آیین و زیارت

مسجد آقابزرگ کاشان؛ سادگی و اصالت در معماری

یکی از جاهایی که در سفر کاشان نباید از دیدنش غافل شد، مسجد و مدرسه آقابزرگ است. احتمالا پیش‌ازاینکه به اینجا سری بزنید، خانه‌های تاریخی شهر مانند خانه بروجردی و طباطبایی را دیده‌اید. شاید هم سری به تیمچه امین‌الدوله زده‌اید. در همه آن بناها چیزی که توجهتان را جلب کرده، انواع و اقسام تزیینات و الحاقات است. کاشی‌کاری‌های باشکوه، مقرنس‌ها، ارسی‌ها و پنجره‌های رنگی که نور را به زیبایی وارد بناها کرده‌اند؛ اما به مسجد و مدرسه آقابزرگ که می‌رسید همه چیز متفاوت می‌شود. اگر می‌خواهید بیشتر با این بنای زیبا آشنا شوید، با من در نابرو همراه باشید.

مسجد آقابزرگ

بنای مسجد درنهایت سادگی و بی‌پیرایگی جلوی چشمانتان ظاهر می‌شود. چشمانی که چند ساعت پیش با آن تزیینات باشکوه اشباع شده بود، حالا با این همه یک‌رنگی و یک‌دستی آرام می‌گیرد. این آرام گرفتن همان حسی است که سازنده بنا هنگام ساخت بنا آگاهانه آن را تدارک دیده است. آرامشی که باید بر یک مدرسه علوم دینی حکم‌فرما باشد و طلبه‌ها با این حس و بدون اینکه حواسشان به عوامل بیرونی پرت شود، به درس و بحثشان برسند.

. ویدئو از مهین ناظری

مسجد آقابزرگ

برای همین است که من همیشه معتقد هستم باید بعد از همه دیدنی‌ها به سراغ مدرسه و مسجد آقابزرگ برویم. اگر این ملاقات در اولین روز سفر و اولین مرحله کاشان‌گردی اتفاق بیافتد، مسجد آقابزرگ را بیش از اندازه ساده جلوه می‌دهد. به‌همین دلیل بازدیدکننده بدون توجه و عمیق شدن در آن از کنارش می‌گذرد. درعوض اگر در آخرین مرحله و بعد دیدن باقی بناهای پر نقش‌ونگار به سراغش بروید، از آرامشش به وجد می‌آیید.

مدرسه و مسجد آقابزرگ با آن ستون‌های کم تعداد و فضای فراخ زیر گنبدش در روزهای گرم تابستان کاشان همیشه شبیه یک پناهگاه عمل می‌کند. سکوت، خنکی، نسیم ملایمی که با رایحه باغچه گودال مسجد معطر شده… این‌ها همگی حس‌وحالی هستند که درنهایت از این بنا در ذهنتان خواهد ماند و نوستالژی‌های سفر کاشان را می‌سازد.

باید معماری باقی بناهای کاشان را دیده باشیم تا بفهمیم این مسجد در نوع خود تا چه حد پیشرو و مدرن است. شاید آقابزرگ اولین مسجد ایرانی باشد که عناصر مدرنیته در تزیینات آن مشاهده می‌شود. نورپردازی این مسجد در شب بسیار زیبا و چشم نواز است؛ بنابراین بهتر است آن را یک بار در روز و یک بار در شب ببینید تا هم زیبایی‌اش را زیر نور خورشید و هم در شب درک کنید.

تاریخچه بنا

این مسجد اوایل سلطنت ناصرالدین‌شاه به بهره‌برداری رسید؛ اما سنگ بنای اولیه آن را اواخر سلطنت محمدشاه‌قاجار گذاشتند. ماجرا از این قرار بود که ملامهدی‌نراقی روزبه‌روز در درس و بحث استادتر می‌شد. کم‌کم تعداد شاگردانش زیاد شدند و باید مدرسه‌ای اختصاصی برای برگزاری این جلسات وجود می‌داشت. حاج محمدتقی‌خانبان پدر زن ملامهدی بود. او این مسجد و مدرسه را برای دامادش و البته برای خیر و سعات اخروی ساخت و وقف عام کرد.

پیش از این در بنای فعلی مسجد آقابزرگ بناهای دیگری وجود داشت؛ اما در زلزله ویرانگری که شهر را با خاک یکسان کرد، آن بناها خراب شده بودند. اغلب تاریخ‌دانان بنایی که پیش از مسجد آقابزرگ در این مکان وجود داشته را خانقاه تاج‌الدین ذکر می‌کنند.  خواجه تاج‌الدین شیروانی و دو برادر دیگرش خواجه عمادالدین محمود و خواجه زین‌الدین از چهره‌های معتبر دوران آق‌قویونلو در قرن نهم در کاشان بودند.

مسجد آقابزرگ

پس از ساخت مسجد آقابزرگ در سال‌ها و دهه‌های بعد تغییرات زیادی در آن ایجاد شد. مثلاً در زمان نوه ملامهدی، بخش‌های جدیدی مانند اتاق گوشواره بالاخانه به آن الحاق می‌شود. بعد‌ها درهای ارسی هم جای خودشان را به درهای فلزی دادند؛ اما در سال‌های اخیر به همت میراث فرهنگی درهای جدید ارسی را دوباره جایگزین درهای فلزی کردند.

. ویدئو از مهین ناظری

جزییات بنای مسجد

از مهم‌ترین ویژگی‌های بنا، این است که گنبد خانه روی ۸ ستون بزرگ بنا شده است. این اتفاق به نوع خود بسیار نادر است. چون معمولا تعداد ستون‌های زیر گنبدخانه بیش از این است؛ اما معمار در این بنا هشت ستون با ضخامت بالا را جایگزین تعداد زیادی ستون باریک کرده است.

مسجد آقابزرگ

این تصمیم هوشمندانه احتمالا برای انتقال هوا و خنکی مسجد در روزهای گرم کویر است. با این شگرد جریان هوا به‌خوبی در بنا حرکت می‌کند و ستون‌های متعدد مانع آن نمی‌شوند. محراب مدرسه و مسجد آقابزرگ هم در دیواری که دورتادور گنبدخانه است، ساخته شده و هیچ بخش اضافی به بنا تحمیل نکرده است. به‌همین دلیل احساس فراخی بیش از هرچیز در بنا حفظ می‌شود. حیاط مسجد هم دو طبقه دارد. یکی طبقه همکف که به مسجد و گنبدخانه متصل می‌شود و یکی طبقه پایین که حیاطی زیبا، شامل حوض و باغچه است. همچنین دورتادور آن حجره‌های طلاب قرار گرفته‌اند. بنا شامل دوازده حجره است و هر حجره به یک پستو ختم می‌شود. پستو درواقع فضای خصوصی طلاب تلقی شده و مقابل فضای عمومی آن، در ایوان‌هایی رو‌بروی باغچه و حیاط قرار گرفته است.

. ویدئو از مهین ناظری

جالب است بدانید مسجد مدرسه آقابزرگ تنها مسجد پنج طبقه در دنیای اسلام لقب دارد.

مسجد آقابزرگ

بنای مسجد آقابزرگ یک سرداب هم دارد که برای نگهداری از موادغذایی یا در روزهای گرم تابستان محلی برای فرار از گرما بوده است. بعید نیست بخشی از کلاس‌ها هم در آنجا برگزار شود؛ زیرا گاهی اختلاف دمای حیاط تا سرداب به ۳۰ درجه می‌رسد. سرداب با چند بادگیر خنک می‌شود که هنوز هم بر بام مسجد خودنمایی می‌کنند. از معدود جاهایی که در آن کمی از تزیینات استفاده شده، ایوان است. در این بخش از بنا مقرنس‌ها و گچ‌بری‌های بسیار زیبایی خودنمایی می‌کنند. گنبد بنا هیچ تزیینی ندارد. یک گنبد کاملا آجری است. حتی به سبک بناهای رازی هیچ اثری از کار با آجر هم در آن نمی‌بینیم.

قوانین بازدید

از نوروز ۱۳۹۸، خانم‌ها موظف شده‌اند در مدرسه و مسجد آقابزرگ با چادر تردد کنند. دلیل این امر حضور طلبه‌ها در حیاط زیرین مسجد عنوان می‌شود. چون این قانون به‌تازگی اضافه شده، تعدادی چادر برای استفاده جلوی در وجود دارد. اگر در فصل پر مسافر به کاشان سفر کرده‌اید، بهتر است یک چادر از خانه به همراه خود بیاورید. همچنین ورود به مسجد مدرسه آقابزرگ رایگان است و هیچ باجه‌ای برای فروش بلیت در آن وجود ندارد.

مسجد آقابزرگ

گردشگری سینمایی

اگر اهل سینما و تلویزیون باشد، حتما فیلم‌هایی مانند ملاصدرا، عیاران یا طوقی را دیده‌اید. این فیلم‌ها در مسجد مدرسه آقابزرگ ساخته شده‌اند.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن