تاریخ و تمدن

مجموعه گنجعلی خان کرمان؛ فاخر عام‌المنفه

فهرست مطالب

بی‌شک مجموعه گنجعلی خان یکی از منحصربه‌فردترین مجموعه‌های سالم و قابل استفاده حال حاضر در ایران است. در ادامه با نوشته من در نابرو همراه باشید تا با ویژگی‌های این مجموعه تاریخی از دیدنی های کرمان، بیشتر آشنا شویم.

این مجموعه شامل حمام، بازار، کاروانسرا، ضرابخانه، آب‌انبار، مدرسه، مسجد و میدان بزرگی است. تمام این سازه‌ها کنار هم در این مجموعه قرار دارند. میدان از سه جهت با اماکن عمومی احاطه شده و از طرف دیگر با کاروانسرا (که خود این کاروانسرا مجموعه کامل و مجزایی است). علت نامگذاری این مجموعه، به بانی ساخت آن، گنجعلی خان، که حاکم وقت کرمان بوده است برمی‌گردد.

گنجعلی خان که بود؟

زمان صفوی، هنگامی‌که شاه‌عباس، رشادت‌ها و فعالیت‌های گنجعلی خان را دید، او را به عنوان حاکم کرمان برگزید. پس از این انتصاب، گنجعلی خان تمام همت خود را به کار برد تا با ساخت بناهای عام‌المنفعه، کرمان را به شهری مناسب زندگی تبدیل کند. از این رو با کمک معماران صاحب‌نام، در طراحی و ساخت مجموعه‌های مختلف تلاش کرد. معروف‌ترین این بناها، مجموعه گنجعلی خان است.

مجموعه گنجعلی خان کرمان

آشنایی با مجموعه گنجعلی ‌خان

گنجعلی خان مجموعه‌ای بزرگ با بخش‌های مختلف است. در ادامه هریک از این بخش‌ها را بیشتر توضیح خواهم داد.

میدان

هنگامی که وارد میدان مجموعه می‌شوید، از ابهت و زیبایی‌های به کار رفته در ساخت آن به حیرت می‌افتید. چشم‌نوازی سازه‌ها آن‌طورکه در گوشه‌گوشه میدان دیده می‌شود، احساسی خاص برای بیننده ایجاد می‌کند. میدان از سه طرف با بازار احاطه شده‌ و از طرف دیگر نیز به کاروانسرای گنجعلی خان منتهی می‌شود.

مجموعه گنجعلی خان کرمان

در گوشه‌ای از میدان به مجسمه‌ای بزرگ برمی‌خورید که نام گنجعلی خان روی آن حک شده ‌است. بادگیری زیبا در گوشه‌ای دیگر از میدان خودنمایی می‌کند؛ حوض وسط میدان و سبزه‌کاری‌های اطراف آن، زیبایی میدان را دو چندان کرده و با نشستن روی صندلی‌هایی که دورتادور حوض تعبیه شده‌، می‌توانید با کمی خیال‌پردازی، دوران قدیم این میدان را متصور شوید. از میدان که به دالان قدم می‌گذارید، در اصل به بازار معروف کرمان وارد می‌شوید.

همان‌طورکه در دالان قدم می‌زنید، به سردر زیبایی می‌رسید که جلوی فرو رفتگی آن را با نرده‌هایی زیبا مسدود کرده‌اند و بر تابلوی آن نام آب‌انبار حک شده‌است.

مجموعه گنجعلی خان کرمان

آب ‌انبار

هنگامی‌که روبه‌روی پله های آب انبار می‌ایستید، زیبایی سردر ورودی چشمانتان را خیره می‌کند، ولی به دلایلی درحال‌حاضر، راه ورود به این آب انبار با نرده‌هایی مسدود شده‌است. شما می‌توانید از بیرون پله‌های متعددی که به سمت زیرزمین می‌روند، آن را ببینید.

با وجود این‌که این آب‌انبار در مجموعه گنجعلی خان قرار دارد، آن را با نام آب انبار علیمردان ‌خان نیز می‌شناسند. پس از گذر از آب انبار همچنان که مغازه‌هایی با کاربری‌های مختلف مشاهده می‌کنید، به حمام می‌رسید.

حمام

میانه دالان بازار، حمام را خواهید دید. در ابتدای ورودی، حمام با دو پله از سطح بازار جدا می‌شود؛ پس از پایین آمدن از پله‌ها، باید بلیت بخرید. در این موقعیت اگر سر را به سمت آسمان بچرخانید، زیبایی مقرنس‌کاری ورودی حمام توجهتان را جلب می‌کند. هنگامی که وارد حمام شدید، شکوه و زیبایی به اوج خود می‌رسد.

مجموعه گنجعلی خان کرمان

قسمتی از بنا را با نقاشی‌های چشم‌نواز مزین کرده‌اند و کاشی‌کاری‌های هفت‌رنگ در گوشه‌وکنار حمام به چشم می‌خورد؛ همچنین سقف با گچ‌بری‌های زیبا و ظریف تزیین شده ‌است. کنار دیدن رختکن، هشتی‌‌ها، خزینه و تون حمام -که حکم آبگرمکن امروزی را دارد- چشمانتان به تخته‌سنگی که داخل دیوار کار گذاشته شده‌، می‌‌افتد؛

در تعریف آن گفته‌اند به‌عنوان ساعت از این تخته‌سنگ استفاده می‌شد؛ به‌طوری‌که نور از فضای بیرونی محوطه به آن می‌تابید و هرموقع که از نور کاسته می‌شد، افرادی که در حمام حضور داشتند، متوجه نزدیک‌شدن زمان غروب می‌شدند.


برای رسیدن به مجموعه گنجعلی خان باید وارد خیابان شریعتی، خیابان قدس و سپس میدان توحید شوید تا به ورودی بازار برسید.

درحال‌حاضر از حمام به‌عنوان موزه مردم‌شناسی استفاده می‌شود؛ مجسمه‌هایی که در قسمت‌های مختلف حمام قرار دارند، هرکدام در حال انجام کاری خاص هستند که آداب‌ورسوم حمام‌رفتن را در گذشته نشان می‌دهند. در گوشه‌ای دیگر، ویترین‌ها با مجسمه‌هایی که لباس‌های اقوام مختلف را به تن دارند، آراسته شده‌اند.

درحالی‌که مشغول تماشای زیبایی‌های حمام هستید، ازآن خارج می شوید و در ادامه همان‌طورکه مغازه‌های بازار را مشاهده می‌کنید، به ضرابخانه مجموعه خواهید رسید.

مجموعه گنجعلی خان کرمان

ضرابخانه

از این مکان برای ضرب سکه استفاده می‌شد. بعد از گذشت سال‌ها اکنون به‌عنوان موزه سکه فعال است. هنگامی که وارد آن می‌شوید، بنایی را می‌بینید که دیوارهای آن با آجر تزیین شده‌ است. بند‌کشی‌های آن نیز با رنگ آجرها هارمونی زیبایی را ایجاد کرده‌اند.

میان ساختمان، ویترین‌های مختلف، با آثار قدیمی، از جمله: سکه‌ها، گردنبند‌ها، گوشواره‌ها و دستبند‌های قدیمی در معرض دید قرار گرفته‌اند. همچنین دورتادور فضا روی دیوارها تابلوهایی نصب شده که مشخصات سکه‌های ادوار مختلف تاریخی را توضیح داده‌‌اند؛ ازجمله سکه‌های موجود می‌توان از سکه‌های دوره روم باستان، ساسانی، اموی، عباسی، ایلخانی، صفوی، قاجار و پهلوی نام برد که به زیبایی و باسلیقه کنار یکدیگر چیده شده‌اند.

از مشخصه‌های ساختمان ضرابخانه می‌توان به بادگیر مدرسه خان که بر فراز آن قرار دارد، اشاره کرد و نزدیکی آن با گنبد چهارسوق که زیبایی خاصی به فضا بخشیده است. از میانه میدان می‌توان با این نشانه‌ها، ضرابخانه را به راحتی پیدا کرد. همانطور که از ضرابخانه خارج می‌شوید به مسجد گنجعلی خان می‌رسید.

مسجد

بعد پشت‌سر گذاشتن چند مغازه به طاق‌نمایی می‌رسید که در عین سادگی، به زیبایی گچبری شده است. با ورود به محوطه مسجد، می‌توانید موزه‌ای از هنرهای تزیینی شامل: گچبری، حجاری، خطاطی، درودگری و تذهیب را ببینید. در ابتدا دالانی که با گچبری آراسته شده، نظرتان را جلب می‌کند.

مجموعه گنجعلی خان کرمان

به صحن مسجد که می‌رسید، دیواره‌ها تا ارتفاعی معین با سنگ‌های تراش خورده تزیین شده‌اند. محراب نیز به زیبایی با تذهیب آراسته شده‌است. از طریق راه پله‌ای تنگ، می‌توانید خود را به نیم‌طبقه بالا برسانید که از آنجا به سقف نزدیک‌تر هستید و می‌توانید زیبایی گچبری‌ها، که نقاشی شده‌اند را احساس کنید.

با اینکه مسجد فضای کوچکی دارد؛ اما وجود هنرهای تزیینی بسیار، آنجا را به فضایی گرم و دل‌نشین تبدیل کرده ‌است. نماز‌خواندن و عبادت در این فضا حسی جالب و روحانی در شما ایجاد می‌کند. از مسجد که خارج شدید، می‌‌توانید به سمت مدرسه و کاروانسرای گنجعلی خان که در گوشه دیگری از دالان بازار است بروید؛ در اصل، این گوشه بازار، آخرین مکان از مجموعه گنجعلی خان است.

مدرسه و کاروانسرا

این ساختمان که در اصل مدرسه بوده، زمانی دور رونق فراوان داشت؛ ولی به مرور زمان به کاروانسرا تبدیل شده ‌است. طبق گفته‌های راهنمای کاروانسرا، علت از بین‌رفتن مدرسه و تبدیل آن به کاروانسرا، حمله آغامحمدخان قاجار به این مدرسه و تخریب آن بود.

در کتیبه سر در کاروانسرا، سال ۱۰۰۷ هجری قمری مطابق با ۱۵۹۷ میلادی به عنوان سال ساخت نقش بسته و معمار آن،  محمد سلطانی یزدی معرفی شده‌ است. کاروانسرا در دو طبقه ساخته شده‌ و سبک ساخت آن به مساجد چهار ایوانی نزدیک است.‌ درحال‌حاضر کاروانسرا در اختیار دانشکده هنر است که در آن به امور تحقیقاتی و برگزاری کلاس‌های هنری می‌پردازند.

امکانات داخل بازار و مجموعه گنجعلی خان

رستوران‌های متعدد، بوفه‌های متنوع، اقامتگاه، دسترسی به وسایل نقلیه و پوشش شبکه‌های ارتباطی در مجموعه وجود دارد که برای رفاه حال بازدیدکنندگان از مجموعه، مهیا شده ‌است.

مجموعه گنجعلی خان کرمان

برای رسیدن به مجموعه گنجعلی خان باید وارد خیابان شریعتی، خیابان قدس و سپس میدان توحید شوید تا به ورودی بازار برسید.

مجموعه گنجعلی خان در تاریخ ۲۶ اردیبهشت ۱۳۴۷ به شماره ۸۲۹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

امیدوارم در کنار بازدید از این مجموعه کم‌نظیر، بتوانید هرجه بیشتر از زیبایی‌های این مجموعه لذت برده و ساعات خوشی را در حین بازدید سپری کنید. اگر شما هم به این مجموعه زیبا و تاریخی رفته‌اید، تجربیات خود را با نابرو به اشتراک بگذارید.

نوشته های مشابه

یک نظر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن