فرهنگ و هنر

موزه سکه کرمان؛ تاریخ سکه ایران در ضرابخانه گنجعلی خان

فهرست مطالب

آشنایی با تاریخ و تمدن گذشته ایران می‌تواند، از جذاب‌ترین خاطرات هر سفر باشد. در شهر کرمان، یکی از بهترین موزه‌های سکه وجود دارد که با مراجعه به آن، می‌توان از نزدیک دنیای ضرب سکه را شناخت. اگر به نابرو آمدید تا اطلاعاتی جذاب و جدید به دست بیاورید، برای شناخت موزه سکه یا ضرابخانه گنجعلی خان کرمان، همراه من باشید.

مقایسه دو مجموعه باستانی ایران

مجموعه گنجعلی خان کرمان از جاهای دیدنی کرمان در زمان حکومت گنجعلی خان بر کرمان در دوره‌ صفویه و زمان پادشاهی شاه عباس ساخته شده که امروزه یکی از جاذبه‌های گردشگری شهر کرمان است. این مجموعه شامل بناهایی از جمله بازار، حمام، مسجد، کاروانسرا، آب انبار و ضرابخانه اطراف میدان گنجعلی خان است. این میدان از لحاظ ساختاری شبیه میدان نقش جهان اصفهان بوده و هم‌چون میدان نقش جهان در گذشته بازی چوگان اطراف این میدان انجام می‌شد؛ اما در بناهایی که اطراف میدان گنجعلی خان ساخته شده با میدان نقش جهان تفاوت‌هایی وجود دارد. این تفاوت‌ها نشان‌دهنده این است که میدان گنجعلی خان میدانی مردمی بوده و به نیازهای مردم از جمله وجود حمام، آب انبار و … توجه می‌کند؛ اما میدان نقش جهان حالت حکومتی داشته و کاخ، قیصریه و … اطراف آن قرار دارد.

موزه سکه کرمان

موزه ضرابخانه گنجعلی خان کرمان

یکی از بناهای این مجموعه ضرابخانه است که در حال حاضر به عنوان موزه سکه مورد بازدید قرار می‌گیرد و با شماره ۸۲۹ در تاریخ ۲۶ اردیبهشت ۱۳۴۷ در آثار ملی ایران ثبت شده است. ضرابخانه در ضلع شمالی میدان گنجعلی خان قرار دارد و در گذشته سکه‌های عصر صفوی در آن ضرب می‌شد و تا دوره قاجار نیز مورداستفاده بود. این بنا حدود دهه ۱۳۷۰ شمسی به موزه تبدیل شد.

در این موزه سکه‌هایی مربوط به دوران مختلف تاریخی از جمله اشکانی، ساسانی، اموی، عباسی، غزنوی، سامانی، آل بویه، ایلخانی، مظفری، تیموری، آق‌قویونلو، قرقویونلو، صفوی، افشاری، زندی، قاجاری و پهلوی قرار دارد که سکه‌های هر دوره به صورت دسته‌بندی شده در یک ویترین به نمایش گذاشته شده‌اند. کنار هر ویترین توضیحات مربوط به آن برای مطالعه بازدید گنندگان نوشته شده است. وقتی وارد موزه سکه می‌شوید، ترتیب قرارگیری سکه‌های مربوط به دوران تاریخی مختلف از سمت راست شروع شده و به سمت چپ ادامه می‌یابد.

موزه سکه کرمان

نمایش معماری و سکه‌های باستانی در موزه سکه

ضرابخانه گنجعلی خان پلان مربعی شکل و چهار ایوان در اطراف خود دارد، تزیینات آن گچ‌بری به شکل آجر کاذب است. علاوه‌بر سکه‌های دوران مختلف در این موزه، نحوه ضرب سکه با مجسمه‌هایی به نمایش گذاشته شده و همچنین در چند ویترین لباس‌ها و زیورآلاتی شامل النگو، دستبند، گوشواره، بازوبند، گردنبند و … که در گذشته با سکه تزیین می‌شدند به نمایش گذاشته شده است. یکی از موارد جالب توجه در این موزه، اسکناسی مربوط به دوران قاجاریه است که روی آن جمله «فقط در کرمان ادا خواهد شد» به چشم می‌خورد. به نظر می‌رسد این اسکناس جهت استفاده در شهر کرمان بوده و در سایر شهرها از این اسکناس استفاده نمی‌شد.

در موزه سکه ضرابخانه گنجعلی خان، روی برخی از سکه‌ها نوشته‌هایی به چشم می‌خورد. برای مثال روی سکه‌های دوره ساسانی نوشته‌هایی به زبان پارسی باستان و با خط آرامی نوشته شده، روی سکه‌های دوره اموی نوشته‌هایی به خط کوفی، بدون نام خلیفه به چشم می‌خورد. همچنین روی سکه‌های دوره عباسی نوشته‌هایی به خط کوفی با قلم‌های متفاوت دیده می‌شود و برخلاف سکه‌های اموی روی این سکه‌ها علاوه‌بر نام خلیفه، نام ولیعهد، وزیر، حاکم و به ندرت نام منطقه نوشته شده است. سکه‌های دوره غزنوی نوشته‌هایی با خط کوفی و هندی دارند. سکه‌های دوره ایلخانی نام و القاب سلطان با کلمات و حروف فارسی را دارد.

موزه سکه کرمان

نوشته‌های روی سکه‌های دوره افشاریه نشان‌دهنده ارادت و وابستگی آن‌ها به ائمه را نمایش می‌دهد و تاریخ ضرب و نام شهری که سکه در آن ضرب شده به خط نسخ یا نستعلیق وجود دارد. سکه‌های دوره زندیه از جنس زر و سیم و مس هستند و سکه‌های زرین «کریم خانی» نام دارند. روی سکه «یا کریم، تاریخ و محل ضرب سکه» نوشته شده و پشت آن نوشته‌ «شد آفتاب و زر و سیم در جهان / از سکه امام بحق صاحب الزمان» به چشم می‌خورد. به همین ترتیب در سکه‌های دوره‌های قاجار و پهلوی نیز نام پادشاه و نوشته‌های دیگری دیده می‌شود.

رواج سکه و دستگاه‌های ضرابخانه گنجعلی خان

اختراع سکه باعث شد که مردم از معیارهای واحد و مشترک برای ارزیابی دارایی‌ها، بدهی‌ها و سود و زیان استفاده کنند و میزان مالیات و معاملات بر اساس سکه محاسبه می‌شد. معمولا سکه را به چکش ضرب می‌کردند. ابتدا نقش پشت سکه را روی فلز محکمی که عموما فولاد بود به شکل معکوس حکاکی کرده و آن را وسط سندان کار می‌گذاشتند. به همین طریق، طرح روی سکه را هم، روی سر سنبه‌ای از فولاد حکاکی می‌کردند. سپس فلزات را ذوب کرده، شمش تولید کرده، شمش‌ها را خرد نموده و به صورت قطعاتی به وزن لازم تبدیل می‌کردند. حال آن‌ها را گداخته و با ضرب فشار چکش به صورت سکه در می‌آوردند. این روش سکه زدن تقریبا در همه جای دنیا مورداستفاده بود.

موزه سکه کرمان

بعدها از منگنه‌هایی برای ضرب سکه استفاده می‌شد و پس از اختراع ماشین ضرب سکه، سکه‌ها نظم و ترتیب گرفتند. از جمله دستگاه‌های مهم ضرابخانه گنجعلی خان می‌توان به دستگاه سباکی (برای ذوب)، دستگاه قرص کوبی (برای تبدیل فلزات به شکل قرص)، دستگاه آهنگری (برای شمش کردن فلزات)، دستگاه چرخ کشی (برای نوار کردن شمش‌ها به ضخامت معین)، دستگاه قطاعی (برای قطعه قطعه کردن نوار فلزات)، دستگاه کهله کوبی (برای پهن کردن فلزات قطعه قطعه شده و تبدیل آن‌ها به اندازه سکه)، دستگاه سفیدگری (پاک کردن زر و سیم)، دستگاه تخش کنی (جدا کردن قرص‌های کم وزن و آماده کردن مجدد با وزن صحیح) و دستگاه سکه کنی اشاره کرد.

گفته می‌شود این روش ضرب سکه در دوران افشاریه و زندیه تا اواسط قاجار مورد استفاده بوده تا این‌که ناصرالدین شاه دستور داد ضرابخانه‌ای با روش جدید فرانسه خریداری و وارد ایران شود. موزه سکه یکی از موزه‌های دیدنی است که در کرمان قرار گرفته است.

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن