تاریخ و تمدن

قلعه ایزدخواست فارس؛ تماشای شکوه یک ویرانه!

فهرست مطالب

ایزدخواست نزدیک مرکز ایران و در استان‌ فارس واقع شده است. این شهر بین راهی که مرکز را به جنوب کشور متصل می‌کند و قبل از رسیدن به آباده قرار دارد. در تقسیمات کشوری، شهر ایزدخواست جزو بخش مرکزی شهرستان آباده‌ استان فارس محسوب می‌شود. قرار گرفتن مجموعه‌ای بسیار غنی از آثار، اماکن و بناهای نفیس کنار یکدیگر، اجزای یک منظر فرهنگی‌تاریخی را در سایت قلعه ایزدخواست شکل می‌دهند. با من در نابرو همراه باشید تا بیشتر با قلعه ایزدخواست از جاذبه های گردشگری فارس آشنا شوید.

جغرافیای شکل‌گیری قلعه ایزدخواست

یکی از ویژگی‌های مهم ایزدخواست، قرار گرفتن در کمربند توریستی اصفهان ـ شیراز است. این منطقه میان مثلث تمدنی اصفهان، فارس و یزد قرار گرفته و همین موضوع باعث شده از دیرباز تاکنون بر سر راه مسافران و گذرگاه تاجران باشد. با این توصیف، اهمیت این شهر چندین برابر شده است.

قلعه ایزدخواست فارس

علاوه‌براین‌که وجود راه کنار این زیستگاه، باعث برهم‌کنش فرهنگی و آبادانی هرچه بیشتر آن شده است، وجود همین راه و بالطبع وجود راهزنان، شاهدی بر امنیتِ کمِ منطقه و لزوم زندگی در قلعه و فضایی محصور در گذشته‌های دور است؛ به همین دلیل قلعه این منطقه، بسیار مفصل و با امکانات فراوان ساخته شده تا مردمانی که در آن می‌زیسته‌اند، بدون بیرون رفتن از قلعه بتوانند نیازهای خود را برطرف کنند. امروزه می‌بینیم که شاخص‌ترین بنای تاریخی برجای‌مانده در شهر ایزدخواست، همان قلعه است.

قلعه ایزدخواست فارس

منظر طبیعی شهر باستانی و قلعه ایزدخواست

ایزدخواست، دره‌ای است که در تهِ آن رودخانه ایزدخواست جاری است. تمام زندگی در این شهر، مدیون وجود این زیرساخت‌ طبیعی است که تأمین آب از آن، ادامه حیات را در منطقه تضمین کرده است. در گذشته راهی برای عبور از این منطقه به‌سمت جنوب کشور وجود نداشته و کاروان‌ها باید از این دره پایین می‌رفتند، از عرض رودخانه عبور می‌کردند و از طریق پل، خود را به کاروانسرا می‌رساندند.

قلعه ایزدخواست فارس

کاروان‌ها اغلب شبانه در این‌جا اتراق می‌کردند و سپس مسیر خود را پی می‌گرفتند و به‌سمت استخر، پاسارگاد، تخت جمشید، پارس یا به‌سوی جنوب ایران رهسپار می‌شدند؛ بنابراین برای اقامت کاروان‌ها و مسافران، همواره کاروانسرایی وجود داشته است.


ساختار پلکانی قلعه ایزدخواست، زیبایی بی‌بدیلی به آن بخشیده است. این قلعه هم‌اکنون در فهرست نامزدی برای ثبت جهانی قرار دارد.

می‌توانیم تصور کنیم طی چندین هزاره که از عمر این منطقه گذشته، چندین نسل کاروانسراهای مختلف در این محدوده ساخته شده و پس از گذران عمری، بازنشسته شده‌اند.

از آن‌ها امروزه آثاری نمی‌بینیم و تنها کاروانسرای موجود، کاروانسرایی متعلق به دوره صفوی با قدمتی در حدود 400 سال است که مانند بسیاری از دیگر کاروانسراهای صفوی، بنایی نو در قیاس با تاریخ محوطه خود هستند. این آخرین و نوین‌ترین کاروانسرایی است که در ایزدخواست بر جای مانده است.

جاذبه های قلعه ایزدخواست فارس

نقشه هندسی قلعه

محوطه قلعه، مثلثی‌شکل با قاعده‌ای به‌اندازه70 متر است که کشیدگی حدوداً 230متری دارد. بنابراین مساحت آن حدوداً 8000 مترمربع برآورد می‌شود. این قلعه با حصاری سنگی که در اطرافش کشیده شده‌، کاملاً محصور و پوشیده شده است.

در درون قلعه، پس از گذر از دروازه اصلی، یک شاهراه اصلی را می‌‎بینیم که از جنوب به شمال کشیده شده است و فضاهای عمومی در کناره این معبر جای گرفته‌اند.

گردشگری در فارس

بناهای موجود در ایزدخواست

یکی از معدود آتشکده‌های ساسانی ایران در محوطه این قلعه قرار دارد که پس‌از عصر ساسانی، در دوره‌های بعدی سکونت در این ناحیه، به مسجد تبدیل شده است. موقعیت مکانی این مسجد نزدیک به جداره شرقی قلعه ایزدخواست است.

در داخل قلعه، حمامی با نقشه دایره‌شکل دیده می‌شود که تنها بنایی است که دیواره آن کاملاً سنگی است. جداره‌های بنای حمام به‌دلیل مرطوب بودن و نیاز به استحکام سازه‌ای شدید باید محافظت می‌شده‌اند که این امر با استفاده از سنگ در این بنا انجام شده است.

همچنین در نوک صخره‌ای که قلعه بر روی آن قرار گرفته، فضایی وجود دارد که باتوجه‌به وجود قفسه‌هایی در آن، احتمالاً کتابخانه یا مدرسه بوده است.

قلعه ایزدخواست فارس

ویژگی‌های کلی ساخت‌وساز در بافت قلعه ایزدخواست

بناهای موجود، معماری بسیار متراکم و فشرده‌ای دارند. خانه‌های موجود در بافت قلعه چندطبقه هستند. اجزای این قلعه تقریباً فاقد تزئینات‌اند؛ فقط یک سری تزئینات ساده گچی در اطراف طاقچه‌ها و لبه طاق‌ها مشاهده می‌شود. نظام ساخت قلعه ایزدخواست برپایه مصالح بوم‌آورد (محلی) است.

خندقی در اطراف محوطه قلعه وجود دارد که عمدتاً یک خندق طبیعی است و محدوده خیلی کمی از آن به‌صورت دست‌کَند ایجاد شده است.

دیدنی های فارس

امکانات ایزدخواست برای پذیرایی از مسافران

در ابتدای راه بازدید از قلعه، در نزدیکی دروازه قلعه، رستوران و چای‌خانه‌ای به‌نام «درویش» وجود دارد که می‌توانید از امکانات غذا و نوشیدنی آن استفاده کنید. همچنین تنها سرویس‌بهداشتی موجود برای سرویس‌دهی به بازدیدکنندگان، در این رستوران قرار دارد. تعدادی اتاق نیز در حیاط پشت این رستوران وجود دارد که به‌عنوان اقامتگاه بوم‌گردی برای اشخاصی که قصد اقامت شبانه در این‌جا را داشته باشند، وجود دارد.

آسمان ایزدخواست در شب بسیار زیبا و پرستاره، خود را نمایان می‌کند. آسمان در پس‌زمینه قلعه ایزدخواست می‌تواند مکان محبوبی برای عکاسان حرفه‌ای جهت عکاسی در تاریکی شب باشد. همچنین منظر بکر و ساختار چندطبقه‌ای موجود در این محوطه می‌تواند امکان عکاسی، فیلمبرداری و ساخت کلیپ و تیزرهای گوناگون را برای فعالان حوزه گرافیک فراهم آورد.

قلعه ایزدخواست فارس

پهنه‌ها و ساختارهای ارزشمند

سه دوره ساخت متفاوت را در این محدوده شاهدیم که به سه نام شناخته می‌شوند:

  • بخش اول همان قلعه اصلی است.
  • قسمت دوم، بخش پایینی قلعه است که ده‌پایین نام دارد.

جاذبه های استان فارس

در بافت ده‌پایین، معابر همگی با عرضِ کم و مخصوص عبور پیاده هستند. این معابر در شیب زیادی که بستر زیرده دارد، شکل گرفته‌اند.

  • محوطه سوم، بخش بالای قلعه است که به‌نام ده‌بالا شهرت یافته است.

در محوطه ده‌بالا نیز وجود مسیری عبوری در جهت شمال به جنوب جغرافیایی را شاهدیم.

درمورد وضعیت متروکه بودن می‌توان گفت که هم قسمت قلعه و و هم قسمت محله پایین (ده‌پایین) متروکه هستند، ولی قسمت‌های محله بالا (ده‌بالا) که بیشتر به شهر (شهر جدید امروزی) وصل‌اند، متروکه نشده‌اند و مردم در حال زندگی در این منطقه هستند.

قلعه ایزدخواست فارس

سیاحان

خوش‌بختانه به‌مدد حضور راه کنار این مجموعه، سیاحان زیادی در طول تاریخ از منطقه ایزدخواست بازدید کرده‌اند و همین موضوع سبب شده آن‌ها در مدارک، تصاویر و سفرنامه‌هایشان از ایزدخواست نام ببرند. یکی از نکات مهم که سفرنامه‌نویسان به آن اشاره کرده‌اند، شهرت نانِ پخت‌شده در ایزدخواست و طعم دل‌انگیز آن است. نان این منطقه امروزه نیز همین ویژگی را دارد و توصیه می‌شود اگر به این مکان سفر کردید، حتما آن را امتحان کنید و طعمش را بچشید.

کلام آخر

ساختار پلکانی قلعه ایزدخواست، زیبایی بی‌بدیلی به آن بخشیده است. این قلعه هم‌اکنون در فهرست نامزدی برای ثبت جهانی قرار دارد.

رودخانه ایزدخواست با آن‌که رودخانه کم‌آبی است، باز دائمی جریان دارد. این رودخانه یکی از رودهای حوضه آبریز زاینده‌رود است و درنهایت به تالاب گاوخونی می‌ریزد. وجود همین رود، عامل شکل‌گیری استقرارهای مختلف تاریخی در منطقه بوده است. بنابراین می‌بینیم که منظر فرهنگی‌تاریخی ایزدخواست حامل پیام تمدن‌های گوناگون از دوره‌های مختلف سکونت تاریخی در ایران است.

دیدنی های فارس

اگر در سفر به استان‌های فارس یا اصفهان، به‌دنبال محوطه‌ای کمتردیده‌شده باشید، شهر و قلعه ایزدخواست پیشنهاد خوبی برای شماست. تجربه‌های خود از بازدیدتان را با تیم نابرو به اشتراک بگذارید و ما را از حس و حالتان هنگام تماشای این محوطه باستانی باخبر کنید.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن