تاریخ و تمدن

حمام گنجعلی خان؛ نبوغ معماران ایران قدیم

مکان‌ های تاریخی کرمان یکی از قدیمی‌ترین اماکن تاریخی در سطح ایران هستند. این شهر تاریخی سالانه گردشران زیادی را به‌سوی خود کشانده است. مجموعه گنجعلی خان در کرمان از برجسته‌ترین دیدنی‌های این شهر محسوب می‌شود. یکی از بناهای مجموعه گنجعلی خان کرمان، حمام گنجعلی خان است که حدود 1300 مترمربع زیربنا دارد و با کاشی‌کاری‌ها، نقاشی‌ها، گچ‌بری‌ها، مقرنس‌کاری‌ها، کاربندی‌های زیبا و تزئینات سنگی در دوران صفویه ساخته شده است. من مطلب در نابرو را به معرفی حمام گنجعلی خان اختصاص داده‌ام. با من همراه باشید تا بیشتر درباره این حمام تاریخی بدانید.

حمام تاریخی گنجعلی خان

میدان گنج‌علی خان در زمان حاکمیت گنجعلی بیک (معروف به گنج علی خان)  در کرمان ساخته شده است. به‌عبارت دیگر قدمت میدان به دوره شاه عباس برمی‌گردد. چهار طرف این میدان که طول و عرض زیادی دارد بناهایی مانند مدرسه، مسجد، بازار و حمام قرار گرفته‌اند. بنا به اسناد تاریخی استاد سلطان محمد معمار یزدی، طراحی و معماری این مجموعه را انجام داده است. گفته می‌شود مجسمه‌های این حمام، حدود سال 1350 هجری شمسی در دانشکده هنرهای زیبای تهران ساخته و به حمام گنجعلی‌خان ارسال شده‌اند. همچنین، کتیبه‌ای از جنس سنگ مرمر در حمام گنجعلی خان وجود دارد و شعری به خط نستعلیق روی آن حکاکی شده است. آخرین مصراع این شعر «کسی نداده نشان در جهان چنین حمام (سال ۱۰۲۰ ه.ق)» با حروغ ابجد به سال به پایان ساخت حمام گنجعلی ‌خان اشاره کرده است.

حمام گنجعلی خان

بخش‌های مختلف حمام گنجعلی خان

سردر (هشتی) ورودی، رختکن یا سربینه، گرمخانه، خزینه، حاکم‌نشین و نظافت‌خانه قسمت‌های مختلف حمام هستند که هریک محیط و کاربرد متفاوتی دارند. در ادامه هریک از این بخش‌ها را معرفی می‌کنم.

سر در ورودی

سر در ورودی دارای طاقی بلند با تزئین مقرنس و نقاشی‌های زیبا است. در گذر زمان این طرح و نقش‌ها آسیب‌های زیادی دیده و درحال حاضر تنها بخش مرکزی آن‌ها باقی مانده است. میرزاشکرالله در دوره قاجاریه روی سایر قسمت‌ها نقاشی کرده است. قسمت ورودی حمام درحال حاضر محل تهیه بلیت برای ورود به حمام است. این بخش در گذشته برای فروش صابون، ورودی انبار، سرویس بهداشتی و… ساخته شده بود. این قسمت دارای فضایی سرد و خشک است و هیچ آب و رطوبتی به آن راه پیدا نمی‌کند.

باتوجه به اینکه درگذشته حمام‌ها را زیر زمین می‌ساختند، ورودی حمام گنجعلی خان شیب قابل توجهی داشته و برای ورود به آن باید چند پله پایین بروید. از جمله دلایل ساخت حمام در زمین، می‌توان به دسترسی راحت‌تر به و گرمای بیشتر حمام اشاره کرد. آب حمام از طریق قنات شهر تامین می‌شد همچنین معماران گذشته می‌دانستند ظرفیت گرمایی خاک زیاد است و می‌تواند گرما را برای مدت طولانی‌تری نگه ‌دارد.

حمام تاریخی گنجعلی خان

رختکن یا سربینه

رختکن از مهم‌ترین قسمت‌های حمام محسوب می‌شود. سربینه یا رختکن از شش غرفه مستقل تشکیل شده که به اقشار مختلف تعلق داشته است. از جمله غرفه بازرگانان، غرفه کشاورزان، غرفه روحانیون و…. گفته می‌شود غرفه‌های اقشاری با هم دادوستد داشتند، مقابل هم ساخته بودند. به‌اینترتیب در مدتی که این افراد در حمام بودند، می‌توانستند درباره مسائل کاری با هم صحبت کنند. اما بعضی می‌گویند که دراین‌صورت همهمه و صداهای زیادی در حمام ایجاد می‌شد.

این قسمت از حمام گنجعلی خان فضای سرد و نیمه‌خشکی دارد. سقف رختکن را بلند ساخته بودند که گرما بالا قرار گیرد. چراکه افراد مدت زیادی را در این قسمت سپری می‌کردند و گاهی ساعت‌ها منتظر می‌ماندند تا نوبتشان شود. بسیاری از افراد در مدت انتظار نماز می‌خواندند یا غذا می‌خوردند. بنابراین سقف بلند برای تهویه بهتر و کاهش گرما برای فضای رختکن اهمیت زیادی داشته است. در مرکز این قسمت یک حوض قرار دارد که مشتریان می‌توانستند پاهای خود را در آن بشویند. بنابراین هنگام ورود به سایر قسمت‌ها آلودگی از طریق پاها منتقل نمی‌شد. همچنین در گوشه‌ای از رختکن سنگی به شکل کاسه وجود دارد که در آن آب یا شربت می‌ریختند.

حمام تاریخی گنجعلی خان

هشتی حمام گنجعلی خان

بعد از رختکن و با عبور از راهرو به هشتی می‌رسید. در این قسمت بعضی اجسام مورد استفاده در حمام از جمله تیغ ریش تراشی، سفیدآب نقره، سرمه‌دان، ناخنک، شانه و… به نمایش گذاشته شده‌اند. البته در آن زمان همه این وسایل به‌عنوان محصولات فروشی به مشتریان عرضه می‌شد. در این بخش با پیچ‌وخم‌هایی حساب شده که مانع خروج هوای گرم و دید عموم بوده‌اند به گرمخانه خواهید رسید.

گرمخانه حمام تاریخی گنجعلی خان

دلایل مختلفی برای وجود راهروهای پیچ‌درپیچ وجود دارد. یکی از این دلایل روبه‌روی هم قرار نگرفتن درهای ورودی حمام بود. به‌این‌ترتیب حریم خصوصی مشتریان به‌خوبی حفظ می‌شد. دلیل دیگر وجود این پیچ‌وخم‌ها حفظ سلامتی افراد بود. چراکه باوجود این راهروها هنگام خروج از حمام دمای بدن در هر راهرو به‌تدریج پایین می‌آمد و افراد در اثر سرد شدن ناگهانی بدن خود دچار سکته یا سایر بیماری‌ها نمی‌شدند. این بخش از حمام دو حوض آب گرم و آب سرد داشته و افراد با کاسه‌هایی از حوض‌ آب برمی‌داشتند.

در گرمخانه لبه‌ قوس‌ها را با کاشی تزئین می‌کردند. چراکه با این کار دمای کاشی کمتر می‌شد. در نتیجه بخارات آب در اثر برخورد با کاشی‌ها به مایع تبدیل شده و فرو می‌ریختند. بنابراین برخورد بخار آب باعث خرابی گچ‌کاری‌ها نمی‌شد. همچنین کاشی‌های مورد استفاده در حمام گنجعلی خان کاشی هفت رنگ و کاشی‌های معرق هستند که در حال حاضر بعضی از آنها مرمت شده‌اند.

حمام تاریخی گنجعلی خان

خزینه حمام

خزینه برای آب‌کشی نهایی مورد استفاده قرار می‌گرفت و افراد تا سر در حوض آب فرو می‌رفتند. خزینه گرم‌ترین قسمت حمام محسوب می‌شود. برای جلوگیری از خروج گرما ورودی کوچکی برای آن درنظر گرفته شده است. تون یا گلخن یک دیگ مسی بود که برای گرم کردن آب در زیر خزینه قرار می‌گرفت و از طرفی باعث می‌شد حرارت از کف باعث گرم شدن فضا شود.

حاکم نشین در حمام گنجعلی خان

حاکم‌نشین بخشی از گرمخانه بود که به حاکم و بزرگان اختصاص داشت. سنگ زمان در قسمت حاکم‌نشین قرار دارد که گفته می‌شود از آنجا که در گذشته مدت زمان زیادی را در حمام سپری می‌کردند، باتوجه به جهت و میزان تابش نور از پشت سنگ ساعت را حدس می‌زدند.

نظافت‌خانه یا نورکش

نظافت‌خانه یا نورکش خانه هم بخشی از این حمام است که برای نظافت شخصی مورد استفاده قرار می‌گرفت. این بخش مانند توالت عمومی‌های فعلی پارتیشن و بخش‌بندی دارد. گفته می‌شود این قسمت آلوده‌ترین بخش حمام بوده و در ارتفاع پایین‌تری نسبت به سایر قسمت‌ها ساخته شده است. لازم به ذکر است که روشنایی داخل حمام، از طریق نورگیرهایی که در مرکز یا دورتادور سقف‌ها قرار دارد تأمین می‌شود.

همه آنچه گفته شد نشان از نبوغ و دانش زیاد معماران ایرانی در زمان‌های گذشته دارد. بنابراین جای تعجبی ندارد که این حمام تاریخی شهرت پیدا کرده و به یک جاذبه گردشگری تبدیل شده است. اگر شما هم سری به کرمان زدید، دیدار از حمام تاریخی گنجعلی خان را از دست ندهید.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن