آیین و زیارت

محرم در یزد؛ از علمداری تا نخل‌گردانی

غره نشو که ملک ری    با تو وفا نمی‌کند

آه ستم کشیدگان      بدان خطا نمی‌کند

تصورکنید یک جمعیت بیش از۵۰ نفر این دو بیت را یک صدا فریاد بزنند و هم زمان به سینه بکوبند! این تصویر کوچکی است از محرم در یزد.
این خاصیت شوق حسینی و این ماهیت ماه محرم است. در این ماه هر جایی از ایران سفر کنید؛ آیین مذهبی خاص خودش را برای‌تان به نمایش می‌گذارند. ما یزد را انتخاب کردیم؛ دشتی گسترده به نام دشت یزد _ اردکان، جایی در مرکز ایران میان رشته کوه‌های شیرکوه و خرانق که با هم حال خوب آنجا را تقسیم کنیم.

قصه یک شهر

محرم در یزد
عکاس: معصومه احدی

ابتدایش را اگر نادیده بگیریم؛ اوج آبادانی شهر یزد از سده ۸ هجری به بعد بوده و اتابکان آن از مهمترین عوامل پیشرفت این شهر به شمار می‌روند. نامش را خواجه نظام الملک توسی در قرن ۵ هجری انتخاب کرده است. در دهه ۵۰ محمد تقی فلسفی سخنران شهیر به یزد لقب “حسینیه ایران” را داد و همین هم بهانه شد تا ما به این شهر سفر کنیم. یزد به خاطر مساجد و حسینیه‌های بزرگ، سبک سینه زنی کلاسیک، نوحه‌خوانی خاص و صد البته نخل‌گردانی ظهر عاشورایش مالک این لقب شد. همه اینها زمانی به چشم می‌آید که بافت تاریخی و معماری ارزشمند سنتی یزد به همت مردمانش دست نخورده باقی مانده و به واسطه همین اصالت در تیر ماه سال ۱۳۹۶ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.

حسینیه شاهزاده فاضل

محرم در یزد
عکاس: معصومه احدی

یکی از این حسینیه‌ها، حسینیه شاهزاده فاضل در کنار ورودی بازار و در جوار زیارتگاه این حضرت است. معماری این حسینیه به سبک قدیم طراحی و اجرا شده است. دور تا دور آن حجره‌های آجری نمایان است که در این ماه با پارچه‌های نفیس یزدی به رنگ‌های سبز و مشکی آنها را زینت بخشیده‌اند. این حسینیه غروب تاسوعا میزبان قریب به ۱۳ هیئت از هیئات شهر یزد است.

فرقی ندارد؛ زن و مرد، پیر و جوان همه از دلسوختگان حسین (ع) پس از ۱۴ قرن همچنان یک دل و یک صدا برای سوگواریش مراسم برگزار می‌کنند. مردمان یزد هم به همین منظور غروب تاسوعا را مهمان این حسینیه می شوند. هیئت‌ها یک به یک با در دست داشتن بیرق خود که نام هیئت و سال تاسیسش بر روی آن حک شده وارد حسینیه می‌شوند. هر هیئت سه نوع نوحه برای زمانی که در اختیار آنها قرار داده شده حاضر می‌کنند. نوحه اول نوحه اذن ورود از صاحب حسینیه، نوحه میانی که نوحه اصلی هر هیئت به حساب می‌آید که ۹۰ درصد از اشعاری که خوانده می‌شود برای شاعر یزدی دکتر الهام بخش است و در آخر نوحه خروجی که در آن آماده‌سازی هیئت بعدی و خروج هیئت حاضر به چشم می‌آید. “باغ گندم” از قدیمی‌ترین هیئات است که در این مراسم شرکت می‌کنند.

چیزی که این مراسم را دلنشین و حسینی می‌کند؛ اول احترام هیئت‌ها به هم و دوم هماهنگی در خواندن اشعار و سینه‌زنی است که از ماه‌ها قبل برای آن تمرین و برنامه ریزی می‌کنند. این تجمع بعد از اقامه نماز مغرب و عشاء شروع و تا ۱ الی ۲ بامداد روز عاشورا ادامه دارد. در این میان خانم‌های یزدی با تهیه نذری‌هایی همچون شربت عرقیجات ویژه یزد، چای، لقمه های نان و پنیر و سبزی به فضا حال و هوایی دیگر می‌دهند. بیشترین ظروفی که برای پخش کردن نذورات استفاده می‌شود؛ شیشه‌ای، چینی و سینی‌های مسی است.

نخل‌گردانی یا نخل ماتم

محرم در یزد
عکاس: معصومه احدی

شهر، شهر کویری است. خاکش تداعی بخش خاک کربلا و نخلش یک نشان قدیمی برای تابوت امام حسین که ظهر عاشورا در جای جای یزد بر دوش مردان سیاه پوشش با نوای یا حسین (ع) ، یا حسین (ع) می‌چرخد.

” نخل گردانی”  یا ” نخل ماتم” عنوان مراسمی که به صورت نمادین تشییع پیکر امام حسین (ع) در این روز برگزار می‌شود. اتاقکی از جنس چوب ، شبیه به تابوت که با پارچه‌های رنگی و نام‌های مذهبی آرایش شده است.

هر شهری یک مکان مهم برای ثبت و پنهان کردن عمده‌ترین وقایع تاریخی خود دارد. مسجد امیر چقماق یزد بار این مسئولیت را به دوش می‌کشد؛ چرا که مراسم اصلی نخل‌گردانی یزد در این مکان انجام می‌شود.

این نخل چوبی به عنوان قدیمی‌ترین نخل چوبی ایران با ۴۵۰ سال عمر متعلق به عصر صفوی و به نخل حیدری‌ها معروف است. بلندی آن به ۸٫۵ متر می‌رسد و بنا به دلایلی منجمله نیاز به مرمتش تا سال گذشته امکان تکان دادن آن وجود نداشته است. سال گذشته بعد از مرمت و بازسازی آن به همت هیئت محمد آباد یزد بعد از هشتاد و خورده‌ای سال این نخل ارزشمند را بر روی دوش کشیدند و آن را حمل کردند. هنوز زمانی به عنوان ورود و ساخت نخل و آیین مذهبی نخل‌گردانی در روز عاشورا در دست نیست؛ اما نخل از معنایش تا حضورش و تمامی باورها و اعتقاداتی که با خود حمل می‌کند به قدری زیاد است که در این سفرنامه نمی‌گنجد.

نخل گردانی
عکاس: معصومه احدی

ما مراسم نخل‌گردانی قدیمی‌ترین نخل حسینیه ایران؛ شهر یزد را از نزدیک تماشا کردیم. چیزی که برایم بی‌نهایت لذت بخش بود و بی‌شک برای شما هم قابل تامل است؛ نیرویی است که این تابوت نمادین را تکان می‌دهد. نه بازوها و پاهای مردانه بلکه مدد و یاری سالار شهیدان و نیروی ماورایی ایشان است و این از هیچ چشمی به دور نیست. زمان حرکت نخل ذکر حسین حسین (ع) و صدای اذان گریه و زاری زنان و رنگ مشکی پاشیده شده بر روی زمین اثر خارق‌العاده‌ای است که صاحبِ اثرش کسی نیست جز حسین بن علی (ع)… .

این مراسم با حضور عموم مردم یزد بعد از اقامه نماز ظهر و عصر عاشورا در مقابل مسجد امیر چقماق و همزمان در جای جای این دیار به شکل‌ها و زمان‌های مختلف برگزار شد. حسینه شاهزاده فاضل هم نخل مقابل ورودی امامزاده را بلند و دور حسینیه چرخاندن؛  قبل از آن عَلمی که تشکیل شده بود از پارچه‌های رنگی را یک به یک مردان و پسران به دست گرفتند و بقیه به دور آن حلقه زدند و نوحه‌سرایی کردند. شنیدم از زنان حاضر در جمع که اگر خدای ناکرده عَلم بیوفتد باید گوسفند قربانی کنند.

هوا تاریک شد.  اذان مغرب عاشورا اقامه شد.  کاروان کربلا به شام رسید.  زنان شمع به دست به گرد هم آمدند، تا زینب کبری (ع) تنها نماند.

کنج حسینیه به شمع‌هایی نگاه می‌کردم که هر کدام آرزو یا دعایی را با خود زمزمه می‌کردند و آب می‌شدند. کودکی سه ساله مقابلم نشسته بود.  به چشمانش خیره شدم و تکرار کردم خودم با خودم:

غره نشو که ملک ری    با تو وفا نمی‌کند

آه ستم کشیدگان        بدان خطا نمی‌کند

 

 

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن