آیین و زیارت

حرم مطهر امام رضا (ع) و هرآنچه باید بدانید | قسمت دوم

فهرست مطالب

در مقاله قبلی صحن‌ها و مساجدی را بررسی کردیم که طی ۳۰ سال گذشته در حرم ساخته یا بازسازی شده‌اند. در این مقاله می‌خواهیم رواق‌ها و ضریح ‌های حرم امام رضا (ع) را از گذشته تا امروز بررسی کنیم، همان رواق‎‌هایی که همه ما با نام «عقد بالا سر حضرت» می‌شناسیم. با من در نابرو همراه باشید تا کمی بیشتر با حرم امام رضا یکی از دیدنی های مشهد آشنا شویم.

حرم مطهر امام رضا (ع)

رواق‌های امام رضا (ع)

به فضاهای بسته‌ای که در حرم قرار دارند، رواق گفته می‌شود. در حرم مطهر رضوی ۲۷ رواق وجود دارد که هرکدام کارکرد، تزیینات، وسعت و دسترسی متفاوت دارند. مثلا برای خواندن خطبه عقد و برگزاری مراسمش، به‌قول مشهدی‌ها «عقد بالا سر حضرت»، به رواق شیخ طوسی می‌روند و بسیاری از مراسم روزانه حرم را در رواق امام خمینی انجام می‌دهند.


یکی از رواق های امام رضا است که زیر صحن انقلاب قرار دارد. طول این رواق با طول صحن انقلاب برابری می‌کند، ولی از نظر عرضی از میانه‌های بست شیخ حر عاملی شروع می‌شود و تا بست شیخ طوسی ادامه دارد.

در میان این ۲۷ رواق حرم امام رضا (ع)، رواق امام خمینی با وسعت ۹۰۰۰ مترمربع بزرگ‌ترین و رواق دارالمرحمه نیز جدیدترین رواق است.

حرم مطهر امام رضا (ع)

رواق شیخ حر عاملی

این رواق یکی از رواق های امام رضا است که در سال ۱۳۸۸ شمسی افتتاح شده است. این رواق در ضلع شرقی رواق دارالحجه است و از شمال به ساختمان دانشگاه علوم اسلامی رضوی و مهمانسرای حضرت و از جنوب با صحن آزادی ارتباط دارد.

رواق شیخ طوسی

این رواق ۴۰۰۰مترمربعی در ضلع غربی رواق دارالحجه و دو طرف ورودی آن رواق از بست شیخ طوسی واقع شده است که از شمال به ساختمان کتابخانه مرکزی و از جنوب به رواق دارالاجابه متصل است. این رواق در سال‌های پایانی دهه ۸۰ شمسی افتتاح شده است و از آن برای برگزاری مراسم عقد و ازدواج زوج‌هایی متدین استفاده می‌شود که علاقه‌مند به آغاز زندگی مشترک خود در جوار مرقد منور امام رضا (ع) هستند.

حرم مطهر امام رضا (ع)

رواق دارالکرامه

این رواق سال ۱۳۸۵ شمسی ساخته شده است، در شمال شرقی صحن انقلاب قرار دارد. این رواق از اتصال چند تالار و به یکدیگر در سه طبقه ایجاد شده است. اکنون طبقه همکفش برای برگزاری مراسم خاص خادمان و طبقه اولش برای استراحت ایشان استفاده می‌شود. این دو طبقه به علاوه زیرزمین و نیم‌طبقه دوم، امکاناتی همچون سرویس بهداشتی و حمام دارند و بیشتر آسایشگاهی برای خادمان است و از داخلش راهی برای دسترسی به مهمانسرای حضرتی در نظر گرفته شده است. دسترسی به این رواق، از صحن انقلاب و رواق دارالحجه میسر است.

رواق امام خمینی

رواق امام خمینی بزرگ‌ترین رواق های امام رضا است که با پوشاندن سقف و آرایه‌بندی یکی از صحن‌های مجموعه حرم مطهر احداث شده است. صحن امام خمینی که پیش‌تر به نام‌های صحن موزه و صحن پهلوی شناخته می‌شد، در سال‌های ۱۳۱۶ تا ۱۳۲۴ شمسی مقابل خیابان امام رضا ساخته شد و ساختمان کتابخانه و موزه در انتهایش بنا شد و به همین علت به صحن موزه مشهور شد.

این صحن به‌علت موقعیت خاصش که به تالار تشریفات آستان قدس در بالای رواق دارالزهد راه داشت، برای استقبال از هیات‌های رسمی استفاده می‌شد و کمتر به روی عموم زایران گشوده می‌شد. پس از انقلاب اسلامی، این صحن برای برگزاری مراسم سیاسی و سخنرانی‌های مناسبتی استفاده می‌شد.

این رواق از غرب به مسجد گوهرشاد، از شرق به ساختمان موزه، از شمال به صحن آزادی و تالار تشریفات و دارالزهد و رواق شیخ بهایی و دارالعباده و از جنوب به صحن جامع رضوی راه دارد. از این رواق برای برگزاری مراسم مذهبی و سیاسی و برپایی نماز جمعه و دیگر آیین‌های خاص استفاده می‌شود.

حرم مطهر امام رضا (ع)

رواق دارالرحمه

در جنوب‌غربی حرم مطهر، در حد فاصل بست شیخ بهایی و صحن جمهوری اسلامی، رواقی قرار دارد که ساختش از سال ۱۳۶۹ شمسی آغاز شد و پس از ۱۰ سال به بهره‌برداری رسید. کف این بنا از رواق های امام رضا و دیوارهایش از سنگ هستند و دیوارها و ستون‌ها با گچ‌بری و نقاشی و آینه‌کاری آذین شده است. از این رواق نیز برای مراسم ترویجی به‌ویژه برای حضور زائران خارجی استفاده می‌شود.

رواق دارالحجه

یکی از رواق های امام رضا است که زیر صحن انقلاب قرار دارد. طول این رواق با طول صحن انقلاب برابری می‌کند، ولی از نظر عرضی از میانه‌های بست شیخ حر عاملی شروع می‌شود و تا بست شیخ طوسی ادامه دارد.

ساخت این رواق از سال ۱۳۸۱ شمسی شروع شد و دو سال بعدش اصل بنا به پایان رسید، ولی آینه‌کاری و تزیینات داخلی آن چند سال طول کشید. سرانجام در سال ۱۳۸۷ درهای رواق به روی عموم زائران گشوده شدند.

حرم مطهر امام رضا (ع)

رواق دارالهدایه

در جنوب رواق دارالولایه، در فاصله میان صحن جمهوری اسلامی و مدرسه دودر (دارالقرآن)، رواقی قرار دارد که در سال‌های ۱۳۶۹ تا ۱۳۷۱ شمسی ساخته شده است. فضای داخلی این بنا گچ‌بری و رنگ‌آمیزی و آینه‌کاری دارد و میان تزییناتش کتیبه‌هایی به‌خط کوفی و نقوش ختایی دیده می‌شود.

رواق دارالولایه

یکی دیگر از رواق های امام رضا است که پس از احداث صحن جمهوری اسلامی و در فاصله بین این صحن و بقعه منوره ساخته شده است و از شمال و جنوب به صحن آزادی و مدرسه‌های دودر و پریزاد راه دارد. این بنا در سال ۱۳۶۸ شمسی افتتاح شد.

در دیوار غربی این رواق، ایوان طلای صحن جمهوری اسلامی و پنجره‌ای گشوده به این صحن است و در دیوار شرقی این رواق که رو به بقعه منوره است، پنجره‌ای قرار دارد که از آنجا و با گذرِ نگاه از رواق دارالاخلاص و مسجد بالاسر می‌توان ضریح مطهر را زیارت کرد.

رواق دارالحکمه

این رواق که در سال ۱۳۸۱ شمسی به بهره‌برداری رسیده است، در شمال غرب صحن آزادی قرار دارد. دارالحکمه از ایوان شمالی تا ایوان غربی صحن آزادی امتداد یافته است و از رواق‌های زیبای حرم است که با کاشی‌های معرق پرکار با رنگ‌های روشن، جلوه‌ای خاص دارد. در ساخت این بنا هیچ تغییری در نمای صحن آزادی داده نشده است و غرفه‌های صحن به همان شکل خود باقی مانده‌اند.

دارالحکمه سیزده در دارد؛ دو در به صحن انقلاب، هفت در به صحن آزادی، دو در به کفشداری شماره پنج و دو در به دارالضیافه.

رواق دارالاجابه

دیوار شرقی این رواق زیبا به سرداب زیر ضریح مطهر امام رضا علیه‌السلام راه دارد و در همان دیوار پنجره‌ای قرار دارد که پس از روضه منوره، نزدیک‌ترین مکان به مدفن امام است.

در ضلع جنوب‌شرقی رواق نیز محرابی با پوشش کاشی معرق وجود دارد که ازاره آن مزین به طرح شمسه است و کتیبه‌هایی از آیات قرآنی و حدیث مشهور سلسله الذهب دارد.

حرم مطهر امام رضا (ع)

رواق دارالعباده

یکی از رواق های امام رضا است که سال ۱۳۵۳ شمسی و هم‌زمان با تغییرات گسترده ساختمان‌های حرم مطهر و صحن موزه در دوره نیابت تولیت ولیان ساخته شده و از یک سو به رواق بزرگ امام خمینی و از دیگر سو به رواق شیخ بهایی راه دارد.

کف این رواق و ازاره آن با سنگ مرمر کرم و یشمی پوشیده شده است و دیوارها و سقفش آینه‌کاری است.

رواق دارالاخلاص

از مسجد بالاسر حضرت که بیرون بروید، به دارالسیاده می‌رسید و در سمت راست شما پنجره‌ای هست که به دارالشرف مرتبط است و روبه‌رویتان فضایی کوچک به‌نام دارالاخلاص قرار دارد.

دارالاخلاص کوچک‌ترین رواق مجموعه حرم مطهر است. تاریخ ساخت این رواق به ۱۲۸۷ قمری برمی‌گردد که در آن زمان با عنوان مسجد زنانه بالاسر یا صفه حاج قاسم نامیده می‌شد.

کف و ازاره این رواق پوشیده از سنگ مرمر لیمویی است و ادامه‌اش تا سقف و حتی خود سقف این رواق آینه‌کاری شده است.

رواق دارالزهد

تا همین اواخر از این رواق برای برگزاری مراسم ترحیم و مجالس جشن میلاد معصومان (علیهم‌السلام) استفاده می‌شد. از شخصیت‌هایی که در این رواق به خاک سپرده شده‌اند، می‌توان علامه محمدتقی جعفری و استاد محمد واعظ‌زاده را نام برد.

رواق شیخ بهایی

این رواق از طریق یک راهرو به صحن آزادی و از طریق سه درگاه به رواق امام خمینی متصل است و دو سوی دیگرش رواق‌های دارالزهد و دارالعباده قرار دارد.

در میانه این رواق سنگ زیبای مزار مرحوم شیخ بهاالدین عاملی، معروف به شیخ بهایی، قرار دارد و سقف و دیوارهایش همه آینه‌کاری شده‌اند.

پیش‌تر از این فضا برای تدریس استفاده می‌شد، اما در سال ۱۳۵۶ به رواق تبدیلش کردند.

حرم مطهر امام رضا (ع)

رواق دارالذکر

از کفشداری جنوب غربی صحن آزادی که وارد حرم شوید، به رواقی بزرگ می‌رسید به‌نام دارالذکر و از آنجا با عبور از دارالسرور به نزدیک بقعه منوره راه دارید. این رواق در گذشته صحن حیاط مدرسه علی‌نقی‌میرزا بوده است. کف بنا با سنگ یشمی، ازاره‌ها با سنگ کرم و سقف و دیوارها با کاشی معرق پرکار پوشانده شده‌اند.

رواق دارالعزه

وقتی در رواق دارالسلام رو به قبله ایستاده باشید، در سمت چپتان در ارتفاع تقریبا یک‌متری نرده‌هایی سنگی دیده می‌شوند که پشتشان رواقی به‌نام دارالعزه است. این رواق با سه نیم‌گنبد مسقف شده است و در دو طرفش شش شاه‌نشین وجود دارد که بخش‌هایی از آن مخصوص نشستن خادمان حرم است. از جنوب راهی به شبستان مسجد گوهرشاد دارد و از شمال دری به‌سمت دارالسرور.

رواق دارالسلام

آن سوی دارالحفاظ و در رواقی که با آیینه‌کاری زیبایی تزیین شده و کنارش صفه و ایوانی برای نشستن است، دارالسلام قرار دارد. ساخت این رواق، از رواق های امام رضا را هم به گوهرشاد خاتون در قرن نهم هجری نسبت داده‌اند. البته در زمان ساخت از آن به‌عنوان رواق استفاده نمی‌شد، بلکه بنای دوطبقه‌ای به‌نام «تحویل‌خانه» بود که از طبقه زیرین آن برای انبار فرش بهره می‌بردند و طبقه بالایش آسایشگاه فراشان بود.

آرایه‌های هنری این رواق شامل آینه‌کاری، رسمی‌بندی و مقرنس‌کاری است و کف و ازاره آن تا ۱۶۵ سانتی‌متر با سنگ مرمر یشمی پوشیده شده است. بزرگ‌ترین چلچراغ حرم مطهر با ۱۴۴ شاخه، ارتفاع چهار متر و وزن تقریبی دو تن در این رواق نصب شده است.

حرم مطهر امام رضا (ع)

رواق دارالضیافه

اگر از کفشداری سمت شمال ایوان طلای صحن نو (آزادی) وارد حرم شوید، به رواق دارالضیافه می‌رسید که در سال ۱۳۰۱ قمری ساخته شده است. این رواق در سال ۱۳۳۶ شمسی تعمیر شد و دیوارها و سقفش آینه‌کاری و مقرنس‌کاری شدند. در سال‌های ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۰ شمسی نیز سقفش را برداشتند و با پوششی بتونی جایگزین کردند، کفش مرمرپوش شد و کاشی‌های معرق و کتیبه‌های نو به‌جای آینه‌کاری قبلی نشست.

در آغاز از این رواق به‌عنوان محل برگزاری مراسم و ضیافت‌های آستان قدس استفاده می‌شد و علت نام‌گذاری‌اش به دارالضیافه هم همین است.

رواق دارالسعاده

از رواق الله‌وردی‌خان تا ایوان طلای صحن نو (آزادی) رواقی بزرگ است که سال ساختش به دوره قاجار در سال ۱۲۵۱ قمری برمی‌گردد. کف و ازاره آن سنگ مرمر است و سقفی گنبدی‌شکل نشسته بر چهارطاقی دارد و همه دیوارها و سقف آینه‌کاری هستند.

این رواق با دربی طلایی در جنوب، به رواق راهرومانند مردانه‌ای به‌نام «دارالسرور» ارتباط دارد. در این رواق علاوه بر امین السلطان، میرزا سعید خان موتمن‌الملک هم دفن شده است.

رواق دارالشرف

در غرب رواق توحیدخانه، نخست رواقِ دارالشکر است که بعد درباره‌اش خواهیم گفت، و پس از آن رواق دارالشرَف است که در سال ۱۳۴۳ شمسی پس از تغییراتی در نقشه اولیه‌اش به‌شکل رواق در آمده است. ازاره این رواق از رواق های امام رضا از سنگ مرمر است و بالای ازاره در دورتادور رواق سوره مبارکه المدثر به‌صورت کتیبه‌ای با خط ثلث نوشته شده است. بقیه دیوار و سقف همه آینه‌کاری است.

این رواق با پنجره‌ای در جنوب، به رواق مردانه دارالسیاده مرتبط می‌شود.

دیگر رواق‌های حرم مطهر

  • رواق دارالفیض
  • رواق دارالشکر
  • رواق توحیدخان
  • رواق گنبد الله‌وردیخان
  • رواق دارالسیاده
  • رواق دارالحفاظ

ضریح های حرم امام رضا (ع)

ضریح سازه‌‌ای مشبک از جنس چوب، طلا یا نقره است که بر حریم مزار متبرک امامان و امامزادگان ساخته می‌شود. قدیمی‌ترین ضریح نصب شده به زمان صفویه برمی‌گردد. تا به حال در کل پنج ضریح روی مزار مبارک امام رضا نصب شده است.

حرم مطهر امام رضا (ع)

ضریح اول

این ضریح چوبین به طلاکوبی و نقره‌کوبی مزین بوده است و در خصوص جزییاتش اختلاف است. ضریح چوبی در سال ۹۵۷ هجری قمری نصب شد و در آخر به‌خاطر چوبی‌بودن پوسید و دیگر قابل‌استفاده نبود.

ضریح دوم (ضریح نگین نشان نادری)

دومین ضریح، ضریحی فولادی بود که گوی‌های آن آراسته به چهار یاقوت و یک زمرد در وسط بود و روی سازه فولادی، از ورقه‌های ضخیم طلا ساخته شده بود. به‌گفته اکثر منابع موجود، این ضریح را نوه نادرشاه وقف حرم مطهر کرده بود و برخی منابع نیز واقف آن را خود نادرشاه می‌دانند. ضریح نگین‌نشان به‌مدت ۷۳ سال استفاده می‌شد.

ضریح سوم (ضریح قاجاری)

واقف این ضریح مشخص نیست، ولی مسلم است که در دوران قاجاریه و حکومت فتحعلی شاه به مجموعه اضافه شده است. از آنجا که روی در ورودی ضریح نام فتحعلی شاه حک شده است، واقفش را نیز فتحعلی شاه می‌دانند. ضریح سوم نیز از فولاد بود.

ضریح چهارم (ضریح شیر و شکر)

پس از آنکه در سال ۱۳۳۸ ضریح قاجاری به موزه منتقل شد، ضریح شیر و شکر روی حریم مبارک جایگزین شد. این ضریح به‌نیت چهارده معصوم از ۱۴ دهانه تشکیل شده بود و در بالا و چهار طرفش ۴۴ گلدان طلا و ۴۴ ترنج طلا به چشم می‌خورد. روی بدنه ضریح با طلا اسما حسنی و صلوات نوشته شده بود و ضریح از دهانه‌ها به بالا به گل و برگی از طلا و نقره و مینا مزین شده بود. به‌علت ضخیم‌نبودن ضریح، علی‌رغم تعمیرات بسیار، در طی چهل سال فرسوده شد و در سال ۱۳۶۷ قرار بر تعویض دوباره‌اش گذاشته شد.

ضریح فعلی ( ضریح سیمین و زرین)

پس از پنج سال بررسی، طرح استاد فرشچیان به‌نام ضریح سیمین و زرین برای ساخت انتخاب شد. در ساخت این ضریح از ویژگی‌های ایرانی و اسلامی و از اعتقادات اسلامی استفاده شده است.

ساخت ضریح پنجم هفت سال به طول انجامید و در نهایت در سال ۱۳۷۹ روی مرقد امام رضا (ع) نصب شد. ضریح فعلی ۱۲ تن وزن دارد و از ویژگی‌های بارزش ضخامت زیاد پوشش نقره‌‌ای و طلایی آن و اتصال روکش‌‌ها بدون پیچ است. طول این ضریح  چهار متر و عرضش سه متر است. روی بدنه ضریح دو سوره «یس» و «هل اتی» نوشته شده است و جالب است که در چهار طرف ضریح هر راس به کلمه «الله» ختم می‌شود و وجود گل آفتاب‌گردان بر آن نشان‌دهنده شمش الشموس، لقب امام رضا (ع) است.

دسترسی به ضریح امام رضا (ع) یا ضریح سیمین و زرین برای خانم‌ها از طریق صحن‌های آزادی و انقلاب و برای آقایان از صحن‌های آزادی و گوهرشاد امکان‌پذیر است.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن