تاریخ و تمدن

خانه های تاریخی گیلان؛ میراث زندگی گذشته

فهرست مطالب

در عصر حاضر، خانه‌های تاریخی هر شهری، برای آشنایی مردم با فرهنگ، تاریخ و زندگی گذشتگان، یکی از بخش‌های مهم گردشگری محسوب می‌شود. امروزه بناهای تاریخی به مکانی فرهنگی تبدیل شده‌اند که زندگی، فرهنگ، تاریخ و باوردداشت‌های قومی مردم را به نمایش می‌گذارند. استان گیلان به واسطه‌ تاریخ و فرهنگ دور و درازش، خانه‌های قدیمی بسیاری دارد که هر کدام حکایتی از زندگی مردم این خطه است. برای آشنایی با بهترین خانه های تاریخی گیلان که از دیدنی‌ترین جاذبه‌های گیلان نیز هستند در نابرو، با من همراه باشید.

1- خانه شیرازی (همسر شاعر معاصر، نصرت رحمانی)

خانه خانم شیرازی در محله قدیمی پیرسرای رشت در نزدیکی مسجد ملاعلی در کوچه‌ای بن‌بست واقع شده است. این خانه هنوز مسکونی بوده  و دارای حیاطی وسیع با ایوان، شاه‌نشین است.

سقف سفالین خانه و دیوارهای تمام آجری آن، چون تابلویی قدیمی خیره‌کننده است. ورودی خانه  سبکی سنتی داشته  و چون کارت پستال‌های قدیمی خودنمایی می‌کند. دو سکو در طرف درب ورودی خانه شیرازی، دیوار آجری با روکش گچی و کتیبه نقش بسته برآن، حکایت از گذشته‌‌های دور و دراز این خطه دارد. درها و پنجره‌های خانه شیرازی با رنگ قهوه‌ای تیره در تضاد با سفیدی دیوار بسیار زیبا و خیره‌کننده‌اند.

با گذر از پلکانی نیم‌دایره می‌توان وارد بنای اصلی شد. پلکان دسترسی به طبقه بالا نیز مقابل درب ورودی قرار دارد. در طبقه بالا، ارسی‌های زیبا، چشم هر عاشق هنر معماری را به خود جلب می‌کنند.

فضای داخلی خانه با کمدها، طاقچه‌ها و تزیینات بسیاری پوشیده شده است. در داخل این خانه قدیمی می‌توان گنجینه‌ای از ابزار و وسایل قدیمی و اصیل را با رنگ و هویت گیلان دید و لذت برد.

خانه شیرازی

2- خانه میرزاخلیل رفیع

خانه میرزا خلیل رفیع رشت در میدان صیقلان، ابتدای خیابان مطهری در بن‌بست اخوان واقع شده است و یکی از زیباترین خانه های تاریخی گیلان است. این خانه قدیمی در سال  ۱۲۸۳ خورشیدی، توسط اولین شهردار رشت، حاج میرزا خلیل رفیع، ساخته شد. او کلیه مصالح این بنا  را از باکو خریداری و با کشتی به رشت منتقل کرد. این ساختمان از معماری روسی و اروپای شرقی الگوبرداری شده است.

بنای میرزا خلیل رفیع دو طبقه غیرقرینه دارد  که هر طبقه دارای 400 متر زیربناست. طبقه همکف با دیوارهای آجری و طبقه دوم  کاملا چوبی ساخته شده است. گفته می‌شود حاج رفیع،  نقشه اصلی عمارت را  نیز با خود از روسیه آورده و در رشت  با سازه های مونتاژ شده با آجر، ملات ماسه و آهک بنا کرده است.

این عمارت دارای 8 اتاق و دو حیاط است. در حیاط اصلی، حوض بزرگ فیروزه‌ای در کنار پوشش گیاهی منحصر به فرد و درختان تنومند، زیبایی خاصی به این عمارت داده است. نقاشی های سبک لندنی، تزئینات قدیمی، بخاری هیزمی چدنی روسی، لوستر  قدیمی ۶۰ شاخه‌، سقف سفالی، ناودان‌های بلند شیروانی، خمره قدیمی ماهی شور، حوض پوشیده از نیلوفر حیاط پشتی خانه  و تک تک عناصر خانه، مملو از هویت و اصالت است.

شورای شهر رشت در سال 1381، خانه میرزاخلیل رفیع را از مالکان آن خریداری کرد و شورای شهر مشروط به این‌که اصالت اولیه بنا و معماری آن دست نخورده باقی بماند، در آن مستقر شد. در حال حاضر این خانه تاریخی، در انتظار تبدیل شدن به موزه مشروطه رشت است.

خانه میرزا خلیل رفیع

3- خانه پورهمتی ( خانه مفخم، خانه فرهنگ گیلان)

خانه پورهمتی در انتهای محله قدیمی ساغریسازان، روبه‌روی کوچه‌ی بلورچیان و در بن‌بست سمیعی  واقع شده است. این بنای زیبا که به مفخم‌السلطنه تعلق داشت، یک قرن پیش در اواخر دوره قاجار ساخته شد.

این بنای تاریخی و زیبا که در فهرست آثار ملی نیز ثبت شده است، به همت و خریداری گروهی از فرهنگ‌ دوستان گیلانی، ازسال 1390 خورشیدی، تحت عنوان خانه فرهنگ گیلان فعالیت دارد.

به محض ورود از در چوبی فیروزه‌ای این خانه، ابتدا  با حیاطی باصفا با درختان نارنج، انجیر، خرمالو، رو به رو می‌شویم. حوض وسط حیاط با کاشی‌های قدیمی و منقوش به چهره سلاطین، چاه آب و چشم‌انداز ظاهری بنای اصلی، با رنگ  فیروزه‌ای، چشم‌ها را مسحور می‌کند. خانه فرهنگ گیلان دو طبقه دارد، ارسی‌های آبی مشبک و شیشه‌های رنگین، کف و پله‌های چوبی داخلی و تراس‌های کوچک این بنا، بسیار زیبا هستند.

اتاق‌های خانه سمیعی‌ها، با طاقچه‌هایی تزئینی و گنجه‌های چوبی مخفی و پنجره‌های بزرگی که نور را به اتاق می‌تابابند، بی نظیر و خارق‌العاده است. ایوان طبقه اول با ستون‌های چوبی و لوستر قدیمی خیره‌کننده‌اش از دیگر دیدنی‌های این بنای تاریخی به شمار می‌رود.

گروه‌های ادبی و هنری در طول هفته در این خانه جلسات خود را برگزار می‌کنند. همایش‌های ادبی‌، نمایش فیلم، جشن رونمایی کتاب و جلسات نقد و بررسی کتاب و فیلم و مانند آن از برنامه‌های ثابت خانه فرهنگ گیلان است که علاقمندان و دوستداران همیشگی خود را دارد.

خانه های تاریخی گیلان

4- خانه داوودزاده بندر انزلی

خانه داوودزاده از زیباترین خانه های تاریخی گیلان بنایی آجری و 5 طبقه است که در میدان امام بندرانزلی قرار دارد. این بنا امروزه به هتل سنگ معروف است.  این بنا پیشینه‌ای طولانی داشته و  توسط اسماعیل برهان‌جو ، معمار‌باشی ساخته شده است.

مدل معماری این بنا بسیار خاص و متفاوت است. مساحت هر طبقه از این بنا نسبت به طبقه قبلی خود کمتر به صورتی که طبقه پنجم این خانه  فقط یک اتاق دارد و از بخش شمالی و جنوبی به صورتِ پله دیده می‌شود. طبقه همکف خانه داوودی دارای شش مغازه است.

پنجره‌های بلند و باریک این بنا در کنار نمای آجری بسیار چشمگیر است. خانه داوود‌زاده در سال 88 درفهرست آثار تاریخی ایران به ثبت رسیده است. سقف اتاق‌ها، تخته‌کوب و پشت بام آن شیروانی جنسی حلب دارد. در طبقه همکف آن تعدادی مغازه و سالن غذاخوری احداث شده است.

5- خانه تاریخی دریابیگی لنگرود

یکی از خانه های تاریخی گیلان ، خانه‌‌ دریابیگی از خانواده‌های سرشناس گیلانی‌ست که در فهرست آثار ملی کشور نیز به ثبت رسیده است. این خانه درحاشیه‌ غربی رودخانه‌ لنگرود در محله‌ راه‌پشته و نزدیک مسجد غروی قرار دارد. این خانه تاریخی زیبا، در اوایل دوره‌ قاجار ساخته شده و مدتی هم که مقر فرمانده‌ نیروی دریایی بوده است.

این بنا دیوارهای بلند آجری دارد که دو طرف آن به دو بخش برج مانند ختم می‌شود. این خانه تاریخی از دو طبقه هم‌کف تشکیل شده است، اتاق‌های طبقه بالای آن، اُرُسی‌های چوبی مُشبک دارد.

در درگاه این خانه،‌ دو درِ بزرگ چوبی قدیمی با گل‌میخ‌ها و کوبه‌های هنرمندانه، چشم هر گردشگری را نوازش می‌دهد. درها به یک دالان و هشتی کوچک راه می‌یابد و پس از گذشتن از دالان و هشتی می‌توان وارد حیاط بنا شد. بنای اصلی در مقابل درِ ورودی قرار دارد و دو طبقه است. هر طبقه سه اتاق دارد. جلوی هر طبقه، یک ایوان چوبی زیبا به چشم می‌خورد.

در ساختن ایوان‌ها، نهایت ظرافت و دقت به کار رفته است این خانه به حدی زیباست که نمی‌توان از جزئیات آن چشم برداشت. تالار شاه‌نشین بنا سراسر مقرنس‌کاری شده و دارای گچ‌بری‌ها و نقاشی‌های زیبای دوره قاجار است. درهای این تالار نیز هر یک شاهکارهای هنری است و با نقاشی‌های گل و بوته و پرندگان به طرز استادانه‌ای تزیین شده‌اند. در دو طرف هر یک از این درها، طاقچه‌هایی قرار گرفته که داخل آن، آیینه‌های سنگی قدیمی نصب شده است. این بنا، از نظر تزئینات داخلی، از آثار تاریخی و هنری مهم گیلان است که البته بخشی از خانه تخریب و بخش‌هایی هم در سال‌های متوالی دچار حریق شده است.

خانه دریابیگی

6- خانه تاریخی نصری رودسر

خانه تاریخی نصری از خانه های تاریخی گیلان است که در بافت قدیم شهر رودسر در کوچه نصری‌ها واقع شده است. در قدیم در این محله خانه‌های خانی قرار داشت. قدمت این خانه را دو دهه پایانی سلسله قاجار تخمین زده اند. تاریخ ساخت این خانه، بر اساس اسناد تاریخی به سه نسل پیشین خاندان نصری‌ها نسبت داده شده است.  الگوی ساخت این خانه روسی بوده و بسیار زیباست.

بنا در وسط حیاط ساخته شده که گرداگرد آن را حصارهای زیبای خشتی و طاق نماها تزیین کرده‌اند. همه اتاق‌های خانه مانند اکثر خانه‌های قدیمی از داخل به هم راه دارند. پلکان خارجی این خانه دو طرفه بوده که به وسیله بالکن، مسقف شده است. حیاط این خانه تاریخی با درختان فراوان میوه و گل و گیاه بسیار زیبا و باصفاست و تزئینات خانه، مثل اُرسی‌ها، پیش‌بخاری‌ها و نقاشی‌های دیواری آن به اصالت و هویت تاریخی بنا افزوده‌اند.

7- خانه شمس در لاهیجان

خانه شمس از خانه های تاریخی گیلان است که در محله قدیمی اکبریه لاهیجان قرار دارد. این بنا بیش از100 سال قدمت دارد و حیاط آن از مناره مسجد این محله قابل دیدن است.

در اصلی خانه شمس در انتهای کوچه باریکی قراردارد و ورودی آن دست نخورده و به شکل سنتی باقی مانده است. به محض ورود به خانه، سقف سفالین بنا و دیوارها با آجر قرمز، عطر و بوی خانه های قدیمی را زنده می‌کنند. خانه شمس دو ایوان بزرگ دارد که در دو سمت مختلف ساخته شده‌اند.

حیاط این خانه دارای دو قسمت بزرگ‌تر در شمال و کوچک‌تر در شرق است. این خانه با ارتفاعی از سطح زمین ساخته شده است و حیاط خانه سراسر پوشیده از درخت و گیاه است. اُرسی‌های رنگی و زیبای پذیرایی، بخاری دیواری و تزئینات گچی این خانه، نیز بسیار دیدنی است. کف و ایوان‌های این خانه تاریخی، چوبی است و راه رفتن روی آن حس غریبی دارد.

8- خانه منجم‌باشی در لنگرود

خانه‌ قدیمی «مُنجّم باشی»، در فشکالی محله لنگرود، نمونه‌اى از هنر معمارى گیلان در دوره قاجار و یکی از آثار قدیمی و تاریخی شهرستان لنگرود است.

خانواده‌ منجم‌باشی هم‌زمان با روی کار آمدن آقامحمد خان قاجار در گیلان صاحبِ‌ نام و عنوان شدند و نخستین عضو این خاندان که لقب منجم‌باشی یافت، «میرزا صادق» بود که در سال 1212 هجری قمری پیکر بنیانگذار سلسله‌ی قاجار را برای تدفین به کربلا حمل کرد. یکی از نوادگان وی میرزا موسی منجم‌باشی به فرمانروایی گیلان رسید و در سال 1220 هجری قمری،  قوای روس را در روستای پیله داربن رشت شکست سختی داد، از آن پس افراد این خاندان تا مدت‌های زیاد در گیلان حکومت و وزارت داشته‌اند.

خانه تاریخی مُنجم‌باشی در فشکالی محله و جنب سبزه‌میدان لنگرود واقع شده که تا امروز نیز باقی مانده و شامل بخش‌های چون: بیرونی، اندرونی، خلوت‌خانه، مسجد، حمام و مانند آن است.

ورودی اصلی ساختمان بیرونی که به «مهتابی» مشهور است، با سردر ورودی هلالی شکل و گچ بری ساده بسیار زیبا به نظر می‌رسد. طبقه‌ بالا از یک سالن پذیرایی و سه اتاق تشکیل شده است، جلوی اتاق‌ها ایوانی به عرض یک متر و طول 10 متر وجود دارد که چهار ستون چوبی سقف آن را سر پا داشته‌اند. سالن و تزئینات این خانه، نمونه‌اى از هنر معمارى گیلان در دوره‌ قاجار را به نمایش گذاشته است. این بنای تاریخی نیز در فهرست آثار ملى ثبت شده قرار دارد.

خانه منجم باشی

9- کاخ ییلاقی سردار امجد

کاخ تاریخی سردار امجد از خانه های تاریخی گیلان است که در بلوار امام رضا، خیابان آیت‌الله غفاری، کنار پارک شهر تالش قرار دارد. کاخ زمستانی نصرت‌الله خان سردار امجد از مهم‌ترین بناهای حکومتی گیلان در شهر تالش است. سردار امجد از اواسط دوره ناصرالدین شاه قاجار تا انقلاب مشروطه حاکم کرگان‌‌رود تالش بوده و قدرت و نفوذ زیادی در منطقه  داشت.

او برای قدرت‌نمایی، کاخی برای پذیرایی از درباریان قاجار این بنا را مهیا کرد. بر اساس تاریخ شفاهی و  منابع محلی موجود، احداث و تکمیل این بنا 25 سال به طول انجامیده است. سنگ‌های به کار رفته در بنا از ارتفاعات ییلاقی تالش به این مکان آورده شده‌ و کارگران زیادی به طور روزانه در ساخت این بنا مشغول به کار بوده‌اند.

این بنا که اطاق‌سرا نیز نامیده می‌شود با نمای بیرونی آبی رنگ، طاق نماها و درگاه‌های هلالی، توجه هر رهگذری را به خود جلب می‌کند. این بنا در دوره مشروطه به آتش کشیده شد و  ۶۰ سال به صورت متروکه باقی ماند.

خانه های تاریخی گیلان

10- خانه برادران صوفی در املش

خانه تاریخی برادران صوفی از خانه های تاریخی گیلان است که در محله سرچور املش قرار دارد. این خانه عمری به قدمت 150 سال دارد. این بنا دارای دو طبقه با اجزای مختلفی است. در طبقه اول این بنا تعدادی اتاق، انبار و کارگاه دیده می‌شود.

طبقه دوم این بنا بسیار زیبا و جالب است. در این طبقه، اتاق های‌فراوان، شاه‌نشین، آشپرخانه، انبار، حمام و سرویس های بهداشتی قرار دارد. در این طبقه اُرسی‌های بسیار زیبایی دیده می‌شود و گچ‌بری‌ها گچی و تزئینات ظریف آن بسیار خیره کننده است.

در وسط حیاط حوض مستطیلی زیبایی، با کاشی آبی خودنمایی می‌کند که روزگاری حیات را به این بنا هدیه کرده بود و حالا خالی و بلا استفاده مانده است گشت و گذار در زیر درختان بلند و قدیمی خانه صوفی‌ها و  تماشای زیبایی‌های داخل بنا، نشان از شکوه یک زندگی اعیانی از گذشته‌های دور را زنده می‌کند.

خانه صوفی

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن