۷٫۲۰ متر است و ۱۱۸ پله‌ مارپیچی دارد. این مناره بین سردر کبود رنگ خانقاه و سردر سفید رنگ مسجد کنار گنبد مقبره قرار گرفته‌‌ است.

اگر تجربه بازدید از این جاذبه گردشگری را دارید، نظراتتان را با نابرو به‌اشتراک بگذارید.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن