تاریخ و تمدن

قلعه فلک الافلاک؛ موزه مردم شناسی خرم آباد

یکی از جاذبه ‌های خرم آباد، قلعه فلک الافلاک است که روی تپه‌ای نزدیک به شهر قرار دارد. این قلعه نمادی از شهر خرم آباد و استان لرستان به‌شمار می‌آید که از همه جای شهر قابل دیدن است. اگر دوست دارید درباره این قلعه بیشتر بدانید، با من در نابرو همراه باشید.

اسامی قلعه فلک الافلاک

نام این قلعه در لغت به معنی سپهر سپهران است. در اغلب دوره‌های تاریخی ایران، فلک الافلاک مرکز فرماندهی یا زندگی حاکمان بود. با تغییر حاکمانی که در این قلعه بر مسند قدرت می‌نشستند، نام قلعه هم بارها تغییر کرده است. به طور مثال زمان ساسانیان که این قلعه ساخته شد، با اسم دژ شاپورخواست شناخته می‌شد. آن زمان قلعه محل زندانی اسرای رومی بود. دوران قاجار و دوران سلطنت فتحعلی شاه، بازسازی شد و نام فلک الافلاک را به خود گرفت و در دوران پهلوی، به‌عنوان پادگان نظامی و زندان سیاسی استفاده می‌شد. سایر اسامی این قلعه عبارت‌ هستند از از قلعه اتابکان، قلعه خرم آباد و قلعه دوازده برجی.

در منابع تاریخی آمده است که درگذشته، قلعه فلک الافلاک دوازده برج به نشانه دوازده ماه سال و دوازده ساعت روز داشت. به‌نظر می‌رسد دلیل نام‌گذاری این قلعه به دوازده برجی همین مساله باشد؛ اما امروزه هشت برج در پلان اصلی دیده می‌شود. روی هریک از آن‌ها روزنه‌ها و کنگره‌هایی قرار دارد که برای دفاع در مواقع ضروری مورد استفاده قرار می‌گرفت.

قلعه فلک الافلاک

کاربری فعلی قلعه

قلعه فلک الافلاک در آثار ملی ایران به ثبت رسیده و به موزه تبدیل شده است. که از جمله بخش‌های این موزه می‌توان به موزه باستان شناسی، موزه مردم شناسی و آزمایشگاه مرمت اشیا اشاره کرد. گفته می‌شود زمان حمله اسکندر مقدونی به ایران، حاکمان اشیای با ارزشی را در این قلعه پنهان کردند که از حمله اسکندر مصون بمانند. بعضی از این اشیا بعدها مرمت شده و امروزه در موزه قلعه از آن‌ها نگهداری می‌شود.

تپه‌ای که قلعه فلک الافلاک روی آن قرار داردف مشرف به شهر است. اگر نزدیک ورودی قلعه بایستید و پشت به قلعه به بافت شهری نگاه کنید، می‌توانید دو بافت متفاوت از خرم آباد را در دو سمت ببینید. در یک قسمت ساختمان‌هایی با بافت قدیمی و کوتاه قرار دارند و در قسمت دیگر، ساختمان‌های جدید و چند طبقه ساخته شده‌اند.

قلعه فلک الافلاک

فضای داخل قلعه فلک‌ الافلاک

این قلعه دو حیاط دارد. اولین حیاط با چهار برج احاطه شده است. دو برج‌ سمت شمال و شمال‌غربی و دو برج دیگر در جنوب و جنوب‌غربی قرار دارند. یک حمام در حیاط اول قرار دارد. نزدیک آن،چاهی برای تامین آب موردنیاز حمام حفر شده است. گفته می‌شود این حمام تا اواخر دوره قاجاریه قابل‌استفاده بود. حیاط دوم هم ساختاری شبیه به حیاط اول دارد و از چهار برج تشکیل شده است. در چهار سوی آن، تالارهایی بزرگ ساخته شده که به یکدیگر راه دارند. این تالارها امروزه به موزه تبدیل شده‌اند. در این موزه، آداب‌ورسوم مردم لرستان به‌نمایش گذاشته شده که به بعضی از آن‌ها در زیر اشاره می‌شود.

  • وسایل روشنایی که از برخورد تکه‌ای آهن با چخماق (سنگ آتش‌زنه) باعث ایجاد جرقه و در نتیجه آتش می‌شود.
  • اشیا و مهره‌هایی که درباره تولد به آن‌ها اعتقاد داشتند. از جمله این مهره‌ها، مهره آل است که معتقد بودند زن زائو را از آل حفظ می‌کند یا مهره مار که می‌گفتن باعث نفوذ کلام می‌شود.
  • دعای طوماری که درگذشته اعتقاد داشتند زن زائو را از بلایا دور نگه می‌دارد.
  • کاسه چهل کلید که ظرف متبرکی بود و زائو برای اولین غسل بعد از زایمان با آن آب روی خود می‌ریخت.
  • ریش بز کوهی که همراه با مهره‌های متبرک بر دوش کودک می‌آویختند و دندان گراز که معتقد بودند بلاها را دور می‌کند.
  • مراسم عروسی لرها که عروس را با اسب می‌آوردند، نوازنده‌ها، رقص محلی، نحوه تهیه غذای مراسم عروسی و… در یک ویترین نمایش داده شده است.
  • برخی شغل‌های مردم لر از جمله خراطی، سراجی و موتابی در این موزه به نمایش گذاشته شده است.

قلعه فلک الافلاک

یکی از مراسم‌های قدیمی که در این موزه می‌توانید نشانه‌هایی از آن بینید، مراسم عزاداری است. مراسم عزاداری بین اقوام لر به شکل خاصی برگزار می‌شود. به آن پرس یا چمر هم می‌گویند. وقتی فردی از دنیا می‌رفت، انگار همه طایفه عضوی را از دست داده‌اند و ماتم‌زده می‌شدند. هنگام عزاداری گونه‌ای سروده توسط زنان خوانده می‌شود که به آن گاگریو گفته می‌شود.

در آغاز خواندن گاگریو، یکی از زنان سرشناس ایل شروع به خواندن بیتی از گاگریو می‌کند و سایر زنان با او هم‌خوانی می‌کنند. معمولا بعد از خواندن حدود چهل بیت، زن دیگری خواندن اشعار را برعهده می‌گیرد و سایر زنان با او هم‌نوا می‌شوند. این کار در کل مراسم ترحیم که ممکن است ساعت‌ها به‌طول بینجامد، انجام می‌شود. زنان لر در مرگ عزیزانشان گیسوان خود را می‌بریدند و اگر فرد جوان یا شاخصی را از دست می‌دادند، اسبی را سیاه‌پوش و آراسته می‌کردند و لباس‌ها و لوازم شخص درگذشته را از زین اسب می‌آویختند. سنگ قبرهایی که روی آن‌ها صحنه‌هایی از زندگی صاحب گور حجاری شده هم در این موزه وجود دارد.

قلعه فلک الافلاک

از آنجا که خرم آباد مرکز استان لرستان است، سفر به این شهر با اتوبوس و خودروی شخصی یا سایر وسایل نقلیه به‌راحتی امکان‌پذیر است. همچنین امکانات اقامتی و رفاهی در این شهر فراهم است. لازم به ذکر است برای بازدید از قلعه فلک الافلاک تا ساعت 21 فرصت دارید.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن