خانه تاریخی کبیری ها

خانه تاریخی کبیر؛ خانه گفتمان شهر گرگان

زمانی‌که وارد بافت قدیم شهر گرگان می‌شوید، گویی وارد هزارتوی تاریخ شده‌اید. در هرکوچه‌وپس‌کوچه آن بخشی از تاریخ را مقابل خود می‌بینید. مساجد، تکایا، خانه‌های تاریخی و… همه‌وهمه خبر از قدمتی چندین ساله دارند. بافت تاریخی گرگان را باید سر فرصت دید، گشت و مطالعه کرد. هر آجرش را، هر در و هر پنجره‌اش را، همه این‌ها قصه‌هایی در دل خود دارند و شما را با خود به یک بخش تاریخ می‌برند. در این مطلب در نابرو با من همراه باشید تا سری به خانه تاریخی کبیر در محله دوشنبه‌ای بزنیم.

خانه تاریخی کبیر کجاست؟

عمارت تاریخی کبیر در یکی از قدیمی‌ترین محلات شهر گرگان، یعنی محله دوشنبه‌ای واقع شده است. این محله نزدیک محله سرچشمه، دربِ نو و سبزه مشهد قرار دارد. دوشنبه‌ای یکی از اصیل‌ترین محلات شهر گرگان و البته محل زندگی خاندان کبیر بوده محسوب می‌شود. هریک از اعضای این خاندان در بخشی از این محل ساکن بوده‌اند. اما اعضای اصلی خاندان در همین خانه که امروزه با نام عمارت تاریخی کبیر شناخته می‌شود، زندگی می‌کردند. امروزه این خانه خالی از سکنه بوده و کاربری آن نیز تغییر پیدا کرده است. اما هنوز هم بعضی از اعضای این خاندان در بخش‌های مختلف محله دوشنبه‌ای زندگی می‌کنند.

برای رفتن به خانه تاریخی کبیر باید به سمت شرق گرگان بروید. پس از رسیدن به خیابان امام خمینی، وارد کوچه آفتاب شانزدهم شوید. این کوچه شما را به دنیایی دیگر وصل خواهد کرد. از طریق این کوچه می‌توانید به بخش بزرگی از بافت تاریخی شهر گرگان دسترسی پیدا کنید. بعد از ورود به این کوچه، در کوچه‌پس‌کوچه‌ها دنبال محله دوشنبه‌ای بگردید.

برای یافتن خانه تاریخی کبیر استفاده از اپلیکیشن‌های جهت‌یاب و نقشه گوشی خود را فراموش کنید. مانند گذشته از کسبه محل و مردم کوچه و بازار آدرس را جویا شوید. به این ترتیب می‌توانید باب گفتگویی هرچند کوتاه را با مردم این محله‌های قدیمی باز کنید. آن‌ها قطعا از راهنمایی‌کردن شما، به‌عنوان گردشگری که به محله و زندگی آن‌ها و اجدادشان علاقه‌مند است بسیار خوشحال خواهند شد. برای رسیدن به خانه کبیر باید وارد کوچه کوتاه و باریک دوشنبه‌ای پنج شوید. ابتدای این کوچه خانه‌هایی دیده می‌شوند که سردرشان با برگ درختان انگور پوشیده شده و حال و هوایی نوستالژیک دارند. خانه کبیر، با در چوبی خود انتهای کوچه نمایان است.

خانه تاریخی کبیر

درباره خاندان کبیر

از آن‌جایی‌که شهر گرگان یا استرآباد سابق در مسیر مهم و استراتژیک جاده ابریشم واقع شده بود، کاروان‌های زیادی از کشورهای مختلف دنیا از این شهر عبور کرده و بعضی از این کاروان‌ها هم برای مدتی در اینجا اطراق می‌کردند. در این بین بعضی از افرادی که به شهر وارد می‌شدند، با دیدن آبادانی منطقه به‌طور دائم در آن ساکن شده و زندگی جدیدی می‌ساختند. بنابراین پس از مدتی استرآباد به شهری تبدیل شد که میزبان اقوام مختلف بود. آثار چنین ریشه تاریخی هنوز هم در زندگی مردم شهر گرگان دیده می‌شود. به‌طور مثال لهجه اصیل مردم گرگان اصطلاحا کتابی است و کلمات کمتر به‌صورت محاوره و شکسته بیان می‌شوند. این لهجه نتیجه همان هم‌زیستی اقوام مختلف در استرآباد به‌حساب می‌آید. اقوامی که تلاش می‌کردند به زبانی مشترک و ساده صحبت کنند.

یکی از اقوامی که در سال‌های دور به استرآباد آمده و آنجا ساکن شدند، خاندان کبیر بودند. این خانواده که از کشور لبنان و به قصد تجارت به این منطقه وارد شدند، به‌دلیل آب‌وهوای مطلوب منطقه در آنجا ماندگار شده و به زندگی پرداختند. خانه تاریخی کبیر توسط حاج آقا محمد بزرگ یا حاج آقا محمد کبیر ساخته شد. این فرد از بزرگترین و مشهورترین تجار استرآباد و همچنین یکی از مالکین اصلی بازار قیصریه بود. همچنین حاج آقا محمد کبیر یک تیمچه و کاروانسرا هم جنب بازار قیصریه داشت که به نام تیمچه حاج آقا محمد یا تیمچه کبیر معروف بوده است.

عمارت تاریخی کبیر

ویژگی‌ها و ساختار عمارت کبیر

خانه تاریخی کبیر اثری به جا مانده از دوره ناصری اول است و زمان ساخت آن به سال ۱۲۴۰ هجری قمری بازمی‌گردد. زیربنای این خانه ۱۷۷۰ متر بوده که امروز فقط بخشی از آن برای بازدید عموم در دسترس قرار دارد. درحال‌حاضر خانه تاریخی کبیر را به پنج پلاک تقسیم کرده‌اند. بنایی که امروزه با نام خانه تاریخی کبیر شناخته می‌شود محل اصلی زندگی این خاندان بود. خانه کبیر در دو طبقه ساخته شده و در مجموع ۱۷ اتاق دارد. ضلع غربی بنا در دوره پهلوی دوم از بنای اصلی جدا شد. این بخش از عمارت کبیر به محله نُقارچیان و بازار قیصریه راه داشت و محل تجارت اجداد کبیر بود. ضلع جنوبی بنا هم‌اکنون به سه پلاک تقسیم شده و مالکان فعلی آن خانوده‌های حافظی، مومنی و اداره بهزیستی هستند.

مصالح استفاده شده در ساخت این خانه هم مانند بسیاری دیگر از خانه‌های تاریخی شهر گرگان شامل چوب، آجر، گل، کاهگل، آهک، خشت و سفال است. درها و پنجره‌های این خانه همگی از جنس چوب هستند.

یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد خانه تاریخی کبیر که در سایر خانه‌های تاریخی شهر کمتر دیده می‌شود وجود پنجره‌های ارسی است. پنجره‌هایی چوبی و مشبک با شیشه‌هایی رنگین که در طول روز منظره و حس‌وحالی غریب در فضای خانه ایجاد می‌کردند. ایوان و پله‌های خانه از آجر ساخته شده‌اند. ایوان‌های خانه کبیر مانند سایر خانه‌های مناطق مرطوب کشور حدود یک متر از سطح زمین فاصله دارد تا مانع از ورود رطوبت به فضای داخلی ساختمان شود.

خانه کبیری ها

خانه تاریخی کبیر دو بخش شمالی و جنوبی دارد. بخش اصلی بازدید در قسمت ابتدایی بنا قرار گرفته است. بخش جنوبی هم به‌صورت مرمت نشده و با حال‌وهوایی اصیل پشت بنا قرار دارد. در بخش جنوبی سردابه و حوض دیده می‌شود که به‎منظور سرد نگه داشتن مواد غذایی و ذخیره آن‌ها مورداستفاده قرار می‌گرفتند.

یکی دیگر از ویژگی‌های منحصربه‌فرد این بنا وجود حمام در آن است. شروع ساخت حمام در خانه‌های گرگان از سال ۱۳۱۴، یعنی پس از فرمان کشف حجاب اتفاق افتاد. اما خانه کبیر تنها عمارتی بود که پیش از این جریان هم در بنای اصلی ساختمان حمام داشت. به‌طوری‌که همسایگان هم از این حمام استفاده می‌کردند. حمام در بخش جنوبی عمارت کبیر واقع شده است. البته درحال‌حاضر امکان بازدید از آن وجود ندارد؛ چراکه در طول سالیان دراز و در پی دوره‌های مختلف مرمت بنا پوشیده شده است.

مرمت و بازسازی بنای خانه کبیر

عمارت کبیر در ادوار مختلف مرمت و بازسازی شد. این بنا علاوه‌برآنکه در دوره‌هایی توسط خود اعضای خاندان کبیر موردمرمت‌هایی ناشیانه قرار گرفته، چند مرتبه هم توسط سازمان میراث فرهنگی مرمت شده است. متاسفانه در پی این بازسازی‌های نه‌چندان حرفه‌ای و اصولی عمارت کبیر باز هم در بخش‌های مختلف آسیب دید. یکی از آسیب‌های وارد شده به بنا به دوره بازسازی سقف عمارت مربوط می‌شود. سقف بنا مدتی پس از این بازسازی، شروع به آب دادن کرد. اکنون لکه‌های مربوط به این آسیب در ظاهر بنا مشخص است.

خانه کبیری ها

کارشناسان یکی دیگر از آسیب‌های وارد شده به عمارت کبیر در پی مرمت سازمان میراث فرهنگی را، تخریب جزیی پنجره‌های ارسی بنا می‌دانند. در دوره‌ای، سازمان میراث فرهنگی اقدام به باز کردن این پنجره‌ها و شستشوی آن‌ها کرد. پس از آن و هنگام مونتاژ، ترتیب و گره‌چینی این پنجره‌ها بهم ریخت که اکنون این بهم‌ریختگی در ظاهر پنجره‌ها مشخص است.

خانه‌ای برای گفتمان‌های اجتماعی و فرهنگی

عمارت تاریخی کبیر که به‌عنوان خانه گفتمان شهر نیز شناخته می‌شود، در طول سال و به مناسبت‌های مختلف میزبان مردم، مسئولین، اساتید و پژوهشگران مختلف است. افرادی که در حضور مردم به سخنرانی و گفتگو درباره موضوعات فرهنگی، تاریخی و اجتماعی می‌پردازند. این عمارت همچنین به عنوان تکیه هنرمندان شناخته می‌شود که در مناسبت‌های مذهبی از هنرمندان گرگانی میزبانی می‌کند.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *