تاریخ و تمدن

ارگ تبریز؛ بنای زخم‌خورده دوران

فهرست مطالب

با من در نابرو همراه باشید تا به بنای تاریخی ارگ ارگ تبریز از دیدنی های تبریز سفر کنیم. این بنا بیش از ۷۰۰ سال قدمت دارد و یادآور آسیب‌های طبیعی و انسانی دوران گذشته است.

معرفی ارگ تبریز

ارگ تبریز یا همان ارگ علی شاه نام بنایی تاریخی در تبریز است. این ارگ یکی از بلندترین دیوارهای تاریخی کشور و نماد شهر تبریز است که در مرکز تبریز، در ضلع جنوبی تقاطع خیابان امام خمینی و فردوسی قرار دارد. ارگ تبریز به‌فرمان خواجه تاج الدین علی شاه بنا شد. این بنا با گذر زمان بر اثر زمین‌لرزه تا حدی تخریب شده است. در محوطه ارگ آثار تاریخی ارزشمندی وجود داشته‌اند، مانند مدرسه نجات که از مدارس بسیار قدیمی ایران به شمار می‌رفت و سالن تئاتر شیر و خورشید.

ارگ تبریز

پس از شروع برنامه تخریب و تبدیل ارگ تبریز به مصلای بزرگ تبریز در سال ۱۳۶۰ (زمانی که آیت‌الله ملکوتی امام جمعه تبریز بودند.) بخش اعظم ارگ به‌دست جهاد سازندگی با بولدوزر و مواد منفجره ویران شد.

بنای نخستین ارگ به سده هشتم هجری بازمی‌گردد که بنایی بزرگ و ناتمام با هدف اولیه مسجد ساخته شد. در سال‌های بعد با استفاده از دیواره‌های به‌جامانده از بنای نخستین مسجد، قلعه‌ای نظامی به‌جایش ساخته شد که سال‌ها به‌عنوان باروی نظامی و بخش جنوبی دیوار شهر به کار گرفته شد.


در سال ۱۳۱۰ حصار و باروهای قاجاری ارگ تخریب شد و ارگ با عنوان مسجد علی‌شاه در فهرست میراث فرهنگی ایران ثبت شد. در سال‌های ۱۳۵۳ تا ۱۳۵۷ بیشتر سازه‌های قاجاری بنا به‌بهانه ایجاد فضای سبز تخریب شدند.

در زمان حکمرانی سلسله قاجار با افزودن پیوست‌های گوناگون مانند کارخانه ریخته‌گری توپ، عمارت کلاه فرنگی و ساختمان سربازخانه، بنای نظامی تکمیل شد. بخش‌های اضافه‌شده به دیوارهای ارگ نخستین، در دوران پهلوی تخریب شد و بخش‌هایی نیز پس از انقلاب تخریب شدند.

امروزه تنها دیواره جنوبی ارگ پابرجا مانده ‌است که دیدنش در ساعاتی از روز برای عموم مردم آزاد است. محوطه اطراف ارگ را برای احداث مصلی در نظر گرفتند. در فضای پیرامون ارگ، مسجدی بزرگ به‌نام مصلی بزرگ تبریز بنا شده که بخشی از فضای دیداری ارگ را تهدید کرده است. از این مصلی برای برگزاری مراسم گوناگون دولتی و در روزهای جمعه برای برگزاری نماز جمعه استفاده می‌شود.

این اثر در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ با شماره‌ ثبت ۱۷۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران ثبت شده است.

ارگ تبریز

ترکش‌های جنگ

محوطه ارگ تبریز در دوره‌های مختلف سلسله قاجار، به‌عنوان بخشی از برج و باروی شهر و همچنین انبار مهمات نظامی استفاده شده ‌است. در دوران پس از مشروطه با هجوم روس‌ها مردم تبریز در برابر تهاجم به دفاع برخاستند.

در این زمان ارگ نقطه تمرکز مدافعان تبریزی بود. مدافعان توپی را به بالای ارگ منتقل کرده بودند تا در دفاع از مواضع خود از آن استفاده کنند.

ارگ تبریز

دوران معاصر

در سال ۱۳۱۰ حصار و باروهای قاجاری ارگ تخریب شد و ارگ با عنوان مسجد علی‌شاه در فهرست میراث فرهنگی ایران ثبت شد. در سال‌های ۱۳۵۳ تا ۱۳۵۷ بیشتر سازه‌های قاجاری بنا به‌بهانه ایجاد فضای سبز تخریب شدند.

در سال ۱۳۶۰ هم جهاد سازندگی به‌بهانه تاسیس مصلای نماز جمعه، دیوار شمالی عهد ایلخانی ارگ و پلکان قاجاری ارگ را با استفاده از بولدوزر و مواد منفجره تخریب کرد.

ارگ تبریز

در سال ۱۳۷۶ مجری طرح مصلای جدید تبریز در محدوده بنای ارگ اقدام به خاک‌برداری عمیق در محدوده شرقی ارگ با استفاده از ماشین‌آلات سنگین کرد که در نتیجه آن، بازمانده‌های زیرساخت‌های مسجد ارگ علیشاه هم نابود شدند. در بازسازی ارگ بین سال‌های ۱۳۷۹ تا ۱۳۹۱ توسط سازمان میراث فرهنگی ایران، باقی‌مانده علایم و نشانه‌های مربوط به ساخت‌وساز دوران قاجار نیز از این بنا زدوده شد.

امروزه تنها بخشی از دیوارهای عظیم و محراب بسیار بلند شبستان جنوبی این مسجد برجای مانده ‌است. همین بنای باقی‌مانده از ارگ نیز تحت تاثیر بنای مصلی جدید که با بلندایی بیشتر از میزان پیش‌بینی‌شده در طرح حفاظت ارگ ساخته شده، قرار دارد.

ارگ تبریز

آخرین تعرض به ارگ علیشاه، ساخت پارکینگ برای مصلا بود که با واکنش‌های تند مردمی و دوستداران میراث فرهنگی مواجه شد و نامه‌ای برای تقاضای توقف احداث پارکینگ به معاون میراث فرهنگی سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌ دستی و گردشگری نوشته شد.

ارگ تبریز

سخن آخر

امیدوارم دارایی‌های شهر کهن‌سال و پرتمدنمان را قدر بدانیم و مواظبشان باشیم. نسل‌های گذشته به‌تدریج چشم از جهان می‎‌بندند و بی‌تفاوتی ما به مسایل و بناهای تاریخی باعث ازبین‌رفتن آن‌ها و کم‌رنگ‌شدن تمدنمان خواهد شد و تبدیل به جامعه‌ای بی‌هویت می‌شویم.

امکانات: دسترسی به وسایل نقلیه، بوفه، اقامتگاه، رستوران، تحت پوشش شبکه تلفن همراه

نحوه دسترسی: با اتوبوس‌های تندرو، تاکسی، پیاده‌روی

آدرس: آذربایجان شرقی، تبریز، خیابان امام، چهارراه شریعتی به‌سمت میدان ساعت، جنب مصلی امام

ساعت بازدید: ۸ تا ۱۷

ورود برای ایرانیان و خارجی‌ها رایگان است.

همه ایام هفته به‌جز روزهای تعطیل می‌توان داخل محوطه رفت. البته ‌در ایام تعطیل هم بنای ارگ از بیرون دیده می‌شود.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن