آیین و زیارت

حرم مطهر امام رضا (ع) و هرآنچه باید بدانید | قسمت اول

فهرست مطالب

حرم امام رضا (ع) طی سال‌های گذشته تغییرات بسیاری داشته است؛ از صحن‌ها و رواق‌ها گرفته تا دانشگاه‌ها، کتابخانه‌ها و موزه‌ها. شما این قسمت‌های مختلف حرم را به‌خوبی می‌شناسید؟ با چند صحن‌ و رواق‌ از حرم آشنا هستید؟ آیا می‌دانید بزرگ‌ترین صحن یا قدیمی‌ترین صحن حرم کدام است؟ در این مقاله که بخش اول مقالات حرم مطهر امام رضا (ع) است، نگاهی مختصر به زندگی و شهادت امام بزرگوار خواهیم داشت. در ادامه با نابرو همراه باشید تا با صحن‌ها، مساجد، مقبره‌ها و راه‌های منتهی به حرم یکی از جاهای دیدنی مشهد است، آشنا شویم.

حرم مطهر امام رضا در یک نگاه

داخل حرم رضوی چندین صحن، مسجد، رواق، موزه و کتابخانه وجود دارد که همگی ویژگی‌های منحصربه‌فردی دارند. در طی سال می‌توانید شاهد مهم‌ترین مراسم‌ها و رویدادهای مذهبی جهان اسلام در حرم امام رضا باشید.

حرم مطهر امام رضا (ع)

دوران شکوه و عظمت حرم امام رضا (ع)

زمان تیموریان و به‌همت شاهرخ تیموری و همسرش گوهرشاد، بناها و مجموعه‌های بسیاری به حرم اضافه شد که مهم‌ترین آن‌ها اولین مسجد جامع حرم، مسجد گوهرشاد، بود. علاوه‌براین مدارس پریزاد، دودر و مسجد بالاسر نیز در این زمان ساخته شدند.


مسجد گوهرشاد قدیمی‌ترین مسجد جامع مشهد است که اوایل قرن نهم هجری و با تلاش بانو گوهرشاد، ساخته شد. مسجد گوهرشاد نمونه‌ای بارز و شاهکاری از هنر و استعداد ایرانی و یک نمای کلی از خصوصیات و ویژگی‌های معماری ایرانی و اسلامی است.

زمان صفویان زیبایی و بزرگی حرم مطهر امام رضا چند برابر شد؛ به‌گونه‌ای که جای کاشی‌های نفیس و فیروزه‌ای گنبد را با طلا عوض و مناره نزدیک گنبد را نیز طلاکاری کردند. همچنین صحن عتیق یا انقلاب را در این زمان ساختند که به‌مرور زمان وسعت یافت. در دوره نادری نیز به عظمت این مجموعه افزوده شد؛ طوری‌که چند ایوان طلاکاری شده و نقاشی‌های دیواری حرم نیز تجدید شدند.

در دوره قاجار پس از ساخت سومین ضریح، مرمت‌هایی جزیی صورت گرفت. در دوره پهلوی علاوه‌بر مرمت‌هایی جزیی، مجموعه‌های اطراف حرم تغییر کاربری دادند و به صحن‌های حرم تبدیل شدند.

درنهایت پس از انقلاب اسلامی توسعه حرم رضوی موردتوجه ویژه قرار گرفت و در این زمان بسیار گسترش یافت. از ابتدای انقلاب اسلامی صحن‌ها و امکانات ویژه‌ای به حرم اضافه کردند.

حرم مطهر امام رضا (ع)

راه‌های دسترسی به حرم امام رضا (ع)

هم‌اکنون مجموعه حرم مطهر رضوی یکی از وسیع‌ترین اماکن مقدس در دنیا محسوب می‌شود. به‌همین دلیل شناخت بخش‌ها و امکانات مختلف حرم به شما کمک خواهد کرد تا زیارت دلچسب‌تری داشته باشید. با شناخت بیشتر، هنگام زیارت کم‌تر دچار سردرگمی می‌شوید.

ورودی‌ها

اطراف حرم چهار خیابان اصلی وجود دارد که از هریک به ورودی‌ها یا باب‌های متفاوتی از حرم می‌رسید.

خیابان امام رضا (خیابان تهران سابق | ورودی جنوبی)

باب الرضا و باب الجواد دو تا از ورودی‌های اصلی حرم هستند که از خیابان امام رضا به حرم راه دارند. صحن جمهوری اسلامی یکی از مهم‌ترین صحن‌های حرم مطهر است که یکی از راه‌های ورود به آن، خیابان امام رضا محسوب می‌شود.

خیابان نواب صفوی (پایین خیابان | ورودی شرقی)

خیابان نواب صفوی، در امتداد بلوار مصلی مشهد قرار دارد و یکی از پررفت‌وآمدترین خیابان‌های مشهد است. اگر گذرتان به این خیابان افتاد، از وجود هتل‌های آسمان‌خراش و مراکز خرید لوکس حیرت‌زده خواهید شد. از خیابان نواب صفوی به بست شیخ حرعاملی می‌رسید که ورودی صحن آزادی یا صحن نو است.

حرم مطهر امام رضا (ع)

خیابان طبرسی (ورودی شمالی)

امتداد بلوار طبرسی به یکی از پرتراکم‌ترین مناطق مشهد می‌رسید. دلیل نام‌گذاری این منطقه آرامگاه شیخ طبرسی در قسمت شمالی حرم است.

خیابان شیرازی (بالا خیابان | ورودی غربی)

 

از ورودی خیابان شیرازی به دو صحن انقلاب اسلامی و صحن جمهوری اسلامی می‌رسید. ورودی شیخ طوسی مهم‌ترین ورودی از خیابان آیت‌الله شیرازی به حرم محسوب می‌شود.

خیابان های اطراف

  1. ورودی کوثر بین خیابان نواب صفوی و خیابان امام رضا
  2. ورودی غدیر بین خیابان شیرازی و خیابان خسروی نو
  3. ورودی شرقی بین ورودی غدیر و باب‌الجواد
  4. ورودی غربی بین کوثر و باب‌الرضا

بست‌های حرم امام رضا (ع)

حتما اصطلاح بست نشستن را شنیده‌اید؛ بست‌ها در اماکن مقدس به بخش‌هایی گویند که مردم از ترس و برای پناه بردن به آنجا می‌رفتند. درواقع با پناه بردن به بست‌ها از هرگونه خطر، تعرض و تعقیبی در امان می‌ماندند و برای رهایی، از بزرگی یا فرد مقدسی درخواست کمک می‌کردند.

بست‌ها فضایی مستطیل شکل دارند؛ در حرم مطهر رضوی بست‌ها را به‌عنوان بخشی میان صحن‌ها و ورودی حرم می‌بینید که با ایجاد درنگ و مکثی برای ورود، زائران را آماده زیارت به حرم می‌کنند.

هفت بستی که در حرم امام رضا (ع) وجود دارند، عبارت هستند از:

  • بست امام رضا (ع) (ورودی باب الرضا و ورودیباب الجواد)
  • بست شیخ طوسی (ورودی شیخ طوسی)
  • بست شیخ حرعاملی (ورودینواب صفوی)
  • بست شیخ طبرسی (ورودیطبرسی)
  • بست شیخ بهایی (بین صحن جامع و مجموعه حرم)
  • بست شرقی صحن جامع رضوی (ورودی شرقی)
  • بست غربی صحن جامع رضوی یا جمهوری اسلامی (ورودی غربی)

حرم مطهر امام رضا (ع)

آشنایی با صحن‌های حرم امام رضا (ع)

صحن‌ها از بخش های اصلی مساجد و اماکن مقدس به‌شمار می‌آیند و با مشخصات و ویژگی‌های خاص، امکان زیارت را برای زائران در همه فصل‌ها فراهم می‌آورند.

حرم مطهر رضوی هفت صحن دارد. در ادامه هر صحن را به‌طورکامل بررسی خواهیم کرد:

صحن انقلاب یا صحن عتیق

صحن انقلاب از اولین و قدیمی‌ترین صحن‌های‌ حرم مطهر امام رضا است که به صحن عتیق شهرت دارد. صحن انقلاب اسلامی چهار ایوان را دربر می‌گیرد که هریک زیبایی و شکوه خاصی به این صحن بخشیده‌اند.

ایوان نقاره‌خانه که از همین ایوان نقاره‌زنی‌ها به گوش می‌رسد. ایوان ساعت که ساعت بزرگی روی آن قرار دارد و زمان را نشان می‌دهد. ایوان عباسی و ایوان طلای نادری نیز از دیگر ایوان‌های مهم صحن انقلاب به‌شمار می‌روند. صحن عتیق که نزدیکی خیابان طبرسی قرار دارد، پنجره فولاد و سقاخانه را نیز در خود جای داده است.

صحن آزادی یا صحن نو

صحن آزادی از دیگر صحن‌های قدیمی حرم مطهر امام رضا است که به صحن نو شهرت دارد. صحن آزادی را نزدیکی خیابان نواب صفوی ساخته‌اند. این صحن نیز مانند صحن انقلاب چهار ایوان را شامل می‌شود که معروف‌ترین آن ایوان طلا است. این ایوان به‌طول 20 متر زیبایی چشم‌نوازی به این صحن می‌بخشد. ایوان باب‌الحکمه، ایوان ساعت و ایوان باب‌السلام از دیگر ایوان‌های صحن آزادی هستند.

حرم مطهر امام رضا (ع)

صحن جامع رضوی

همان‌طورکه در بالا بیان شد، برای ورود به صحن جامع رضوی باید از خیابان‌های امام رضا و باب‌الرضا یا از خیابان شیرازی و شیخ طوسی وارد صحن جامع رضوی شوید. صحن جمهوری اسلامی و دیگر صحن‌ها پس از انقلاب و برای توسعه حرم ساخته شده‌اند.

درحال‌حاضر بزرگ‌ترین صحن حرم امام رضا، صحن جامع رضوی است که بسیاری از مراسم‌های حرم در این صحن برگزار می‌شود. از ویژگی‌های بارز این صحن می‌توان به سه ایوان که دو طرف هریک دو گلدسته طلاکاری شده اشاره کرد.

صحن جمهوری اسلامی

صحن جمهوری اسلامی که نزدیکی خیابان شیرازی قرار دارد، بعد از انقلاب ساخته شد. سقاخانه هشت ضلعی که وسط صحن ساخته شده است، درعین سادگی زیبایی خاصی به این صحن می‌بخشد.

صحن جمهوری اسلامی نیز مانند دیگر صحن‎‌ها چهار ایوان دارد؛ ایوان باب الولایه، ایوان باب العلم، ایوان باب الغدیر و ایوان باب الشهاده از ایوان‌های صحن جمهوری اسلامی است.

صحن هدایت

صحن هدایت که بین ورودی نواب صفوی و طبرسی قرار دارد، از صحن‌های علمی حرم مطهر امام رضا شناخته می‌شود. در این صحن دسترسی راحتی به بخش‌های مختلف حرم وجود دارد. این محل‌ها عبارت هستند از:

  • بنیاد پژوهش‌های اسلامی
  • مدرسه علمیه
  • بست طبرسی
  • دانشگاه علوم رضوی
  • مهمان‌سرای حضرت
  • ساختمان اداری دانشگاه علوم اسلامی
  • مقبره پیرپالاندوز
  • بست نواب صفوی

 صحن کوثر

از خیابان نواب صفوی و صحن هدایت، به صحن کوثر دسترسی دارید. سمت غربی صحن کوثر به رواق امام خمینی و صحن آزادی می‌رسید.

صحن غدیر

صحن غدیر دقیقا در تقارن صحن کوثر قرار دارد. اگر از باب‌الرضا وارد صحن جامع رضوی شوید، ضلع شرقی (سمت راست) صحن غدیر و ضلع غربی (سمت چپ) صحن کوثر واقع شده است.

حرم مطهر امام رضا (ع)

مساجد حرم امام رضا (ع)

در حرم امام رضا دو مسجد گوهرشاد و مسجد بالاسر وجود دارد که هر دو از اهمیت و جایگاه ویژه‌ای برخوردارند.

مسجد گوهرشاد

مسجد گوهرشاد قدیمی‌ترین مسجد جامع مشهد است که اوایل قرن نهم هجری و با تلاش بانو گوهرشاد، ساخته شد. مسجد گوهرشاد نمونه‌ای بارز و شاهکاری از هنر و استعداد ایرانی و یک نمای کلی از خصوصیات و ویژگی‌های معماری ایرانی و اسلامی است.  این مسجد ۲۸۵۵ مترمربع وسعت و در مجموع چهار ایوان و هفت شبستان دارد.

مسجد بالاسر حضرت

مسجر بالاسر مسجد مقدسی است‌ که درست کنار مزار مطهر امام رضا (ع) قرار می‌گیرد و آن را در دوران حکومت غزنویان ساخته‌اند. مسجد بالاسر با ضریح فولادی فقط یک اتاق فاصله دارد و نزدیک‌ترین بنا به بقعه امام رضا محسوب می‌شود. طول این مسجد هشت متر و عرض آن ۴.۵ متر است. ازاره‌های این مسجد مرمرین‌ هستند و بالای آن‌ها کاشی‌های الوان شش و هشت ضلعی باشکوه و زیبایی دیده می‌شود.

حرم مطهر امام رضا (ع)

مقبره‌های حرم امام رضا (ع)

مقبره بسیاری از بزرگان در حرم امام رضا (ع) قرار دارد. بزرگانی مانند شیخ بهایی، پیر پالان دوز، شیخ طبرسی، شیخ نخودکی، شیخ حر عاملی و… .

ساعت‌های حرم امام رضا (ع)

دو ساعت بزرگ و قدیمی در حرم مطهر امام رضا می‌بینید که هریک داخل برجی کاشی‌کاری شده قرار دارند. یکی در ایوان غربی صحن انقلاب و دیگری بالای ایوان جنوبی صحن آزادی است.

این ساعت‌ها اعداد بزرگ و خوانایی دارند که از فاصله‌های دور نیز قابل مشاهده هستند. ساعت‌ها راس ساعت زنگ می‌زنند. در زمان قدیم صدای این ساعت‌ها به‌گونه‌ای بلند بود که همه شهر صدای آن را می‌شنیدند.

در سال 1278مظفرالدین شاه قاجار ساعت بزرگی را به آستان قدس هدیه داد که این ساعت در صحن عتیق یا انقلاب نصب شد. بعدها به‌سبب اسقاط در گذر زمان، ساعت جدیدی را جایگزینش کردند. ساعتی که هم‌اکنون در صحن عتیق است، در سال ۱۳۳۳ از کشور سوئیس خریداری شد. ساعت قبلی را پس از تعمیر در سال ۱۳۳۶ به صحن نو یا آزادی منتقل کردند.

حرم مطهر امام رضا (ع)

علاوه‌براین دو ساعت، یک ساعت آفتابی و مرمرین نیز در صحن جمهوری حرم مطهر امام رضا قرار دارد که در سال ۱۳۶۷ ساخته شده است. نحوه کار این ساعت بستگی به تابش آفتاب دارد که باتوجه به آن روی اعداد، ساعت را مشخص می‌کند.

سرداب حرم امام رضا (ع)

مزار اصلی امام رضا درواقع سه متر زیر طبقه همکف قرار دارد. از همان ابتدا مزار امام رضا پایین‌تر از زمین اطراف بود و این ویژگی در طی زمان و به‌دلیل ساخت‌وسازها باعث شد تا سردابی به‌شکل زیرزمین به‌وجود آید.

هم‌اکنون اطراف سرداب رواقی ساخته‌اند که نزدیک‌ترین مکان به ضریح این حضرت محسوب می‌شود. این رواق دارالاجابه نام دارد و بین صحن جمهوری و انقلاب قرار می‌گیرد. در رواق دارالاجابه پنجره فولادی وجود دارد که سمت شمالی مزار مبارک امام رضا است.

سخن آخر

ما سعی کردیم در این مقاله صحن‌ها و مساجد حرم مطهر امام رضا را بسیار کامل توضیح دهیم. به‌دلیل طولانی شدن مطلب، رواق‌ها و ضریح‌های امام رضا (ع) را در مقاله بعدی معرفی خواهیم کرد.

اگر تجربه زیارت و گشت‌وگذار در حرم مطهر امام رضا را داشتید، نظراتتان را با نابرو به‌اشتراک بگذارید.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن