تاریخ و تمدن

سعدیه شیراز؛ جلوه‌گاه هنر معماری سنتی و مدرن

آرامگاه سعدی شیراز شاعر بزرگ قرن هفتم هجری قمری با نام سعدیه شیراز در انتهای خیابان زیبای بوستان شیراز و در جوار باغ دلگشا قرار دارد. سعدیه شیراز ازجمله مهم‌ترین آرامگاه‌های غیرمذهبی در ایران است که در سال 1353 در شمار آثار ملی به ثبت رسیده است.

معمار ایرانی این بنا در زمره معماران سبک نوین یا مدرن به شمار می‌رفته است که آشنایی و تسلط بسیار خوبی نسبت به معماری سنتی ایران نیز داشته است. سعدیه شیراز از لحاظ ادبیات معماری داری سبکی مابین سبک سنتی و مدرن شناسایی می‌شود و گاهاً آن را در شمار یک باغ‌مزار به‌حساب می‌آورند.

آشنایی با تاریخچه‌ سعدیه شیراز

ازلحاظ مکانی آرامگاه سعدی شیراز در خانقاهی که در اواخر عمرش محل زندگی او بوده است قرار دارد. اولین سازه‌ای که برای آرامگاه سعدی ساخته شد حدود نیم‌ قرن پس از وفات او توسط وزیر معروف اباقاخان یعنی شمس‌الدین محمد صاحب‌دیوانی بوده است.

همچنین اولین بنایی که با استفاده از گچ و آجر بر فراز مقبره سعدی ساخته شد مربوط به دوران زندیه است. قبل و بعد از فرمان کریم‌خان مبنی بر ساخت بنای یادبود شیخ اجل، افرادی همانند حاکم وقت فارس یعقوب خان ذوالقدر و بعضی از علمای خطه فارس به بهانه‌هایی همانند عدم علاقه به ایشان و اختلاف مذهب، خانقاه و مقبره او را تخریب کرده و کاملاً از بین بردند.

آرامگاه سعدی در سعدیه شیراز

سنگی که اکنون بر مزار شیخ قرار دارد و اشعاری از بوستان بر روی آن نوشته شده است توسط علی‌اکبرخان قوام‌الملک شیرازی تهیه و نصب شده است. در دوران قاجار نیز این بنا چندین بار مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت. بنای کنونی سعدیه شیراز شامل مقبره و ساختمان‌های اصلی و بخشی از محوطه آن مربوط به دوران پهلوی و بخشی دیگر از محوطه در دوران جمهوری اسلامی به آن اضافه شده است.

بنای کنونی سعدیه شیراز اثر مهندس محسن فروغی فرزند ذکاء الملک (محمدعلی فروغی) و استاد وقت دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران است. در این راه علی‌اکبر صادق نیز با وی همکاری داشته است.

شاید برایتان جالب باشد که بدانید سعدیه در سال 1331 تنها با مبلغی کمتر از یک‌میلیون تومان (در حدود 980هزار تومان) بنا شده است! باید اضافه کرد، افرادی که از کاخ چهل‌ستون بازدید کرده‌اند حتماً متوجه شباهت‌های بنای سعدیه با این اثر تاریخی شده‌اند. درواقع بنیان‌گذاران سعدیه با تلفیق یک اثر سنتی قدیمی ایران یعنی کاخ چهل‌ستون و ایده‌های مدرن معماری اقدام به ساخت این بنا کردند.

سعدیه در شیراز

آشنایی با ساختار سعدیه شیراز

همانگونه که اشاره کردیم، آرامگاه شیخ اجل را در دسته باغ‌مزارها طبقه‌بندی می‌کنند. باغ‌مزار درواقع سازه‌ای جهت بزرگداشت یک فرد مهم است که در طراحی آن از باغ استفاده می‌شود.

از لحاظ نماد شناسی نیز باغ را یکی از نشانه‌ها و نمادهای دنیای ابدی یا جهان آخرت به‌عنوان نمادی از بهشت می‌شناسند. لذا ساختار سعدیه را می‌توان به دو قسمت آرامگاه و محوطه‌ای که باغ درون آن قرار دارد تقسیم‌بندی کرد. قسمت ورودی مجموعه سعدیه شیراز، اثر معمار بزرگ فرانسوی آندره گدار است.

در ضلع‌های مختلف این بنا می‌توانید اشعار گوناگونی از این شاعر برجسته را مشاهده کنید. درون محوطه همه‌جا می‌توانید باغچه‌های گل‌کاری شده به سبک ایرانی را ببینید. همچنین دو حوض بزرگ مستطیلی شکل که محوطه آرامگاه را در میان خود گرفته‌اند، از مهم‌ترین عناصر درون حیاط است.

سعدیه شیراز

حوض مستطیلی شکل با جهت سازی شرقی-غربی سعدیه که در مقابل ایوان اصلی قرار دارد، محلی برای گرفت حاجت از این شیخ بزرگوار است که افراد با انداختن سکه درون آن خواسته خود را از او طلب می‌کنند. یکی از مهم‌ترین مکان‌های سعدیه حوض ماهی واقع در زیر مجموعه است. در واقع سعدیه شیراز به‌ گونه‌ای ساخته شده است که چشمه آب زلالی در زیر آن جریان دارد. برای بازدید از حوض ماهی می‌توانید از پله‌های واقع در خارج ایوان استفاده کنید.

البته در سالیان گذشته به علت خشک‌سالی حوض ماهی سعدیه مدتی خشک شده بود که با اجرای طرحی توسط شهرداری شیراز دوباره احیا شد. ازجمله آداب‌ورسوم مردم شیراز شست و شوی بدن در این حوض آن‌هم در ایام چهارشنبه‌سوری هرسال است. اگر علاقه‌مند به کتاب‌خوانی می‌باشید، در ضلع غربی سعدیه ساختمانی با رنگ سفید قرار دارد که تابلویی با رنگ آبی بر روی آن نصب شده است. این ساختمان کتابخانه مجموعه سعدیه است که در سال 1351 به آن اضافه شده است.

آرامگاه سعدی در شیراز

بعد از معرفی عناصر محوطه سعدیه شیراز نوبت به معرفی عناصر اصلی آرامگاه می‌رسد. ساختمان L شکل سعدیه شیراز شامل یک ایوان به همراه رواقی کشیده شده در سمت چپ است که در محل قرارگیری گنبد خانه به هم می‌رسند. ایوان اصلی سعدیه تشکیل شده از هشت ستون مرتفع و رو به درب ورودی مجموعه است. سنگ‌های به رنگ قهوه‌ای ایوان در جلوی ساختمان سفیدرنگ مجموعه نمایی منحصربه‌فرد ایجاد کرده است. نکته جالب دیگری که در سعدیه وجود دارد، نمای بیرونی مکعبی شکل مقبره است که فضای داخلی آن به صورت هشت‌ضلعی طراحی شده است.

آرامگاه سعدی شیراز در زیر گنبد لاجوردی‌رنگ که در زاویه L مجموعه قرار دارد واقع است. بر روی دیوار عمارت هشت ‌ضلعی دربرگیرنده‌ مقبره سعدی کتیبه‌هایی قرار دارد که هفت عدد از آنها برگرفته از آثار سعدی و به خط ابراهیم بوذری است و کتیبه هشتم نیز توسط علی‌اکبر حکمت آماده‌سازی شده است.

رواق سمت چپ با دارا بودن هفت طاق به آرامگاه شاعر معروف عهد صفویه یعنی شوریده شیرازی متصل است. سعدی آن‌قدر در نزد بزرگان شهر شیراز و کشور عزیزمان مهم و بااهمیت بوده است که بسیاری از آنها به وصیت خود در جوار آرامگاه او دفن شده‌اند. درواقع مقبره‌های زیادی که در اطراف این بنا مشاهده می‌شود متعلق به این بزرگان است.

سعدیه در شیراز

ویژگی‌های معماری سعدیه شیراز

عناصری همانند در ارتباط مستقیم بودن ایوان ستون‌دار سعدیه شیراز با فضای باغ و ورودی بنا و همچنین دید داشتن فضای داخلی مقبره به فضای بیرون از محوطه مسقف آرامگاه و بلعکس نشانی از سبک معماری برون‌گرای آن است. از لحاظ به‌کارگیری معماری متقارن، بصورت کلی سعدیه را بصورت متقارن نساخته‌اند. درواقع می‌توان گفت سعدیه از لحاظ معماری متقارن بصورت جزئی آن‌هم در پلان و نما بهره می‌برد.

سه بخش مستقل پلان‌های سعدیه شیراز یعنی ایوان، مقبره (گنبد) و رواق هرکدام تعریفی مشخص دارند و از ساختاری کامل بهره می‌برند که در کنار هم سازه نهایی را به‌عنوان یک بنای واحد به وجود آورده‌اند. بااین‌حال توازن به کار رفته در ساخت سعدیه به‌خوبی ملموس است. قرارگیری ایوان بصورت عمودی در کنار دیگر اجرا که به‌صورت افقی ساخته شده‌اند نشانی از به‌کارگیری نشانه‌ها و عناصر خطی-عمودی در معماری این بنا است.

تقسیم‌بندی رواق سمت چپ با استفاده از ستون‌های کوتاه‌تر نسبت به ستون‌های ایوان اصلی نشان‌دهنده استفاده از تقسیمات عمودی در نماسازی سعدیه شیراز است. به‌کارگیری مصالحی همانند سیمان و انواع سنگ‌ها که بر روی آن چسبانده شده است نیز معرف معماری دوره پهلوی است.

سعدیه در شیراز

بنای ایوان ستون‌دار و ساختن گنبد در پشت آن نمایی از معماری مساجد ایرانی است که بعدها به‌عنوان یک معماری شاخص به‌کاربرده شد. بااین‌حال رگه‌هایی از اقتباس گرفتن از معماری چهل‌ستون درون آن مشخص است. به عبارتی می‌توان گفت که بهره بردن از معماری دوره صفویه در ساخت سعدیه عنصری انکارناپذیر است.

ازجمله دیگر نکات ایوان ستون‌دار، عدم به‌کارگیری نقوش تزئینی و سرستون برای ستون‌ها و بهره برده از کاشی‌کاری است. مورد اول نشان‌دهنده توجه به معماری سنتی است و دومی جهت شاخص کردن قسمت ورودی سازه است. اصولاً ایوان نشانی جهت ابهت بخشی به یک بنا و سازه است، لذا با استفاده از آن مقبره سعدی را بالاتر از سطح زمین ساخته‌اند تا هرچه بیشتر درجه بزرگی سعدی را نشان دهند.

سعدیه شیراز

همانگونه که اشاره شد، گنبد سعدیه شیراز به‌گونه‌ای ساخته شده است که فضای زیر آن یک هشت‌ضلعی بوده و درون یک فضای مکعبی محصور شده است. هرچند ساخت گنبد یکی از مهم‌ترین اجزای ساختمان‌سازی مساجد مسلمانان است، بااین‌حال فرم ساخت گنبد و نحوه خالی قرار دادن فضای زیر آن برگرفته از آتشکده‌های ساخته شده در زمان ساسانیان است. فضای بیرون گنبد خانه سعدیه شیراز را مکعبی ساخته‌اند از آن جهت که معمار آن به دنبال همخوانی با دیگر اجزا بوده است و فضای داخلی نمادی از هشت در بهشت است. بااین‌حال نمای هشتی در زیر گنبد دوباره به فضای دایره‌ای تبدیل می‌گردد.

به‌طور خلاصه سعدیه در دوره‌ای ساخته شده است که از لحاظ دید معماری حفظ ارزش‌ها بر دیگر عناصر ارجحیت داشته است. ساخت همچنین بنایی که هدف اصلی آن حفظ ارزش‌ها بوده و در ساختمان‌سازی آن از مصالح مدرن و عصر جدید استفاده شده است، باعث شد دیدگاه جدیدی در معماری ایرانی ایجاد شود.

با نگاهی دوباره به سعدیه شیراز می‌توان مشاهده کرد سه قسمت اصلی مجموعه یعنی ایوان ستون‌دار، گنبد خانه و رواق که خود هرکدام بخشی از معماری سنتی ایرانی بوده‌اند در قالبی جدید با استفاده از معماری مدرن بصورت چشم‌نواز و موزون در کنار هم گردآوری شده‌اند.

سعدیه شیراز

چه مراسمی در سعدیه شیراز برگزار می‌شود

مهم‌ترین رویدادی که هرساله در سعدیه شیراز برگزار می‌گردد و به خاطر آن هزاران گردشگر از اقصا نقاط دنیا گرد آرامگاه سعدی شیراز جمع می‌شوند، مربوط به روز بزرگداشت سعدی است. در تقویم شمسی، اولین روز از دومین ماه فصل بهار روز سعدی نام‌گذاری شده است. لذا در این روز با برگزاری مراسمی یاد و خاطره این شاعر بزرگ پارسی‌زبان گرامی داشته می‌شود.

سعدیه شیراز

دومین روز مهمی که سعدیه را بسیار شلوغ می‌بینید مربوط به چهارشنبه‌سوری هرسال است. قبلاً اشاره کردیم که شست‌وشو در حوض سعدیه شیراز از مراسم‌های قدیمی و از سنت‌های مردم شیراز است. در واقع در این روز افراد زیادی برای شست و شوی بدن خود در این حوض به سعدیه شیراز هجوم می‌آورند.

. ویدئو از آزاده حجتی

بهترین زمان دیدار از سعدیه شیراز

با توجه به آب‌وهوای مطبوع شیراز در بیشتر ایام سال می‌توان بدون دغدغه هرزمانی که مناسب دانستید از سعدیه بازدید کنید. با این‌حال فصل بهار و سرسبزی فوق‌العاده‌ی باغ‌های سعدیه در این فصل باعث می‌شود ما فصل بهار را به‌عنوان یک‌زمان مناسب جهت بازدید از این مجموعه به شما پیشنهاد دهیم.

سعدیه شیراز

ساعات بازدید از مجموعه سعدیه شیراز

جهت بازدید از مجموعه سعدیه شیراز می‌توانید از ساعت 8 صبح تا 9 شب به آدرس آن مراجعه کنید. تا زمان نگارش این مقاله، هزینه بازدید از سعدیه برای هر نفر سه هزار تومان تعیین شده بود.

در آخر نیز باید اشاره‌کنیم که اگر به بستنی سنتی و فالوده شیرازی علاقه‌مند هستید می‌توانید بهترین فروشندگان آن‌ها را در کنار مجموعه سعدیه و در بلوار گلستان بیابید.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن