آیین و زیارت

مسجد شیخ لطف الله اصفهان؛ شاهکار نور، نقش و نگار

تا به حال در زمان سفر کرده‌اید؟ باور کنید این سوال به هیچ وجه احمقانه نیست. زمان پر است از چیزهای ناشناخته و عجیب که اگر درک آن غیرممکن نباشد، اما بسیار بسیار سخت است. آخر ما چه می‌دانیم 400 سال پیش زنان چطور لباس می‌پوشیدند یا چطور عید نوروز را به یکدیگر تبریک می‌گفته‌اند؟ ما هرگز نمی‌توانیم به عقب برگردیم، اما می‌توانیم در زمان سفر کنیم. کافی است سری به مسجد شیخ لطف الله اصفهان بزنید تا بفهمید که گذشتن از یک راهروی چند متری و رسیدن به زمان دور و مکانی ناآشنا یعنی چه.

مسجد شیخ لطف الله در زمان حکومت صفویه در میدان نقش جهان، روی خرابه‌های مسجد کوچه جلوخان بنا شد. گنبد نخودی رنگ که در ضلع شرقی میدان و درست روبروی عالی‌قاپو قرار گرفته است.

تاریخچه‌ای مختصر از مسجد شیخ لطف الله و سلسلۀ صفویان

مسجد شیخ لطف الله

حول و حوش سال‌های 800 هجری شمسی، ایلخانان مغول بر ایران حکومت می‌کردند و هر گوشه‌ای از ایران آشوبی به پا بود. در این سال‌ها برگی جدید در تاریخ ایران رقم خورد؛ پیروزی حکومت صفویان که رهبری بخشی از اعتراضات مردمی در مقابل حکومت را در دست داشتند. و اینگونه پادشاهی صفویان آغاز شد.

دوران صفویان با شکوفایی فرهنگ و هنر همراه بود و اوج دورۀ تمدن اسلامی بود. در این دوران صفویان بر قدرت‌های محلی غلبه کردند و یک حکومت مرکزی و مقتدر ایجاد کردند. این حکومت مرکزی یکپارچکی در کشور ایجاد کرد و امنیت خیلی خوبی در ایران برقرار شد. اما صفویان چه ویژگی‌هایی داشتند که به ما در شناختن مسجد شیخ لطف اله کمک می‌کند؟

  • صفویان مسلمان شیعه بودند و به محض اینکه به پادشاهی رسیدند مذهب شیعه را مذهب رسمی کشور اعلام کردند. اما آن زمان، موسیقی و رقص و هنرهای این چنینی اصلا با دین رسمی هم‌خوانی نداشت و این هنرها به مرور کمرنگ شدند، اما در عوض همه‌ هنرهای حذف‌شده در معماری صفویان تجلی پیدا کرد؛ دقیقا همانطور که در معماری مسجد شیخ لطف الله می‌بینیم.
  • صفویان انسان‌های بسیار هنردوستی بودند و به ساختارهای فرهنگی جامعه خیلی اهمیت می‌دادند. اصفهان و به خصوص میدان نقش جهان نمایش ثبات و اقتدار سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایران بود.

مسجد شیخ لطف الله در یک نگاه

مسجد شیخ لطف الله به فرمان شاه عباس اول ساخته شد و ساخت آن بعد از حدودا 17 سال نهایتا در سال 1021 تمام شد. معمار این مسجد محمدرضا اصفهانی بود و کتیبه‌های آن کار دست خطاط مشهور علیرضا عباسی و باقر بنا است.

مسجد شیخ لطف الله اصفهان دقیقا کجاست؟

آدرس مسجد شیخ لطف الله

مسجد شیخ لطف الله در ضلع شرقی میدان نقش جهان (معروف به میدان امام) قرار گرفته است. برای رسیدن به میدان نقش جهان شما چند راه دارید:

مسیر اتوبوس میدان نقش جهان: شما می‌توانید از اتوبوس های خط میدان امام حسین (ع) – باغ غدیر ترمینال شرق و یا خط میدان امام حسین (ع) – هشت بهشت ترمینال خوراسگان استفاده کنید و در ایستگاه میدان امام پیاده شوید.

مسیر مترو میدان نقش جهان: در صورت تمایل به استفاده از مترو، خودتان را به ایستگاه میدان امام حسین برسانید. بعد از پیاده شدن تنها 10 دقیقه با میدان نقش جهان فاصله دارید.

مسیر تاکسی و ماشین رو میدان نقش جهان: اگر از وسیله شخصی استفاده می‌کنید و یا با تاکسی می‌خواهید بیایید، می‌توانید از خیابان استانداری به میدان برسید.

بلیط ورودی و ساعات بازدید مسجد شیخ لطف الله

 ساعات بازدید مسجد شیخ لطف الله

  • بلیت ورودی این مسجد برای ایرانیان 3 هزار تومان و برای اتباع خارجی 20 هزار تومان است.
  • ساعات بازدید از مسجد شیخ لطف الله از 9 صبح تا اذان ظهر و از 2 ظهر تا 6 بعدازظهر است.
  • اگر با ماشین به میدان نقش جهان بروید، باید در خیابان‌های اطراف ماشین را پارک کنید و پیاده به میدان بروید.

پارکینگ های اطراف شیخ لطف الله و میدان نقش جهان

مهم‌ترین پارکینگ‌های حوالی میدان نقش جهان موارد زیر هستند:

1.     پارکینگ استانداری

این پارکینگ در خیابان استانداری واقع شده و نزدیک‌ترین پارکینگ به میدان نقش جهان است، اما ظرفیت بالایی ندارد و در ایام شلوغ سال، احتمالا نمی‌توانید در آن پارک کنید.

2.     پارکینگ حکیم

پارکینگ حکیم، یک پارکینگ چند طبقه با ظرفیت بسیار بالاست و همیشه جایی برای شما در آن پیدا خواهد شد. فاصله آن از میدان هم چیزی حدود چهار الی پنج دقیقه پیاده‌روی است. در مواقع شلوغ سال ممکن است صف این پارکینگ طولانی باشد، اما همانطور که در بالا گفتم، حتما جا پیدا خواهید کرد.

3.      کوچه پس کوچه‌های حوالی میدان

اطراف میدان نقش جهان، کوچه پس کوچه‌های زیادی دارد و تقریبا همیشه می‌توانید جایی را برای پارک پیدا کنید. علاوه بر این یکی دو پارکینگ نسبتا کوچک و سرباز هم در همین کوچه پس‌کوچه‌ها وجود دارد.

عجایب مسجد شیخ لطف الله

عجایب مسجد شیخ لطف الله

وقتی وارد مسجد شیخ لطف اله می‌شوید، زیبایی و ظرافت آن چنان شما را می‌گیرد که انگار واقعا وارد زمان دیگری شده‌اید. زمانی که از شلوغی و سرسام دنیای امروز کیلومترها فاصله دارد. اما ببینیم این مسجد چه ویژگی‌های خارق‌العاده‌ای دارد.

1-    مسجدی که مناره ندارد

مسجد شیخ لطف الله مناره ندارد و ارتفاع آن به نسبت بقیه مساجد آن زمان کمتر است. در معماری ایرانی به گنبدهایی که ارتفاعشان نسبت به دهانه کم است، گنبد خفته می‌گویند و اجرای آن سخت است. اما چرا مسجد شیخ لطف الله مناره ندارد؟

در مورد مناره نداشتن این مسجد روایت‌های زیادی هست. مهم‌ترین روایت‌هایی که در این رابطه وجود دارد، به شرح زیر است:

روایت اول به نقش مناره در مساجد مرتبط است. یکی از نقش‌های مناره از قدیم این بوده که دیگران را دعوت به آمدن به مسجد می‌کرده و دقیقا به همین دلیل مناره‌های مساجد اینقدر بلند هستند. اما مسجد شیخ لطف الله مخصوص خواص بوده و عموم مردم از آن استفاده نمی‌کردند. برای همین نیاز به دعوت عمومی و در نتیجه مناره نداشته (برخلاف مسجد شاه در میدان نقش جهان که مناره‌های بسیار بلندی دارد)

از طرف دیگر گفته شده که گنبد نمادی از زن و مناره نمادی از مرد است. یکی از روایت‌های دیگر این است که این مسجد مخصوص زنان حرمسرا بوده و زنان بیشتر از آن استفاده می‌کردند؛ بنابراین به دلیل اینکه این مسجد اختصاصا برای زنان ساخته شده است، مناره ندارد.

و البته با همۀ این حرف‌ها باز هم با قطعیت نمی‌توانیم بگوییم معمار آن به چه فکر می‌کرده که مناره‌ای برای آن نساخته است.

2-    تنها گنبد نخودی رنگ صفویان

اکثر مساجد ایرانی و به خصوص مساجد صفویان، گنبدی به رنگ آبی دارند، اما گنبد شیخ لطف الله بر خلاف تمام مساجد آن زمان به رنگ نخودی است. این گنبددر طول روز، از بیرون در طول روز به سه رنگ متفاوت دیده می‌شود. صبح‌ها خاکی است، ظهرها صورتی و در غروب خاکستری دیده می‌شود.

3-    مسجدی که حیاط ندارد

یکی دیگر از ویژگی‌های خاص این مسجد این است که حیاط ندارد. دلیل این تفاوت این است که شیخ لطف الله در نقش جهان روبروی عمارت عالی‌قاپو قرار گرفته است و اگر حیاط داشت تقارن میدان را به هم می‌زد.

4.     کاشی کاری مسجد شیخ لطف الله

یکی از جذابیت‌ها و شگفتی‌های معماری صفویان، کاشی کاری مسجد شیخ لطف الله است. داخل گنبد مسجد شیخ لطف الله پوشیده از کاشی‌های معرق است و به لحاظ سمبلیک و حسی، تداعی‌کننده‌ آسمان است. داخل گنبد رنگ‌های آبی سیر، آبی لاجوردی و زرد زعفرانی روی پس‌زمینه قهوه‌ای روشن قرار گرفته‌اند و شکوه آسمانی این بهشت زمینی را چند برابر کرده‌اند.

معرفی اجمالی مسجد شیخ لطف الله

معماری مسجد شیخ لطف الله

حالا وقت این است که دستتان را به من بدهید تا قدم به قدم از بخش‌های مختلف مسجد شیخ لطف الله دیدن کنیم و ببینیم در بخش‌های مختلف آن چه خبر است.

پلان اول: ورودی مسجد شیخ لطف الله اصفهان

وقتی وارد میدان نقش جهان می‌شوید، مسجد شیخ لطف الله چندان به چشم‌تان نمی‌آید، زیرا ارتفاع این مسجد کم است و مناره ندارد. اما اگر کمی دقت کنید این گنبد زیبا را می‌بینید و مطمئنم بعد از دیدن آن چشم برداشتن از آن برایتان سخت خواهد بود. سردر مسجد از میدان نقش جهان کمی عقب‌نشینی دارد و دقیقا همین عقب نشینی به شما احساس دعوت شدن به ورود به فضا را می‌دهد.

ورودی مسجد بر خلاف مسجدهای رایج 4 پله می‌خورد. دیوارهای محوطه‌ سردر مسجد شیخ لطف الله از مرمر زرد است و در ورودی دولنگه است و جنسش از چوب چنار است.

کتیبه‌ بزرگی که سردر مسجد شیخ لطف الله خودنمایی می‌کند از جنس کاشی معرق لاجوردی است و دو کتیبه‌ دیگر بالای پنجره‌ روی سردر دیده می‌شود. مقرنس کاری‌های باشکوه و بی‌نظیر سردر مسجد شیخ لطف الله جلوه‌ای زیبا به آن داده‌اند. قبلا جلوی این مسجد یک حوض کوچک هشت‌ضلعی وجود داشته که حدود سال‌های 1315 برداشته شده است.

پلان دوم: راهروی باریک و نیمه تاریک شیخ لطف الله

وقتی از سردر مسجد عبور می‌کنید وارد یک راهرو با نور نسبتا کم می‌شوید که نقش و نگارهای آن با نورهای تکه تکه و موضعی که از پنجره‌ها می‌تابد، روشن شده است. اول چون چشم‌تان به روشنایی و دلبازی نقش جهان عادت کرده تقریبا چیز زیادی نمی‌بینید؛ اما چند ثانیه که بگذرد، کم کم چشمتان عادت می‌کند. به پیچ راهرو که برسید، بازی نقش و نگارها و نور چشم شما را قلقلک می‌دهد. رنگ کاشی‌های راهرو بیشتر آبی و سبز است. گذشتن از این راهرو تقریبا اندازه‌ 40 قدم طول می‌کشد.

یکی از دلایلی که این پیچش‌ها را توجیه می‌کند جهت قرارگیری مسجد شیخ لطف الله نسبت به قبله است. وقتی شما از در وارد صحن می‌شوید دقیقا روبروی محراب و در راستای قبله قرار می‌گیرید. این در حالی است که وقتی از در ورودی وارد بنا می‌شوید نسبت به قبله زاویه دارید. معماران قدیمی این مشکل را هوشمندانه حل کردند بدون اینکه این پیچش از بیرون به نظر برسد و تقارن میدان به هم بخورد.

رمز و راز این راهروی پر پیچ و تاب به چیست؟

اما این راهرو با مفاهیم و سمبل‌های معنوی بنا هم ارتباط دارد و بخش مهمی از حس شما را نسبت به این مسجد فوق‌العاده شکل می‌دهد. شما با گردش در این راهرو، انگار به نوعی به دور صحن انگار طواف می‌کنید.

اگر به این مسجد سر بزنید می‌فهمید که ورود از میدان به راهروی ابتدایی مسجد شیخ لطف الله، به شما حس آرامش معنوی می‌دهد و شما را برای ورود به مکانی که قرار است در آن با خدا رازونیاز کنید، آماده می‌کند. گذشتن از این راهرو شما را از دنیای شلوغ و بی‌معنی بیرون جدا می‌کند و باعث می‌شود به درونتان برگردید و به خدا نزدیک‌تر شوید.

پلان سوم: انفجار حجم، نور و رنگ

بعد از گذشتن از دو پیچ خیلی بی سر و صدا، وارد مسجد باشکوه شیخ لطف الله می‌شوید و دهانتان باز می‌ماند. چراکه از یک فضای خلسه‌آور به فضایی بسیار بزرگ و پرنور وارد می‌شوید و این یکی از شاهکارترین بخش‌های معماری مسجد شیخ لطف الله است. در اصطلاح معماری آن به این بخش انفجار فضایی می‌گویند. چند دقیقه زمان لازم دارید، تا عظمت ظرافت و آرامش این بنا را هضم کنید. فقط کافی است که سرتان را بالا بیاورید تا آسمان را ببینید!

بنای این مسجد روی یک چهارضلعی استوار شده است که در قسمت بالاتر هشت‌ضلعی می‌شود و در نهایت دایره‌ای می‌شود و به ساقه‌ گنبد می‌پیوندد.

در طراحی این مسجد از المان‌های ریز و ظریفی استفاده شده است که همه‌ آنها در بالا به یک نقطه می‌رسند و به نوعی تداعی کننده وحدت در کثرت هستند و با عقیده‌ توحید و یکتاپرستی تناسب دارند.

پلان چهارم: شبستان مسجد شیخ لطف الله

در راهرو قبل از اینکه به دومین پیچ برسید، سمت چپ شما یک در است که این در به شبستانی زمستانی می‌رسد. این شبستان فضایی بوده که در فصول سرد برای نماز خواندن از آن استفاده می‌کردند. این فضا سقف بسیار کوتاهی دارد و بسیار ساده طراحی شده است.

نور در مسجد شیخ لطف الله اصفهان

بلیط ورودی مسجد شیخ لطف الله

یکی از ویژگی‌های بارز مسجد شیخ لطف الله، بازی چشم‌نواز رنگ و نور در آن است. بازی نور با گنبد شیخ لطف الله به گونه‌ای است که انگار در طول شبانه‌روز گنبد به دور خود می‌چرخد.

نور مسجد شیخ لطف الله از 16 پنجره‌ مشبک که روی گنبد تعبیه شده‌‌اند، تامین می‌شود. هر پنجره از دو شبکه‌ روی هم تشکیل شده که یکی داخل گنبد کار گذاشته شده و یکی خارج از آن. این سیستم باعث می‌شود نور شکسته شود و یک نورپردازی ملایم و غیرمستقیم ایجاد شود. دقیقا به دلیل همین نورپردازی است که فضا کمی ابهام‌آمیز به نظر می‌رسد. این پنجره‌ها که دور تا دور گنبد هستند باعث می‌شوند که در طول روز با گردش خورشید، نور مسجد شیخ لطف الله تامین شود.

اما قسمت جالب نورپردازی مسجد شیخ لطف الله طرح طاووسی است که هوشمندانه و بسیار ظریف روی سقف مسجد نقش می‌بندد. وقتی روزنه‌ نور از پنجره روی گنبد می‌افتد، با طرح‌های روی گنبد نقش یک طاووس که پرهایش را باز کرده شکل می‌دهند که دمش نور است و پرهایش استادانه روی سطح گنبد کشیده شده‌اند. این استفاده از طاووس کاملا جنبه‌ سمبلیک داشته است و طاووس نماد خورشید و طلوع آن است و در طلوع و غروب خورشید جلوه‌ای خاص به گنبد می‌دهد.

و در نهایت

تاریخچه مسجد شیخ لطف الله

تمام تلاش من در نوشتن این مقاله تنها بیان گوشه‌ای از شگفتی‌ها و زیبایی‌های این مسجد زیباست. اما هیچ توصیفی خود مسجد شیخ لطف الله نمی‌شود! عجایب این مسجد هنوز هم کاملا برای ما گشوده نشده است و باعث تعجب ما می‌شود. در انتها با یک نقل قول از لویی کان معمار معروف آمریکایی تبار درباره مسجد شیخ لطف الله مطلب را به پایان می‌بریم: “من فقط در عالم خیال و با جوهری از طلا و نقره می‌توانم چنین اثری را تصور کنم.”

عکس‌ها: مرتضی زنگنه

نوشته های مشابه

یک نظر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن