ورستای چم

روستای چم یزد؛ روستایی زرتشتی‌نشین در دل کویر مرکزی ایران

فهرست مطالب

چم، نام روستایی از توابع بخش مرکزی شهرستان تفت در مرکز یزد محسوب می‌شود که با فاصله‌ای ‌‌پنج کیلومتری ازشهرستان تفت و ۱۲ کیلومتری از استان یزد واقع شده است. آنچه این روستا را ویژه ساخته معماری روستایی و عناصر طبیعی کنار هم است که بازتابی از هویت و شیوه‌ زندگی مردم ایران از گذشته تا امروز را نشان می‌دهد. وجود دخمه و آتشکده زرتشتیان، خانه‌هایی به‌سبک زرتشتیان، سبزی و درخت‌کاری همگی ما را به دیدن و اندیشیدن در مورد این روستا دعوت می‌کنند. روستای چم حدود هشت خانوار و ۲۰ نفر جمعیت دارد. زبان اهالی روستا فارسی با گویش یزدی است؛ البته صحبت به زبان دری میان اهالی زرتشتی‌نشین روستا متداول و معمولی تلقی می‌شود. در این مطلب از نابرو با من همراه باشید تا سری به روستای چم از جاهای دیدنی یزد بزنیم.

روستای چم یزد

امروزه با کوچ گسترده‌ جوانان روستایی در سراسر ایران، اهالی چم را نیز اکثرا افراد سالخورده تشکیل می‌دهند. البته در تعطیلات و ایامی که مناسبت یا مراسم خاصی در روستا برگزار می‌شود به تعداد اهالی افزوده شده و کوچه‌‌ها و خانه‌ها حس‌وحال دوران خوش گذشته را به‌خود می‌گیرند. با هم در روستای چم قدم زده و دفتری از تاریخ این مرزوبوم را ورق می‌زنیم.

روستای چم

سرو روستا، درختی افراشته و همیشه سبز، جایگاه ویژه‌ای میان اقوام آریایی داشته و از درختان مورداحترام ایرانیان محسوب می‌شود. احترام به این درخت با باور‌های میترایی به اروپا رفت و همچون اعتقادات مهرپرستی در مسیحیت ریشه دواند.

در شاهنامه آمده است که زرتشت درخت سروی شگفت را که سرشتی مينوی و اندازه‌ای بسيار بزرگ داشت، در ناحيه کاشمر بر در آتشکده‌ برزين مهر بر زمين نشاند.
ميان زرتشتيان تفت هنوز در مراسم ديدوبازديد عيد نوروز، زنان شاخه‌ای از سرو يا شمشاد و به‌ندرت مورد در دست می‌گيرند. آن‌ها تک‌تک يا گروه‌گروه به خانه‌ها می‌روند و مراسم عيد را برگزار می‌کنند.

ديدارکننده‌ زن به‌محض ورود درحالی‌که شاخه‌ سرو، شمشاد يا مورد را به‌دست کدبانوی خانه يا ساير افراد خانواده می‌دهد، عبارت‌هایی تهنيت‌آميز بر زبان می‌راند. ديدارشونده هم همين عبارت‌ها را تقريبا هم‌زمان با سخن ديدارکننده پاسخ می‌دهد و او را به سفره‌ عيد هدايت می‌کند. در اينجا میزبان با يک ‌دست گلاب‌دان و با ‌دست ديگر آينه‌ای می‌گيرد. او مقداری گلاب را کف دست ديدارکننده می‌ريزد و آينه را جلوی صورت میهمان قرار می‌دهد. سرو چم که پایدار و استوار در حیاط آتشکده‌‌ روستا قد برافراشته حدود ۳۵۰۰ سال سن و ۲۸ متر ارتفاع دارد.

آتشکده را درست مرکز روستا می‌بینید؛ البته بازدید از آتشکده فقط مختص زرتشتیان است و بازدید عمومی ندارد (تنها آتشکده‌ای که امکان بازدید عمومی دارد آتشکده‌ یزد است). در گوشه‌ حیاط روی دیوار و درست پشت سرو، سنگ نبشته‌ای وجود دارد که توضیحاتی در مورد واقف این بنا و مبلغ وقف شده می‌دهد. صندوقی سبز رنگ هم نزدیک درب ورودی حیاط قرار گرفته که مبالغ جمع‌آوری شده‌ آن صرف مراقبت از سرو می‌شود. سرو همیشه استوار چم این روزها نیاز به مراقبت بیشتری دارد.

حتما پس از بازدید از سرو روستا با پیاده‌روی چند دقیقه‌ای سری هم به کوچه‌ خداداد بزنید. کوچه‌ای که هنوز با حفظ اصالت‌های خود و وجود گل و گلدان‌های پرشمار، زیبایی و طراوت خاصی دارد. کوچه‌ای که نمونه‌ کاربردی از هم‌نشینی معماری ایرانی و طبیعت است.

دخمه‌ روستای چم و مبارکه

دخمه یا برج خاموشان گورستانی دایره‌ای شکل است که اجساد مردگان را در آن می‌گذاشتند. اجساد خوراک درندگان یا پرندگانی مانند لاشخور می‌شدند و به‌این‌ترتیب زمین، این عنصر پاک، آلوده نمی‌شد.

سپس استخوان مردگان را میان چاهی می‌ریختند که استدوان یا استخوان‌دان نام داشت. دخمه‌ها فاقد سقف بوده و ابعاد آن‌ها را متناسب با جمعیت هر روستا تعیین می‌کردند. گاهی برای یک روستا و گاهی برای دو یا چند روستا در مجاورت هم یک دخمه ساخته می‌شد؛ برای مثال دخمه‌ چم و مبارکه مختص به دو روستا است. دخمه‌ها را خارج روستا و دور از محل سکونت مردم می‌ساختند تا آلودگی ناشی از دخمه‌ها حتی با وزش باد به روستا نیاید.

روش استفاده از دخمه‌ها

دایره‌ بزرگ‌تر برای دخمه‌گذاری مردان، دایره‌ میانی مختص به زنان روستا و دایره‌ کوچک‌تر برای کودکان درنظر گرفته شده است.

اجساد توسط فردی به‌نام نساکش از خانه به محل دخمه منتقل شده و به مسئول آن تحویل داده می‌شد. سالار دخمه، شخصی بود که همه عمر خود را در دخمه می‌گذراند و مسئول دخمه‌گذاری اجساد و درنهایت ریختن استخوان و بقایای آن‌ها در چاه میان دخمه بود.

دخمه‌ چم و مبارکه متعلق به دوران قاجار است که تا دوران پهلوی نیز کاربری داشت. از دوران پهلوی دخمه‌گذاری ممنوع می‌شود و همه دخمه‌ها تبدیل به آرامگاه می‌شوند. گورستان کنونی روستا کنار جاده‌ اصلی آن قرار دارد.

مراسم جشن سده

موفقیت و پیروزی‌های هر ملّت و کشوری نتیجه دلخوشی‌ها و امیدواری‌های آن‌ها به زندگی است. از این‌رو نیاکان فهیم ما با ژرف‌نگری که بر اوضاع جهان و روان‌شناختی افراد بشر داشتند، پیوسته در تلاش برای زدودن غم از دل و چهره یک‌دیگر بودند. شادی‌ها را سرچشمه لطف خداوند و کار و تلاش بیشتر برای زندگی و آبادانی کشور و جهان می‌دانستند؛ درنتیجه سعی می‌کردند تا هرچه بیشتر و بهتر جشن‌ها را در این سرزمین برگزار کنند. جشن سده در دهمین روز از ماه بهمن هر سال برپا می‌شود.

مردم هر روستا یا شهر در صبحگاه این روز بر پشت‌بام منازل خود، در دشتی وسیع یا سر کوهی بلند آتش می‌افروختند و به نیایش‌خوانی و جشن‌وپایکوبی می‌پرداختند. جشن سده، جشن همکاری و همیاری بین اهالی یک روستا یا شهر بوده است. جمع‌آوری هیزم و آماده‌سازی آتش نوعی کار گروهی است که در اندیشه‌ ایرانیان باستان برای آن اهمیت به‌سزایی قائل بودند. این جشن کنار جشن مهرگان و تیرگان ازجمله بزرگ‌ترین جشن‌های آیینی و ملی پس از نوروز میان ایرانیان باستان بوده است.

روستای چم

در پنج بهمن روستاییان دور‌هم جمع شده و با جمع‌آوری هیزم و چوب به تدارک برگزاری جشن کنار‌هم می‌پرداختند. روشن کردن آتش بدین‌گونه بوده که عده‌ای از جوانان همراه با مشعل پشت‌سر موبد حرکت کرده و بعد از سه بار گشتن دور توده‌ هیزم، آن را روشن می‌کردند.

جشن سده هرساله و تا چندین سال پیش در محل پیررهگذر چم دردشتی وسیع برگزار می‌شد. چندسالی است که به‌صورت متمرکز این مراسم را برگزار نمی‌کنند ولی هنوز‌هم روستای چم یکی از مراکز اصلی برگزاری این مراسم محسوب می‌شود.

مسیریابی روستا

از دو مسیر امکان دسترسی به روستا وجود دارد. اگر از مسیر یزد بیایید، بعد از گذر از پلیس‌راه یزد_تفت می‌توانید از دو ورودی به روستای چم دسترسی داشته باشید. اولین دوربرگردان که تابلوی یزد دارد را دور بزنید و بعد از طی مسافتی کوتاه از جاده‌ای خاکی وارد مسیر روستا شوید. اولین نشانه قبرستان روستا در سمت چپ در فاصله‌ای نه‌چندان دور از کناره‌ جاده‌ اصلی است.

برای دسترسی به دومین مسیر، بعد از عبور از پلیس‌راه، دومین دور برگردان با تابلوی یزد را به‌سمت جاده‌ اصلی باز می‌گردید و از اولین جاده‌ آسفالت در سمت راست وارد مسیر روستا می‌شوید. در کناره‌ جاده تابلوی “مجتمع قند و نبات افضلی” مشخص است.

این مسیر ما را به راه خروجی روستا و انتهای آن راهنمایی می‌کند. بعد از طی حدود ۸۰۰ متر به دوراهی می‌رسیم که سمت چپ  به روستای چم منتهی می‌شود؛ مسیری پردرخت که بسیار چشم‌نواز و روح‌انگیز است. اگر وارد مسیر روستا نشده و مسیر اصلی را ادامه دهید به دخمه‌ روستای چم و مبارکه می‌رسید که در سمت چپ جاده قرار دارد و از دور نمایان است.

برای دسترسی به روستا اگر از تفت حرکت کنید، بعد از خارج شدن از تفت در مسیر حرکت به سوی شهر یزد، باز هم می‌توانید از دو مسیر پیشنهادی بالا به روستا دسترسی داشته باشید.

روستای چم

امکانات

اگر قصد اقامت در این منطقه را دارید، روستای مبارکه دو بوم‌گردی فعال دارد که پذیرای میهمانان و علاقه‌مندان به تاریخ، فرهنگ و زندگی در مناطق کویری ایران است. این دو خانه تاریخی با حفظ سنت‌ها و معماری اصیل ایرانی در مجاورت این روستا، می‌توانند تجربه‌ای لذت‌بخش از اقامت را برای شما به‌ارمغان آورند.

در چندین نقطه از روستا سطل‌های زباله و سکوهایی برای نشستن مسافران تعبیه شده است. بیایید باهم در حفظ پاکیزگی روستاهای ایران سعی و اهتمامی مضاعف کنیم.

واقع شدن یزد و مناطق اطراف آن در دل کویر مرکزی ایران، نوید زمستان‌هایی سردوخشک و تابستان‌هایی گرم‌وخشک را دارد. بااین‌حال اهمیت و احترامی که ایرانیان باستان و پیروان دین زرتشتی برای طبیعت و درخت‌کاری قائل بوده و هستند، باعث شده که روستای چم و مبارکه از پوشش گیاهی مناسبی علی‌رغم خشکسالی و کم‌آبی‌های سالیان اخیر برخوردار باشند.

فصول بهار و پاییز جلوه‌ کم‌نظیر بصری را پیش‌روی هر بیننده‌ای قرار می‌دهد. اگر قصد شب ماندن در روستای چم و مبارکه را به‌خصوص در فصول سرد سال دارید، پوشش و لباس مناسب همراه داشته باشید.

وجود جوی آب در مسیر اصلی روستا به زیبایی آن می‌افزاید. البته برای هدر نرفتن آب، جریان آن دایمی نیست و امروزه فقط بنابر نیاز باغات و ساکنان روستای چم آب در آن جریان می‌یابد. اگر بخت با شما یار باشد می‌توانید از خنکای آن بهره و نصیبی ببرید.

ویژگی‌های روستا

تناسب کوچه‌ها و خیابان اصلی روستا به‌گونه‌ای است که می‌توان به‌راحتی کل روستا را پیاده طی کرد و تجربه‌ دیداری لذت‌بخشی را در نزدیکی با طبیعت، معماری روستایی و دیوارهای ساده و کاهگلی به‌دست آورد. کوچه‌های روستا به باغ‌هایی منتهی می‌شوند که درختان انار محصول غالب آن‌ها به‌شمار می‌رود. اغلب باغ‌ها به‌دلیل اطمینان و اعتمادی که میان اهالی روستا از دیرباز تاکنون وجود داشته، درب و قفل ندارند. البته برای حفظ حریم باغ‌ها بهتر است وارد آن‌ها نشویم و محصولات را دست نخورده بگذاریم. شغل اکثر اهالی روستا تا امروز کشاورزی و دامداری بوده است.

روستای چم

درواقع با وجود میزان کم بارندگی در مناطق کویری، پیشینیان ما با حفر قنات و تعبیه آب‌انبارها سعی در ذخیره‌سازی آب و نگهداری هرچه بهینه‌تر آن داشته‌اند. دقت و مراقبتی که روستاییان کویرنشین ایرانی در مصرف آب و چگونگی مدیریت آن به‌کار می‌گیرند، یکی از الگوهای ((از هیچ همه چیز ساختن)) محسوب می‌شود.

محصولات عمده‌ این روستا انار، بادام، گندم، یونجه، چغندر‌ قند، شلغم، پیاز و گیاهان دارویی مانند شاتره و خاکشیر است.

سخن آخر

اگر دنبال مکانی برای دیدن پیوندهای ما با گذشتگان هستید، حتما به روستای چم سفر کنید. شاید شانس این را یافتید که چند تن از زنان روستایی را با لباس‌های محلی زرتشتی ببینید. لباس زنان عموما رنگ‌های متفاوتی دارد. زنان سرپوش رنگارنگ و پیراهن آبی یا چهارخانه می‌پوشند و شلوارهای خال‌خال به‌پا می‌کنند. مردان اغلب در شکل اصیل، پوشاکی پنج تکه به‌تن دارند که شامل سربند، پیراهن‌زیر، پیراهن‌رو، شلوار و کفش می‌شود. البته دیدن مردان و زنان با پوشش کامل در محیط زندگی روستایی به‌طور معمول بعید است و پوشش کامل را برای مراسم و جشن‌های آیینی روستا استفاده می‌کنند.

هم‌نوایی طبیعت و معماری ساده و اصیل ایرانی را در این روستای کویری ببینید و تجربه‌ لذت‌بخش سفر خود به این روستا را با ما در نابرو به‌اشتراک بگذارید.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *