تاریخ و تمدن

برجسته‌ترین موزه های گلستان؛ برشی از تاریخ در دل طبیعت

فهرست مطالب

در هر شهر و روستا باید جایی باشد که گردشگر با صرف چند ساعت وقت بتواند دیدی کلی از تاریخ آن سرزمین به دست آورد و با پیشینه آن آشنا شود. برای رسیدن به چنین هدفی بازدید از موزه‌ها می‌تواند موثرترین روش باشد. بازدید از موزه‌ها هنوز هم آنقدر جذاب است که نمی‌توان آن را از برنامه‌های سفر حذف کرد. بینشی که بازدید از یک موزه می‌تواند در ارتباط با تاریخ و فرهنگ مردم یک شهر به گردشگران بدهد به سادگی و تنها با قدم زدن در میان مردم شهر میسر نمی‌شود، بخصوص اگر سفر کوتاه باشد. در این مطلب از نابرو قصد دارم موزه های گلستان را معرفی کنم.

1- موزه سلطنتی گرگان

موزه سلطنتی گرگان اولین موزه ساخته شده در منطقه شمال کشور محسوب می‌شود. این کاخ در دوره پهلوی اول (سال ۱۳۱۷) و به دستور رضا خان بنا شد تا خاندان پهلوی در زمان حضور خود در این منطقه از آن استفاده کنند. کاخ سلطنتی گرگان در دوره پهلوی اول و دوم مورد استفاده این خاندان قرار گرفت. در دهه آخر حکومت خاندان پهلوی، یعنی در سال ۱۳۴۳ این بنا برای نخستین بار به‌عنوان موزه مورد بازسازی قرار گرفت. در سال ۱۳۶۱، بنا بار دیگر بازسازی شد و با شمایلی جدید بار دیگر درهای خود را بر روی مردم گشود. در طی این سال‌ها بخش‌های دیگری نیز به این بنا اضافه شدند تا امروزه به عنوان کاخ موزه در دسترس گردشگران باشد و به این ترتیب با بازدید از آن با بخشی از زندگی خاندان پهلوی و البته بخشی از تاریخ استرآباد آشنا شوند.

این کاخ در دو طبقه و به سبک معماری اروپایی بنا شده است. به طور کلی موزه دارای دو بخش است. بخش اول، یعنی طبقه همکف، به نمایش شخصیت‌های بازسازی شده در ادوار مختلف تاریخ گرگان اختصاص داده شده است. در این بخش می‌توانید ماکت ساخته شده از بسیاری از چهره‌های مذهبی، هنری و سیاسی استرآباد را، از ۵۰۰۰ سال پیش تا دوره معاصر مشاهده کنید. چهره‌هایی همچون والحسن علی جرجانی، خطاط و شاعر، ابولهیثم جرجانی، شاعر ترکمن، صوفی استرآبادی شاعر، سحابی استرآبادی، صوفی و شاعر، عبدالحی منشی استرآبادی، خطاطی مشهور و پرآوازه، میرداماد استرآبادی فیلسوف، حکیم میرفندرسکی و حتی محمدرضا لطفی، ردیف‌دان، موسیقی‌دان، آهنگساز، پژوهشگر و نوازنده تار، سه‌تار، و کمانچه، و البته بسیاری دیگر از فقها و شعرا و ادیبان و فیلسوفان این منطقه.

بازدید از این بخش از موزه سلطنتی گرگان می‌تواند ما را به درکی بهتر از تاریخ غنی این شهر برساند. پس از بازدید از مشاهیر گرگان، به بخش اصلی بنا، یعنی طبقه دوم که محل اصلی زندگی خاندان پهلوی بوده وارد خواهید شد. البته در این بین می‌توانید از ویترینی که در ابتدای راه پله قرار گرفته و تعدادی از سنگ‌های قیمتی به دست آمده از این منطقه را نمایش می‌دهد بازدید کنید. ویترینی کوچک، نا مربوط به این کاخ سلطنتی، اما پر از سنگ های زیبا و خوش رنگ که دست طبیعت آن‌ها را تراش داده جلو چشمان شما قرار دارد.

طبقه اول با سه رشته پلکان سنگی با نرده‌هایی چوبی به طبقه دوم می‌رسد. در سمت چپ پنجره‌ای بزرگ با پرده‌ای به رنگ روشن که آن را پوشانده می‌تواند یکی از اولین بخش‌های جذاب ورود به حریم خصوصی این کاخ باشد. در طبقه دوم ویترین چوبی بزرگی قرار داده شده که چندین سرویس چایخوری خاندان پهلوی را به نمایش گذاشته است.

موزه های گلستان

با ورود به سالن اصلی طبقه دوم ویترین‌های متعددی را مشاهده خواهید کرد که در هر کدام اشیای ارزشمندی از دوران پهلوی را به نمایش گذاشته‌اند؛ ظروف مختلف از کشورهای همچون چکسلواکی، آلمان، فرانسه و ایتالیا، مجسمه‌های زیبا، شانه و آیینه ملکه و حتی دمپایی‌های راحتی خانواده سلطنتی. در سمت چپ این سالن بخشی قرار دارد که به نظر سالن پذیرایی می‌آید. یک دست مبل به رنگ سبز روشن و طلایی، میز، ویترین و تعدادی مجسمه در این بخش قرار دارد.

در بخش روبرویی این سالن وارد بخش خصوصی‌تر بنا خواهید شد. اتاق خواب شاه و ملکه، حمام، یک اتاق دیگر که به نظر اتاق بچه‌ها می‌آید، راهروهایی مبله و بخش‌های کوچک دیگر. در این بخش‌ها تعدادی کمد، ویترین، کشو، صندلی و پنکه‌های دستی قرار دارند. ورود به این بخش‌ها، با بوی مخصوص و عجیبی که در فضا وجود دارد حسی از ترس، تهی شدن و غم به انسان می‌دهد، اتاق‌هایی بزرگ بی هیچ رفت و آمدی، اثاثیه مجلل که سال‌ها است مورد استفاده قرار نگرفته‌اند، همگی گویی به خوابی سنگین فرو رفته‌اند، خوابی که سال‌ها است هیچ صدای پایی آن را آشفته نکرده است. این موزه یکی از بهترین موزه های گلستان است که نباید بازدید از آن را از دست بدهید.


نشان دادن مکان روی نقشه

2- موزه صنایع دستی گرگان، خانه امیرلطیفی

خانه تاریخی امیرلطیفی گرگان در بافت قدیم این شهر ساخته شده و یکی از موزه های گلستان است. این خانه تاریخی علاوه‌بر ویژگی‌های منحصر به فردی که در دل خود دارد به‌عنوان موزه صنایع دستی گرگان نیز معرفی شده است. این خانه متعلق به مهدی خان ساعد لشکر (مهدی خان مَلِک) بوده، اما بعدها به نام خانه امیرلطیفی تغییر کرده است. مهدی خان ملک، معروف به مهدی ساعد لشکر، بزرگ خاندان ملک و آخرین حاکم استرآباد (گرگان امروزی) در دوران قاجار بوده است.

بخش ورودی این خانه شامل یک در چوبی است که همچون اکثر دری‌های قدیمی ایرانی دارای کوبه‌هایی مخصوص زنان و مردان است. بخش ورودی در ضلع شرقی بنا قرار گرفته، پس از عبور از یک ورودی باریک به حیاط اصلی خانه پا می‌گذارید. حیاطی مستطیل شکل با باغچه‌های مصفا. در نگاه اول در و پنجره‌های مشبک چوبی که دور تا دور حیاط را در بر گرفته اند توجه شما را به خود جلب می‌کنند. در قسمت روبرویی بخش ورودی، رشته کوتاهی از پلکان چوبی شما را به ایون منزل می‌رساند. ایوانی که در دو طرف حیاط مرکزی این بنا قرار گرفته شاید برعکس سایر خانه‌های قدیمی آنچنان بلند نباشند. حیاط مرکزی با یک رشته پلکان چوبی با شیبی تند به بخش اصلی بنا می‌رسد که البته شامل بخش اصلی موزه صنایع دستی نیز می‌شود. این بخش دارای اتاق‌های کوچک سه دری و یک اتاق بزرگ پنج دری است.

در گذشته و در زمانی که خانواده مهدی خان ساعد لشکر در این بنا زندگی می‌کردند اتاق سه دری به خدمه اختصاص داشته و البته محلی برای خوبیدن اهالی منزل نیز بوده است. اتاق پنج دری درواقع همان مهمانخانه بوده و برای مهمانان و افراد خاص در نظر گرفته شده بود. اما بخش‌های مختلف این خانه امروزه با قرار دادن المان‌هایی برگرفته از زندگی ساکنین این خانه و سایر مردم استرآباد در زمان قاجار و همچنین نمایش اشیای باستانی یافت شده در گرگان و مناطق اطراف آن به موزه‌ای تبدیل شده تا افراد برای آشنایی بیشتر با سبک زندگی مردم قاجار بتوانند از آن استفاده کنند.

به نظر می‌رسد هدف اصلی بانیان این موزه آشنا کردن مردم امروز با سبک زندگی روزمره مردم قاجار بوده است؛ زیرا در بخش‌های مختلف خانه تاریخی امیرلطیفی چیزی که بیشتر به چشم می‌خورد و می‌توان به آن توجه کرد. مواردی همچون سبک پوشش اهالی استرآباد، از فارس و ترکمن تا بلوچ و قزاق، ابزار و لوازمی که در زندگی روزمره مورد استفاده قرار می‌گرفتند همچون ظروف، زیورآلات، زین اسب، شمشیر، ابزار نخ‌ریسی و آهنگری و به طور کلی ابزار پیشه‌وری هستند. بنابراین اگر تمایل دارید از جز‌ییات جالب زندگی مردم قاجار در بخش استرآباد آشنا شوید بازدید از این موزه به شما پیشنهاد می‌شود.

موزه های گلستان

در بخش‌هایی از این موزه حتی با خلق فضای عادی زندگی مردم گذشته سعی شده بازدیدکنندگان به صورت بهتر و ملموس‌تری با زندگی مردم قاجار آشنا شوند. از آن جمله می‌توان به کرسی خانه اشاره کرد که با قرار دادن کرسی و عروسک‌هایی در اندازه واقعی به دور آن و یا دار قالی و عروسک زنی در پشت آن که مشغول به بافت است سعی شده بازدیدکنندگان بهتر و بیشتر با حال و هوای زندگی مردم آن دوران آشنا شوند.


نشان دادن مکان روی نقشه

3- موزه فرش گنبد

موزه فرش گنبد کابوس که به نام موزه تخصصی ترکمن نیز شناخته می‌شود سومین موزه فرش کشور و از بهترین موزه های گلستان است. گنبد که یکی از شهرهای اصلی ترکمن‌نشین در استان گلستان است از سال‌های دور به عنوان یکی از مراکز قالی‌بافی در ایران شناخته می‌شود. قالی‌بافی از هنرها و صنایع مهم قوم ترکمن است. آن‌ها سبک خاص خود را برای قالی‌بافی دارند و آثاری که خلق می‌کنند نیز طرفداران بسیاری، چه در ایران و چه در خارج از کشور، دارد.

در قالی‌های ترکمنی رنگ غالب رنگ قرمز است، زنده و پرشور، همچون زندگی ایل ترکمن. پس اگر می‌خواهید با این هنر زیبا بیشتر آشنا شوید و نمونه‌های نفیس آن که به دست زنان و مردان هنرمند ترکمن بافته شده‌اند از نزدیک ببینید پیشنهاد می‌شود سری به موزه فرش گنبد بزنید. در این موزه ۲۵ تخته فرش در معرض نمایش قرار گرفته‌اند که قدمت برخی از آن‌ها به شش هزار سال می‌رسد. بازدید از این موزه می‌تواند فرصتی ارزشمند برای افرادی باشد که به قالی و سبک‌های خاص بافت آن علاقمند هستند و یا محققانی که به دنبال فضایی هستند که در آن بتوانند با سبک قالی‌بافی قوم ترکمن آشنا شوند.

در این موزه قالی‌هایی با طرح‌های معروف ترکمنی به نمایش درآمده، از جمله می‌توان به طرح آخال اشاره کرد، شاید معروف‌ترین طرح قالی‌های ترکمنی که برای بسیاری از افرادی که به استان گلستان سفر کرده‌اند تصویری آشناست، زیرا بسیاری از مردم در این منطقه، چه ترکمن و چه فارس، نمونه‌ای از آن را در خانه‌های خود دارند، قالی به رنگ قرمز لاکی با طرح‌های لوزی به رنگ مشکی و سفید.

موزه های گلستان

سایر طرح‌های قالی به نمایش درآمده در این موزه عبارتند از: ماری گل یا کوشک دابان که به طرح جای پای شتر نیز معروف است. قدمت این طرح به قرن پنجم هجری قمری باز‌می‌گردد، در آن زمان قالی‌بافان ترکمن به منظور ارج نهادن حیوانات چنین طرحی را در قالی‌های خود به کار می‌گرفتند. قابسه گل طرحی دیگر از قالی‌های ترکمن است که الهام گرفته از پرنده‌ای ساکن دریای خزر است. طُغرل گل نیز طرحی است که به احترام طغرل سلجوقی پس از پیروزی بر مسعود غزنوی خلق شده است. همچنین طرح قابوس (برج قابوس، بلندترین سازه آجری جهان که در شهر گنبد ساخته شده) نیز از دیگر طرح‌های برجسته به نمایش درآمده در موزه فرش گنبد است.


نشان دادن مکان روی نقشه

4- موزه باستان‌شناسی گرگان

یکی دیگر از موزه های گلستان موزه باستان‌شناسی این شهر است. از نظر قدمت اشیای به نمایش درآمده در این موزه باید گفت این موزه ارزش بسیار زیادی در بین تمام موزه های گلستان دارد. موزه باستان‌شناسی گرگان به طور کلی دارای دو بخش است، حیاط موزه که در آن سنگ مزارهایی مربوط به قرن نهم هجری قمری تا زمان معاصر قرار داده شده است. همچنین کوزه‌ها و خمره‌هایی با قدمت چند هزار سال نیز در همین بخش در معرض نمایش قرار گرفته اند. اما فضای داخلی موزه خود دارای سه بخش است، بخش ویترین‌ها که شامل ۱۹ ویترین برای نمایش اشیای به دست آمده از سده‌های گذشته می‌شود، این ویترین‌ها از لحاظر قدمت اشیا به چند بخش تقسیم شده‌اند که شامل دوران پارینه‌سنگی، دوران مفرغ، دوران هخامنشی و اشکانی و دوره ساسانی می‌شود.

موزه های گلستان

بخش دوم بخش تابلوها است که در آن تعدادی تابلو نقاشی‌ در سبک‌های مختلف و مربوط به ادوار گذشته به نمایش درآمده و بخش سوم بخش پژوهشی است که شامل اتاقی با صفحه نمایش به منظور نمایش مستندات و فیلم‌های آموزشی تاریخی است. بنابراین برای افرادی که علاقمند هستند با تاریخ دور سرزمین استرآباد آشنا شوند بازدید از این موزه می‌تواند فرصت ارزشمندی باشد.


نشان دادن مکان روی نقشه

5- موزه مردم‌شناسی گُمیشان

گمیشان از دیگر شهرهای ترکمن نشین استان گلستان است و بنابراین می‌توان انتظار داشت موزه مردم‌شناسی آن نیز ما را با سبک زندگی قوم ترکمن بیشتر آشنا کند. محل ایجاد این موزه نیز یکی از خانه‌های تاریخی شهرستان گمیشان است و به این ترتیب با بازدید از این موزه نه تنها با یکی از خانه‌های بافت تاریخی این شهرستان آشنا می‌شوید بلکه با سبک زندگی مردم ترکمن و آیین‌های جالب و زیبایی که دارند نیز آشنا خواهید شد. ساختمانی که برای این موزه درنظر گرفته شده است منزل خانواده گوگلانی‌ها بود. آنه بردی حاجی گوگلانی از بزرگان این خاندان در اواخر دوره قاجار این خانه را در دو طبقه برای فرزند ارشد خود تاج بردی خان ساخت.

طبقه اول بنا که بخش زمستان نشین خانه بوده علاوه بر فضای زندگی ساکنین خانه دارای دو اتاق برای ذخیره مواد غذایی نیز بود. طبقه دوم بنا که تابستان نشین ساکنین بوده دارای چهار اتاق است. در سال‌های گذشته میراث فرهنگی شهرستان گمیشان با خرید این بنا از نوادگان خانواده گوگلانی آن را تبدیل به موزه مردم‌شناسی این شهرستان کرده است. هریک از این اتاق‌ها در بخش های مختلف بنا بخش‌هایی از زندگی قوم ترکمن را نمایش می‌دهند. در بازدید از این موزه نخست می‌توانید با پوشش زنان و مردان ترکمن آشنا شوید.

پوشش زنان ترکمن اغلب شامل یک پیراهن به رنگ قرمز (قیرمیز کوینِک)، قوشاق یا کمربند، چابیت (قبا)، چارود، چکمن، بالاق (شلوار) و انواع پیشانی‌بند و سربند و روسری است که بسیاری از آن‌ها با پارچه‌هایی نفیس همچون ابریشم بافته شده‌اند و در بخش‌های مختلف آن‌ها تزییناتی با انواع سکه و اشیای فلزی گران‌بها به کار رفته است. پوشش مردان نیز شامل دون (قبایی بلند) که آن نیز به رنگ قرمز است، ایچمک (پوششی در برابر سرما)، چاتال (پیراهن)، جولبار (شلوار)، انواع کلاه و چکمه و جوراب می‌شود.

موزه های گلستان

از آیین‌ها و مراسم سنتی قوم ترکمن که گوشه‌ای از آن در این موزه به نمایش درآمده می‌توان به آیین ذکر خنجر اشاره کرد که در گذشته مردان قوم ترکمن پیش از رفتن به شکار آن را به صورت گروهی اجرا می‌کردند تا روحیه خود را بالا ببرند و اتحاد و پیمان را در بین اعضای گروه خود نمایش دهند. دیدن این آیین‌ها به صورت مستقیم و واقعی تجربه‌‌ای دیگر است، اما بازدید از چنین موزه‌هایی نیز می‌تواند اطلاعاتی جالب از آیین‌ها، مراسم، باورها و به طور کلی زندگی قوم ترکمن به بازدیدکننده‌ها بدهد.


نشان دادن مکان روی نقشه

استان گلستان در کنار طبیعت زیبای خود تاریخی غنی نیز دارد، تاریخی که سازندگانش زنان مردانی از اقوام مختلف هستند، تاریخ این استان همچون قالی هزار رنگ است که هر بخش آن توسط قومی بافته شده است؛ فارس، ترکمن، قزاق، بلوچ، کتولی و… . بخشی از این تاریخ را می‌توان در موزه های گلستان مشاهده کرد. پس در سفر خود به استان گلستان بازدید از این موزه‌ها را فراموش نکنید.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن