آیین و زیارت

حرم مطهر امام رضا (ع) و هرآنچه باید بدانید | قسمت سوم

فهرست مطالب

در دو مقاله پیشین، نگاهی مختصر به زندگی امام رضا (ع) داشتیم و با تمامی صحن‌ها، رواق‌ها، مساجد و ضریح‎‌های حرم مطهر ایشان آشنا شدیم. در این مقاله می‌خواهیم با بخش‌های مختلف بارگاه رضوی مانند مدارس، موزه‌ های حرم امام رضا (ع) دفاتر نذورات و بخش‌های خدماتی حرم بیشتر آشنا شویم. در این مطلب در نابرو با ما همراه شوید تا گشتی در حرم مطهر امام رضا (ع) یکی از دیدنی های مشهد بزنیم.

مدارس حرم امام رضا (ع)

در مجموعه حرم امام رضا (ع)، دو مدرسه وجود دارد که هر دو متعلق به قرن نهم و دوره تیموریان است.

  • مدرسه پریزاد

مدرسه پریزاد، مدرسه‌ای است که در شمال غربی صحن گوهرشاد قرار دارد و از دو طبقه و چهار ایوان تشکیل شده است. مدرسه پریزاد، در گذشته مزین به کاشی‌کاری‌های زیبا و گچ‌بری‌های چشمگیری بوده که متاسفانه پس از چندین مرمت، اثری از کاشی‌ها و کتیبه‌های تاریخی آن باقی نمانده است. امروزه، این مدرسه دیگر کاربری سابق را ندارد و به عنوان مرکز پاسخگویی به سوالات دینی مورد‌استفاده قرار می‌گیرد.

  • مدرسه دودر:

مدرسه دودر نیز، همانند دیگر مدرسه‌های دوره تیموری، از چهار ایوان ساخته شده و از معماری و تزیینات زیبایی برخوردار است. جالب است بدانید که علت نامگذاری این مدرسه، وجود دو دری است که در دو طرف شرق و غرب آن قرار دارد.

بزرگان زیادی چون استاد شیخ محمد فاضل و مرحوم آیت‌الله آقا نجفی قوچانی در این مدرسه تحصیل کرده‌اند. متاسفانه امروزه، مدرسه دودر کاربری سابق خود را از دست داده است و هم‌اکنون این مکان را با نام دارالقرآن می‌شناسیم.

حرم مطهر امام رضا (ع)

موزه‌ های حرم امام رضا (ع)

موزه‌ های حرم امام رضا (ع) از بزرگ‌ترین و کامل‌ترین موزه‌های ایران محسوب می‌شوند که هر ساله، میزبان یک میلیون بازدیدکننده هستند.

  • موزه مرکزی آستان قدس رضوی

موزه مرکزی آستان قدس رضوی، یکی از بزرگ‌ترین موزه‌های ایران است که در صحن کوثر قرار دارد. قبل از این‌که به بررسی موزه‌ها و گنجینه‌های رضوی بپردازیم، بهتر است بدانیم که علی‌رغم هزینه بسیار کم این موزه چندطبقه، سالانه بالای یک میلیون بازدیدکننده دارد. در این جا برای پرهیز از اطناب، به بیان چند نکته کلی در مورد موزه‌ها و گنجینه‌های آستان قدس رضوی می‌پردازیم و در ادامه هر بخش را فقط نام می‌بریم.

حرم مطهر امام رضا (ع)

  • وسایل ارزشمند موجود در موزه متعلق به 10 قرن پیش تاکنون
  • جارویی از پر طاووس در موزه‌های رضوی قرار دارد که روزگاری از آن برای غبارروبی ضریح استفاده می‌کرده‌اند.
  • ضریحی که هم‌اکنون به عنوان ضریح اصلی حرم رضوی می‌شناسیم، پنجمین ضریحی است که طی سال‌های اخیر ساخته شده است.
  • گنجینه سکه‌ موزه آستان قدس رضوی در سال 1388 شمسی راه‌اندازی شد. در این مجموعه، سکه‌هایی متعلق به قبل از میلاد مسیح تا سکه‌های امروزی وجود دارد.
  • در مجموعه تمبر و اسکناس موزه آستان قدس رضوی، نخستین تمبر جهانی که با نام «پنی» شناخته می‌شود، نیز وجود دارد.
  • از دیگر ویژگی‌های عالی موزه مرکزی آستان قدس، «تالار استاد فرشچیان» است. ایشان، 17 اثر از نقاشی‌های ماندگار و اصیل خود را از قبیل «عصر عاشورا»، «کوثر» و «ضامن آهو»، به موزه رضوی هدیه کرده‌اند.
  • موزه مرکزی آستان قدس در چهار طبقه، از علاقه‌مندان دعوت می‌کند که از موزه‌ها و گنجینه‌های مختلف آن بازدید کنند.

حرم مطهر امام رضا (ع)

موزه‌ های حرم امام رضا در موزه مرکزی آستان قدس رضوی

  • موزه تخصصی فرش
  • موزه قرآن و نفایس
  • موزه هدایای مقام معظم رهبری
  • موزه تاریخ حرم رضوی

گنجینه‌های موزه مرکزی آستان قدس عبارتند از گنجینه‌های:

  • تمبر و اقلام پستی
  • اسکناس
  • سکه
  • هنرهای تجسمی
  • آبزیان
  • نجوم
  • ساعت
  • ظروف
  • مدال
  • سلاح

ساعت بازدید از موزه مرکزی آستان قدس رضوی در تابستان از ساعت ۸ صبح تا ۲۰:۴۵ است. در ضمن ساعت بازدید از موزه‌های قرآن و نفایس، فرش و هدایای مقام معظم رهبری از ساعت ۸ صبح تا ۱۲:۳۰ است.

حرم مطهر امام رضا (ع)

موزه مردم‌شناسی یا موزه حمام مهدی قلی بیک

موزه مردم‌شناسی مشهد را می‌توان یکی از موزه های حرم امام رضا دانست که در محل حمام مهدی قلی بیک ایجاد شده است. حمام مهدی قلی بیک، یکی از بزرگ‌ترین و قدیمی‌ترین حمام‌های ایرانی ا‌ست که قدمت آن به دوره صفویه و شاه‌ عباس برمی‌گردد. در این موزه علاوه‌بر آن‌که فرصت دارید تا ساختار یک حمام ایرانی و تاریخی را از نزدیک ببینید، مجموعه‌هایی از لباس‌ها و اقلام زندگی اقوام مختلف را نیز خواهید دید. اغلب این اشیا به آستان مقدس امام رضا (ع) اهدا شده است.

موزه مردم‌شناسی در قدیم (قبل از انقلاب اسلامی) به نام «حمام شاه» معروف بود. بعد از پیروزی انقلاب، نام آن را به «حمام رضوی» تغییر دادند. یکی از ویژگی‌هایی که باعث برتری این حمام شده، ثبت نام این حمام، در فهرست بناهای تاریخی ایران است.

حمام مهدی قلی بیک، دارای چهار قسمت به نام‌های سربینه یا رختکن، میاندر یا هشتی، نظافت‌خانه یا گرمابه و خزینه است.

برای دسترسی به موزه مردم‌شناسی، کافی است تا از خروجی غربی صحن جامع رضوی خارج شوید، موزه درست پیش روی شما خواهد بود. در ضمن، اگر فرصت بازدید از تمامی بخش‌های موزه مردم‌شناسی را ندارید، در همان بدو ورود، نزدیک درب ورودی، نقشه‌ای از کل موزه وجود دارد که می‌توانید در مدت زمانی اندک، حداقل از دو بخش موزه بازدید کنید.

ساعت بازدید از موزه مردم شناسی از ساعت ۸ صبح تا ۱۲:۳۰ است.

کتابخانه‌های حرم مطهر امام رضا (ع)

علاوه‌بر موزه های حرم امام رضا با کتابخانه‌های حرم مطهر نیز آشنا شوید که عبارتند از کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی و کتابخانه مسجد گوهرشاد.

  • کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی

بزرگترین و قدیمی‌ترین کتابخانه مشهد، کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی است. کتابخانه آستان قدس، در سال 1374 در سه طبقه و با استانداردهای بین‌المللی به بهره‌برداری رسید و گنجینه‌ای از گرانبهاترین کتاب‌ها را پس از حمله مغول به ایران، حفظ کرده است. این ساختمان، هم‌اکنون در ضلع شرقی رواق امام خمینی (ره) قرار دارد.

  • کتابخانه مسجد گوهرشاد

در سال ۱۳۳۲، کتابخانه دیگری به نام «کتابخانه مسجد گوهرشاد» توسط سید ‌سعید طباطبایی در مجموعه حرم احداث شد. شنیده‌ها حاکی از آن است که معماری این کتابخانه از معماری حمام گنجعلی‌خان کرمان الهام گرفته که نورگیرهای بسیاری در طراحی آن در نظر گرفته شده است.

کتابخانه حرم مطهر امام رضا (ع)

سید سعید طباطبایی در هنگام تاسیس کتابخانه مسجد گوهرشاد، شخصا 5000 نسخه خطی و چاپی را به این کتابخانه اهدا کرد. در سال 1368 به دلیل استقبال بی‌نظیر عموم، کمبود فضا و توسعه حرم رضوی، این کتابخانه به بست شیخ بهایی منتقل شد. امروزه، کتابخانه مسجد گوهرشاد، به دلیل استقبال گسترده مردم به صورت شبانه‌روزی، باز است.

نقاره‌خانه حرم مطهر امام رضا (ع)

نقاره‌خانه، ساختمان بلندی است که در صحن انقلاب حرم مطهر رضوی قرار دارد. نقاره‌نوازی، نوعی موسیقی حلال است که از ایام صفویه به جا مانده است. معمولا پیش از طلوع و پیش از غروب آفتاب، آوای زیبای طبل، دهل و سرنا از نقاره‌خانه شنیده می‌شود. این روزها، نقاره‌نوازی به لحظه تحویل سال و اعیادی مانند عید سعید فطر، عید قربان و ولادت ائمه منحصر شده است. در ایام شهادت و محرم و صفر هیچ صدایی از نقاره‌خانه شنیده نمی‌شود.

حرم مطهر امام رضا (ع)

بخش‌های خدماتی حرم امام رضا (ع)

طی 20 سال گذشته، حرم امام رضا (ع) از لحاظ بخش‌های خدماتی، تغییرات بسیار زیادی داشته است؛ از تعداد پارکینگ‌ها گرفته تا سرویس‌های بهداشتی. علاوه بر این موارد، توجه ویژه‌ای به قشر مسن جامعه و رفاه حال آن‌ها شده است. در ادامه هر کدام از بخش‌های خدماتی حرم مطهر را بررسی می‌کنیم.

  • پارکینگ‌های حرم مطهر

چهار پارکینگ برای زائران امام رضا (ع) راه‌اندازی شده است. ناگفته نماند که این پارکینگ‌ها، گنجایش 2800 جای پارک خودرو را در خود دارند و از پارکینگ‌های خدام جدا هستند. سه پارکینگ در زیر مجموعه حرم امام رضا (ع) و مکان‌های متبرکه و یک پارکینگ دیگر در سمت خیابان شیرازی واقع شده است.

  • کفش‌داری‌ها

کنار همه امکانات و موزه های حرم امام رضا باید بگویم ۲۲ کفش‌داری فعال در حرم مطهر امام رضا (ع) وجود دارد که علاوه بر امامت کفش، کالسکه کودک را هم به امانت می‌گیرند.

حرم مطهر امام رضا (ع)

  • آبخوری‌ها

طی سال‌های اخیر آب‌خوری‌های حرم مطهر، مجهز به سیستم چشم الکترونیکی شده‌اند که این کار باعث صرفه‌جویی آب در حرم شده است.

وسط صحن انقلاب، صحن جمهوری و صحن قدس، سقاخانه‌هایی‌ با سقف طلایی وجود دارند. سقاخانه صحن انقلاب، معروف به «اسمال طلا»، قدیمی‌ترین آبخوری حرم مطهر است که به دستور نادرشاه و توسط اسماعیل طلایی ساخته شده است.

  • مهمانسراها

مهمانسراها، محل صرف غذا هستند که دعوتنامه‌های آن هر روزه در مکان‌های اسکان زائرین و توسط مسئولین آستان قدس رضوی توزیع می‌شود. روزانه از بیش از ۵۰۰۰ زائر، در مهمانسراهای حرم امام رضا (ع) پذیرایی می‌شود. البته طی چند سال اخیر، زائران می‌توانند با درج نام، نام‌خانوادگی و کد ملی در اپلیکیشن رضوان، به همراه چهار نفر از اعضای خانواده، برای غذای حضرتی ثبت‌نام کنند. اپلیکیشن رضوان از طریق سایت app.razavi.ir قابل دسترسی و دانلود است.

  • سرویس‌های بهداشتی و وضوخانه‌ها

تمام سرویس‌های بهداشتی حرم، خارج از ورودی‌های باب‌الجواد، باب‌الرضا، صحن غدیر و صحن کوثر قرار دارد. از آن‌جا که هیچ سرویس‌بهداشتی درون حرم قرار ندارد، به تازگی وضوخانه‌هایی مخصوص بانوان در تمام  صحن‌ها احداث شده است.

هر سرویس بهداشتی شامل دو طبقه است که هر طبقه دارای سرویس‌ها، وضوخانه‌ها و پاشوره‌های جداگانه‌ای هستند.

حرم مطهر امام رضا (ع)

ون مخصوص بین صحن‌ها

هرچند موزه های حرم امام رضا جالب‌توجه هستند؛ اما یکی از ابتکاراتی که طی سال‌های اخیر، در حرم مطهر راه‌اندازی شده، ون‌هایی است که در صحن‌های مختلف حرم مخصوص جابه‌جایی افراد کم‌توان، مسن و بانوانی است که کودکی به همراه دارند. البته گاهی اوقات که حرم نسبت به روزهای مناسبتی، خلوت‌تر است شاهد حضور جوانان نیز در این ون‌ها خواهید بود. برای این ون‌ها، چهار مسیر تردد میان صحن‌های حرم رضوی در نظر گرفته شده است که عبارتند از:

  • از ورودی باب‌الجواد (در صحن جامع رضوی) تا ورودی صحن جمهوری
  • از ورودی باب‌الرضا(در صحن جامع رضوی) تا ورودی صحن آزادی
  • از ورودی شرقی صحن جامع رضوی تا ورودی کوثر
  • از ورودی طبرسی تا ورودی کوثر

دفاتر خدماتی و کاربردی حرم مطهر امام رضا (ع)

دفاتر خدماتی و کاربردی حرم مطهر رضوی شامل دفاتر امانات، دفاتر نذورات و وجوهات، دفاتر افراد گمشده و دفاتر صندلی چرخدار است.

دفاتر امانات

14 دفتر امانات، در ابتدای درب‌های ورودی حرم، آماده پذیرش کیف‌ها، دوربین عکاسی، وسایل و اشیای قیمتی هستند. طی 10 سال اخیر، قوانین دفتر امانات تغییرات بسیار زیادی را به خود دیده است. اصلی‌ترین تغییر آن، مجوز ورود کیف‌های زنانه و مردانه با تفکیک کامل است. یعنی در گذشته، کیف‌های زنانه هم مانند دوربین عکاسی، اجازه ورود به حرم را نداشت.

دفاتر امانات به منظور خدمت‌رسانی بهتر به زائران بارگاه رضوی، به سه بخش «دفاتر امانات نقدی و اشیای قیمتی»، «دفاتر امانات برای وسایل روزمره زائران» و «دفاتر اشیای گمشده» تقسیم شده است.


ساعت بازدید از موزه مرکزی آستان قدس رضوی در تابستان از ساعت ۸ صبح تا ۲۰:۴۵ است. در ضمن ساعت بازدید از موزه‌های قرآن و نفایس، فرش و هدایای مقام معظم رهبری از ساعت ۸ صبح تا ۱۲:۳۰ است.

دفتر امانات نقدی و اشیای قیمتی

این دفاتر، هر نوع وجه نقد و اشیای قدمتی را به مدت 10روز به امانت می‌پذیرند.

دفتر امانات برای وسایل روزمره زائران

این دفاتر در ابتدای ورودی‌ صحن‌ها قرار دارند و به صورت شبانه‌روزی، در حال ارایه خدمات به زائران حرم مطهر هستند. این دفاتر، هر گونه وسیله‌ای را از قبیل کیف و دورربین عکاسی، به امانت می‎‌پذیرند. در ازای وسیله‌ای (کیف، دوربین عکاسی و …) که به امانت سپرده می‌شود، رسیدی به زائر داده می‌شود. زائران فقط در صورت ارائه رسید مذکور، می‌توانند وسیله خود را پس بگیرند.

لازم به ذکر است که این دفاتر، برعکس دفاتر امانات نقدی و اشیای قیمتی، تنها سه ساعت امانات زائران را نگهداری می‌کنند.

دفاتر امانات برای وسایل روزمره زائران در ورودی‌های زیر قرار دارند:

  • ورودی باب‌الرضا
  • ورودی باب‌الجواد
  • ورودی غربی صحن جامع رضوی
  • ورودی شیخ طوسی
  • ورودی شیخ طبرسی
  • ورودی نواب صفوی

حرم مطهر امام رضا (ع)

دفاتر اشیای گمشده

یکی دیگر از وظایف خدام رضوی، جمع‌آوری اشیای گمشده زائران و مجاوران حرم است. این اشیا شامل وجوهات نقدی، طلا، گوشی موبایل، دوربین عکاسی، کیف، کفش و … است که در حرم گمشده و رهاشده است. در تمامی صحن‌ها، رواق‌ها و مساجد حرم رضوی، این دفاتر یافت می‌شوند.

دفاتر نذورات و وجوهات

دفاتر نذورات و وجوهات، دفاتری هستند که مسئولیت دریافت نذورات نقدی و غیرنقدی زائران و مجاوران حرم رضوی را به عهده دارند. به طور کلی، ۱۷ دفتر بدین منظور وجود دارد که در این میان، هفت دفتر مخصوص نذورات نقدی، هفت دفتر مخصوص نذورات غیرنقدی و چهار دفتر نیز متعلق به دریافت نذورات گندم و دام‌هاست. دفاتر نذورات نقدی در رواق‌ها، صحن‌ها و مساجد وجود دارند. دفاتر نذورات غیرنقدی نیز بیشتر در ورودی‌ صحن‌ها به چشم می‌خورند.

سایر مکان‌ها:

  • مسجد گوهرشاد
  • مهمانسرا

دفاتر نذورات غیرنقدی در مکان‌های زیر قرار دارد:

  • ورودی باب‌الرضا
  • ورودی باب‌الجواد
  • ورودی شیخ حر عاملی
  • ورودی شیخ طبرسی
  • شیخ طوسی
  • کنارمقبره پیر پالان‌دوز

در ضمن، دفتر نذورات گندم در ورودی شیخ طبرسی، دفتر نذورات در وجه دام جنب مقبره پیر پالان‌دوز و دفتر نذورات دام زنده در انتهای پارکینگ شماره ۳ قرار دارد.

دفاتر افراد گمشده

9 دفتر در صحن‌ها و نزدیکی ورودی‌های حرم امام رضا (ع) وجود دارند که از طریق کامپیوتر و به صورت شبکه‌ای به هم متصل هستند. در این دفاتر، برخی از خدمات رفاهی مانند وسایل بازی کودکان، دستگاه‌های آب سرد و گرم و خطوط تلفن وجود دارد تا محیطی راحت برای افراد گمشده فراهم کند.

افراد گمشده به مدت 24 الی 72 ساعت در این دفاتر نگهداری می‌شوند تا خانواده، دوست یا آشنایی به سراغشان بیاید. در غیر این صورت، تحت نظارت پلیس به یکی از مجموعه‌های بهزیستی مشهد منتقل می‌شوند.

دفاتر صندلی چرخدار

دفاتر صندلی چرخدار (ویلچر) در ورودی صحن‌ها، به صورت شبانه‌روزی، آماده ارایه خدمات به زائران و مسافرین حرم مطهر رضوی است. علاوه بر تحویل صندلی چرخدار، خدام حرم نیز به صورت سیار، وظیفه جا‌به‌جایی زائران رضوی نشسته بر صندلی چرخدار را بر عهده دارند. در زیر، موقعیت چند دفتر صندلی چرخدار حرم رضوی ذکر شده است.

  • ضلع جنوب شرقی صحن جامع رضوی
  • باب‌الرضا، جنب دفتر نذورات
  • ورودی شیخ طوسی، کناردفتر امانات آقایان
  • ورودی شیخ طبرسی، کناردفتر امانات خانم‌ها
  • ورودی شیخ حر عاملی، کناردفتر امانات آقایان
  • باب‌الجواد، کنارنمایشگاه محصولات فرهنگی آستان قدس
  • پارکینگ شماره ۱و 3 کنارتعمیرگاه ماشین‌های شستشو

حرم مطهر امام رضا (ع)

مراسم حرم مطهر امام رضا (ع)

مراسمی که در حرم اجرا می‌شود، به دو صورت روتین و مناسبتی است. مراسم روتین مانند نمازها، خواندن دعاهای ندبه، کمیل، زیارت عاشورا، برگزاری نماز جمعه و خطبه‌های آن است. مراسم‌ مناسبتی شامل مراسم مربوط به اعمال شب قدر، دهه فاطمیه و مراسم محرم و صفر می‌شود.

چگونه به حرم بیاییم؟

از هر نقطه شهر، بهترین راه دسترسی به حرم مطهر، خطوط مترو (ایستگاه بسیج) و خطوط BRT و اتوبوس‌رانی است.

خطوط BRT

  • BRT 800 از پایانه امام رضا (ع) به پایانه طبرسی
  • BRT 800.1 از پایانه امام رضا (ع) به پایانه بیت‌المقدس (فلکه آب)
  • BRT 800.2 از پایانه طبرسی به حرم مطهر
  • BRT 831 از پایانه الهیه به پایانه مصلی

خطوط واحد اتوبوس‌رانی مشهد

  • خط 62 پایانه آزادی به میدان بیت‌المقدس
  • خط 82 و 86 از میدان بیت‌المقدس به پایانه ذکریا

در این سه مطلب همه بخش‌های حرم مطهر امام رضا به ویژه موزه های حرم امام رضا را توضیح دادیم. اگر فکر می‌کنید بخشی از حرم را توضیح نداده‌ایم، آن را با ما در میان بگذارید.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن