تاریخ و تمدن

آسبادهای نشتیفان خواف؛ شاهکار مهندسی ایرانیان در استفاده از باد

فهرست مطالب

سرزمین ایران گرم و خشک است. از قرن‌ها پیش تاکنون، نیاکان ما خود را با این اقلیم تطبیق داده‌اند. آن‌ها برای تهیه آرد از گندم، و تامین نان، از نیروهای طبیعت مانند باد کمک گرفته‌اند. بهره‌گیری از قدرت باد، از دیرباز در این سرزمین و به‌ویژه در مناطق شرقی کاربرد داشت. «آسبادها» نمونه‌ای از تطبیق انسان با محیط برای رفع نیازهایش هستند. در این مطلب با نابرو همراه باشید تا با یکی از میراث ایرانیان در استفاده از نیروی باد، یعنی آسبادهای نشتیفان از دیدنی های خواف آشنا شویم.

آسباد چیست؟

«آسیاب بادی» اشتباهی مصطلح است که در برخی منابع به کار می‌رود. آسباد، ترکیبی از دو واژه «آس» و «باد» است. آس به‌معنی سنگ آسیا یا آسیا‌کردن است. برای این کار از نیروهای مختلفی استفاده می‌شود. «دستاس» یعنی آسیای دستی، «خرآس» یعنی استفاده از حیوانات برای چرخاندن سنگ آسیا، «آسیاب» یعنی استفاده از آب برای آسیاکردن و «آسباد» هم یعنی استفاده از نیروی باد برای چرخاندن سنگ آسیا و آردکردن گندم و سایر غلات.

آسبادهای نشتیفان خواف

در مناطق کم‌آب شرقی ایران مانند سیستان و خراسان، ایرانیان با روشی خلاقانه به استفاده از نیروی باد رو آوردند. حتما درباره بادهای ۱۲۰روزه داستان‌هایی شنیده‌اید که از خرداد تا ابتدای پاییز می‌وزند. این بادها در گذشته نعمتی برای مناطق شرقی بودند؛ اگرچه امروزه با خشک‌شدن تالاب‌های منطقه، وزش بادها نیز سبب ایجاد رنج و درد برای مردم سیستان و جنوب خراسان شده‌اند. بادهای ۱۲۰روزه، هوای خنکی را از کوه‌های هندوکش افغانستان به شرق ایران منتقل می‌کنند. علاوه‌براین، مردم این دیار با استفاده از انرژی پاک باد، استفاده صنعتی هم می‌کردند. درباره تاریخچه آسبادهای تاریخی مانند آسبادهای نشتیفان در ایران اطلاعات دقیقی وجود ندارد، اما به‌عقیده مورخان قدیمی، قبل از اسلام نیز این آسیاهای بادی وجود داشته‌اند؛ بنابراین بیراه نیست اگر بگوییم ایرانیان اولین مردمانی در جهان بوده‌اند که از انرژی باد استفاده کرده‌اند.

معماری آسبادها

آسباد از مهم‌ترین سازه‌های معماری کویر است. این سازه تلفیقی از معماری و دانش مهندسی ایرانیان در بهره‌برداری از امکانات بومی و نیروهای طبیعی بود. از آسباد برای تامین غذا به‌عنوان ابتدایی‌ترین نیازشان استفاده می‌کردند. آسبادها، قدیمی‌ترین آسیاهای عمودمحورند که در دو طبقه ساخته می‌شدند. طبقه زیرین را «آسخانه» و طبقه بالا را نیز «پرخانه» می‌نامند. در ساخت این ابزار، از مصالح بومی مثل گل، کاه، خشت و چوب استفاده می‌کردند.

جلوی آسخانه، فضایی مستطیل‌ شکل دارد که محل انبار و نگهداری گندم و غلات است و انتهای آن نیز سنگ آسیا قرار داشت. سنگ آسیا شامل سنگ زیرین و رویین است و کمی بالاتر از سطح زمین قرار می‌گرفت. سنگ زیرین ثابت است و سوراخی در وسط آن قرار دارد که گندم و غلات را از آنجا به درون سنگ می‌ریزند. سپس گندم‌های آردشده از شکاف بین دو سنگ را به اطراف می‌ریزند. کنار این سازه، پلکانی کوچک قرار دارد که راه ارتباطی آسیابان به «پرخو» گندم و کنترل ورودی آن به سنگ آسیا است.

«پرخانه» محل قرارگیری پروانه یا چرخ‌های آسباد است. این بخش با استفاده از نیروی باد به گردش درمی‌آید و سنگ آسیا را با میله‌های رابط می‌چرخاند. چرخ آسیاب از چندین بخش مانند پره‌ها تشکیل شده‌اند که میان دو دیوار گلی قرار می‌گیرند. چوبی به‌نام «خرپل» آن را بین دو دیوار نگه می‌دارد. محور چرخ نیز چوبی به طول شش متر دارد که تیرپل نامیده می‌شود. شش تا هشت پره نیز به آن وصل می‌شوند. هر پره نیز از پنج تا هفت تخته چوبی به‌طول پنج متر و عرض ۱۵ سانتی‌متر تشکیل می‌شود.

آسبادهای نشتیفان خواف

بیشتر سنگ‌های آسیا سنگین‌اند و چرخاندن آن‌ها به نیروی زیادی نیاز دارد؛ بنابراین نیاز به بادهایی قوی و مداوم دارد. فقط بادهایی به‌قدرت بادهای ۱۲۰روزه سیستان می‌تواند این چرخ‌ها را به حرکت درآورد و آسیا را به‌مدت طولانی فعال کند. بنابراین آسبادها فقط در شرق ایران ساخته شده‌اند.

آسبادهای خصوصی و عمومی

آسبادها به‌صورت تکی یا چندتایی ساخته می‌شدند؛ آسبادهای تکی، عمومی و همگانی بودند و آسبادهای چندتایی نیز بیشتر خصوصی و خانوادگی بودند. آسبادها روی تپه و در فضایی باز ساخته می‌شدند تا بیشترین استفاده از باد را داشته باشند. برای استفاده از بیشترین توان آسبادها، در جلوی ورودی‌شان چیزی نمی‌ساختند تا باد به آن نفوذ کند. ازآنجایی‌که مناسب‌ترین مکان هر منطقه در نقطه‌ای خاص قرار داشت، آسبادهای خصوصی در یک نقطه، به‌صورت ردیفی و در کنار یکدیگر قرار می‌گرفتند. ازاین‌رو، دستگاهی از آسبادها در کنار هم دیده می‌شدند که منظر و خط افق شاخصی ایجاد می‌کردند.

نشتیفان؛ سرزمین طوفان

امروزه فقط تعداد کمی از آسبادها در شرق ایران و در مناطقی مانند نهبندان، زابل و خواف باقی مانده‌اند. آسبادهای نشتیفان از نمونه‌های خوب هنر و مهندسی ایران به‌شمار می‌روند. تاریخ دقیق ساخت آسبادهای نشتیفان مشخص نیست؛ اما پرونده‌های ثبت ملی، پیشینه این سازه‌ها را به دوره صفویه می‌رسانند. 19 آسباد در یک ردیف قرار دارند. ۱۷ آسباد آن متصل به هم و روی تپه‌ای کم‌ارتفاع در کنار هم قرار گرفته‌اند. این سازه‌ها از همه‌جای شهر دیده می‌شوند.

نشتیفان شهری کوچک و البته بسیار قدیمی در ۱۷کیلومتری جنوب شهرستان خواف در استان خراسان رضوی است. درباره وجه تسمیه نام این شهر گفته‌اند نشتیفان ترکیبی از دو کلمه «نش» یا «نیش» است و کنایه از نیش عقرب دارد؛ چراکه عقرب به‌وفور در نواحی گرم و خشک یافت می‌شود. کلمه «تیفان» نیز محلی‌شده همان واژه «توفان» یا وزش بادهای موسمی است. البته روایت دیگری نیز وجود دارد که چون شهر در معرض (یا نیش) وزش طوفان قرار دارد، بنابراین نشتیفان را به این اسم خوانده‌اند.

آسبادهای نشتیفان خواف

قبرستانی قدیمی و تاریخی در پشت آسبادها است که «سنگ مزارات» نام دارد. بسیاری از سنگ‌قبرهای آن به‌شکل ایستاده و عمودی قرار دارند. ارتفاع تعدادی از این سنگ‌ها به چهار متر هم می‌رسد. این سنگ‌برها مربوط‌به ۴۴ پیر هستند که برای مردم نشتیفان محترم‌اند. می‌گویند آن‌ها از فرزندان و نوادگان شاهان اشکانی‌اند که در این قبرستان مدفون شده‌اند. از روستا‌های اطراف نشتیفان نیز به زیارت سنگ مزارات می‌آیند.

شرایط بازدید از آسبادهای نشتیفان

آسبادهای نشتیفان در محوطه‌ای باز قرار دارند؛ بنابراین می‌توان در هر ساعت از روز به دیدار آن‌ها رفت. گاهی نیز پیرمردهای محلی در آنجا حضور می‌یابند. آن‌ها برای گردشگران از شیوه کار آسبادها می‌گویند. بهترین زمان سفر به منطقه خواف، فصل پاییز و زمستان و همچنین تعطیلات نوروز است.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن